باوەڕ بکەم یان نە؟

لە ویکیپیدیای سۆرانییەوە: بێرتراند ڕەسڵ

“ئەوەی پێویستمان پێیەتی ویستی باوەڕکردن نیە، بەڵکوو ویستی دۆزینەوەیە.”

لە ١٨٩٦دا ویلیام جەیمس، فەیلەسوفی ئەمریکی نوسیبووی دەربارەی “ویستی باوەڕکردن” بەوەی کەوا ڕەسڵ پێچەوانەی ئەمە بخاتە ڕوو. جەیمس ئەوکات ئەنوسێ کە مرۆڤ ئازادە لەوەی کاتێک بەڵگەشی لەبەردەستدا نەبێ یان کەمێک ھەبن، بیەوێ باوەڕ بە شتێک بکات، بۆ نمونە مەسیحەیەت، تەنھا لەبەر ئەوەی کە کەسەکە وابزانێ باوەڕدارێتیەکەی لەوانەیە سودی ھەبێت.

ڕەسڵ و چەن کەسێکی تر، بۆ نمونە ئالفرێد ھێنری لۆید، وەڵام ئەدەنەوە بەوەی کە نەخێر مرۆڤ ئەبێ ویستی دۆزینەوەی ھەبێ نەک باوەڕکردن، لەبەر ئەوەی مانەوە بە “گومانگەرایی” (سکێپتیکاڵ) دۆخێکی لۆجیکی و ئەقڵانی ترە، چونکە وا ئەکات مرۆڤ بەدوای ڕاستی و زانیاری زیاتردا بگەڕێ نەک یەکسەر باوەڕ بکات کە ئەکرێ کەوتبێتە ھەڵەوە. بۆیە وتەکەی لەسەرەو مەبەست لێی ئەوەیە کە مرۆڤ ئەبێ ھەوڵی زیاتر زانین بدا نەک یەکسەر باوەڕکردن.

شتی بچوک ناهێڵن وەرگێڕانەکەی تەواو بکەم. بەڵام وا ئەزانم ویستی گومانکردن تەنها ڕێگایە بۆ خۆ پاراستن لەم هەموو درۆ و هەواڵی درۆینەیەیە کە مێشکی زۆربەمانی پڕ کردوە.

کوردایەتی چیە؟ (٢)

سیاسەت قێزەونە.

کورد و کوردستان لە ٢٠٢٢دا زۆر خاتری بگریت پرۆژەیەکی سیاسی ڕووتە. ئەگەر لای من شتێک بخوێنیتەوە کە تیایدا بە توندی دژ بەو پرۆژەیە بوەستم مەگەر “خۆت لە گێلی بدەیت” بیبەیتەوە سەر شتی تر، دەنا دەبێت زۆر بەڕوونی بزانیت مەبەستم کێیە و چیە. ئاشکرایە هەموو پرۆژەیەکی تری نەتەوایەتیش هەروا پرۆژەیەکی سیاسیە بەڵام ئەوەندەی مێژووی گەلان ئەخوێنمەوە ئەوان زیاتر ئایدۆلۆژیا، بە فیکری بەناو فەیلەسوفێک یان تەنها حەزی دەسەڵاتێکی ڕووت وای لێکردوون ئیمپراتۆریەت یان دەوڵەت دروست بکەن، و جیاوازە لە پرۆژەیەکی وەک کورد و کوردستان. باوەڕم وایە لە نەتەوەکانی تریشدا نمونەی تری نزیک لە کورد و کوردستانی ئێستا هەبێت.

کورد و کوردستان پێش هەموو شتێک پەیوەندی نیە بە زمانی کوردیەوە، واتە بۆ خزمەتی زمانەکە دروست نەکراوە یان ئامانجی سەرەکی جوڵانەوەکە نیە. ئەنجا پەیوەندیشی نیە بە تاکی کورد یان بە کەلتور و عادەتی کورد جا هەر چیەک هەیە و هەر چۆنێک هەبێت. کە ئەڵێم خاتری بگریت، مەبەستم ئەوەیە لە قازی محمەدەوە تا سجن کردنی ئۆجەلان و دەمیرتاش پرۆژەیەکی خێڵەکی و حەزی دەسەڵاتی کۆمەڵێک پیاوە (ژنی تێدا نیە). لە حاڵەتی ئۆجەلاندا ئەکرێ بڕوا بکەیت کە بەڕاستی دژی خێڵەکی بوونە یان هیچ نەبێت کەمێ جیاوازە لە کورد و کوردستانەکانی تر. ئەمە هیچ لەوە ناگۆڕێت لای ئەوانیش زمانی کوردی ئامانجی سەرەکی پرۆژەکە نیە.

ئەگەر ئەم نوسینە بکەم بە کتێبێک، هەڵبەت بەشێکی تەرخان ئەکەم بۆ ئەو بەڵگانەی کە ڕوون و ئاشکرا ئەمە دەردەخات. بۆ نمونە، بەشێکی تەرخان ئەکەم بە شیکردنەوەی “سی ساڵ خەبات و وڵاتێکی وێران” و کتێبی تر. یان بۆ نمونە خستنە ڕووی بەڵگە و توێژینەوە کە ئەگەر پرۆژەکە حەزی دەسەڵاتی ئەم کۆمەڵه ئینسانە خۆپەرستانە نەبوایە، *لەوانەبوو* کەمال ئەتاتورکیش قەناعەتی بکردایە کە خەڵکانی تورکیا ئازاد بن لەوەی بە چ زمانێک بیانەوێ‌ قسە بکەن، بخوێنن و بەشداری لە دەوڵەتەکەیاندا بکەن. هەروا ئەگەر پرۆژەکە بەڕاستی مەسەلەکە زمانی کوردی و جیاوازی “نەتەوە”ی کورد بایە لە عەرەب، فارس، تورک و هتد، ئەوا دەبوایە حیزبێکی کوردی هەبوایە کە یەکەم و دوا ئامانجی پێشخستنی زمانەکە بوایە کە ناسنامەی پرۆژە خێڵەکی و حەزی دەسەڵاتی ئەو پیاوانە بوە و هەیە، یان هەر شتێکی تر کە بەڕاستی لە خزمەت خەڵکی کورد وە خاکی کورددا ببوایە. نمونەی تر و توێژینەوەی تر کە بگەم بەو ئەنجامەی کە ئایا ڕاستم یان هەڵە لەم بۆچوونەم.

بۆیە، پرۆژەی کورد و کوردستانی ئەم جۆرە کەسانە قومارخانەیەکە کە کارمەندەکانی زۆربەیان دکتۆرایان هەیە لە زانکۆ ڕۆژاواییەکان. بەرهەمەکەشی کوڕ و کوڕەزاکانیان وەک گورگ خواردوویانە و بەردەوام ئەیخۆن. قوڕبەسەریەکەشی کیمیاباران، ئەنفال و ئێستاش شکاندنی کەرامەتی تاکی کوردە کە خێڵی کوردی هەموو ئان و زەمانێک ئامادەیە بیفرۆشێت بە دوو عانە، وەک کرمانج گوندی و دەیانی تر لەسەریان نوسیوە و فایەق بێکەس کردویەتی بە شیعریش. کە بە گەنجی وام ئەزانی فایەق بێکەس، وەک زۆر لەتە-خوێندەواری تر، دەبێت لە “توڕەییدا” قسەی وای کردبێت.

هەر بەو لۆجیکەش، ئەم نوسینەی پێشترشم پیاچوونەوەی پێویستە. چونکە ڕوون و ئاشکرایە کوردایەتی نە عەرەبایەتیە، نە تورکایەتیە نە هیچ جۆرە نەتەوایەتیەکی ترە، چونکە هەمان کۆمەڵە خەڵک ئەنجامیان نەداوە تا وابێت. تایبەتمەندی خۆی هەیە و تایبەتە بەم کۆمەڵه سیاسیەی کە لە بێڕەوشتترین ئینسانی سەرزەوی و مێژووی بەشەرن. شتێکی تایبەتە بە کۆمەڵێک ئینسانی خۆپەرستی دز و پیاوکوژ. بەڕاستیش تا دەسەڵات بدرێت بە سیاسیە کوردەکان، وەک لە بەشی یەکەمدا هاتوە، ئەو دارەی لەسەری وەستاون ئەیبڕنەوە و یەکەمجار ملی خۆیان و ماڵ و مناڵیان ئەشکێنن ئەگەر ١٠٠ ساڵی تریش نەوت بدزن.

لە کۆتاییدا، جارێکی تر پێم ناخۆشە کە ببینیت من لەسەر کورد و کوردستان بنوسم، وابزانیت توڕە بووم، بێتاقەتم یان هەر شتێک لەو بابەتە. هەروا زەڕەیەک حەماسەت چ بەرامبەر یان لەگەڵ بابەتێک ئەزانم دژی بەڵگە و لۆجیکە؛ ئەرکی سەرشانی ئەوانەیە کە ئەزانن زانیاریەکەیان بە ئەمانەتەوە بێ هیچ عەتف و هەڵچوونێک، بە ڕەق و تەقی بیڵێن یان بینوسن. هەڵبەت ئەزانم سروشتی ئینسانە، چەندە هەوڵ بدەیت و خۆت هیلاک بکەیت بە ڕوونی بنوسیت یان قسە بکەیت، خەڵکانێک (نزیک یان دوور، دۆست یان نەیار) هەر بە شێوازێکی تر لێی حاڵی ئەبن بە تایبەتی بابەتێکی وا هەستیار و پڕ عاتیفە.

خوێندنی زانکۆ

نوسینی: بێرتراند رەسڵ، ١٩٥٩

خوێندن بە گشتی بابەتێکی یەکجار گەورە و ئاڵۆزە کە چەندین کێشە لەخۆ ئەگرێت. لەم نوسینەدا، پێشنیار ئەکەم، باسی هەندێکیان بکەم لەوانە گونجاندنی خوێندنی زانکۆ لە هەلومەرجە مۆدێرنەکاندا.

زانکۆ دامەزراوەیەکە بەشێوەیکی بەرچاو کۆنە. زانکۆکان لە سەدەی بیستەم و سیازدەهەمدا گەشەیان کرد لە خوێندنگا مەسیحیەکاندا کە خواناسە کۆنەکان فێری هونەری “جەدەل/دیالەکتیک” کردن بوون. بەڵام، لە ڕاستیدا، ئامانجەکانی پشت زانکۆکان ئەگەڕێتەوە بۆ مێژووی کۆنتر. کەسێک ئەکرێت بڵێت “ئەکادیمیای ئەفلاتوون” یەکەم زانکۆ بوو. ئەکادیمیای ئەفلاتوون ئامانجی جوان-دیاریکراوی هەبوو. ئامانجی بەرهەمهێنانی کەسانێک بوو کەوا گونجاوبن بۆ ئەوەی ببنە سەرپەرشتیئار لە “کۆمارە” خەیاڵیەکەیدا. ئەو خوێندنەی ئەفلاتوون دیزاینی کردبوو بە مانای ئەمڕۆ ناکرێ ناو بنرێت “کەلتووری”١. پەروەردەیەکی “کەلتوووری” لە بنەمادا پێک دێت لە فێربوونی لاتین و یۆنانی. بەڵام یۆنانیەکان پێویستی بەوە نەدەکرد کە فێری لاتینی ببن. ئەفلاتوون لە بنەمادا خوازیار بوو لە ئەکادیمیاکەی بوترێتەوە، یەکەم بیرکاری و ئەستێرەناسی، و ئەنجا فەلسەفە بوو. فەلسەفەکە دەبوایە ئیلهامێکی زانستی بە تامێکی “ئۆرفی”٢ــیانەی هەبوایە. شتێکی لەم بابەتە، لە بەرگی ڕیفۆرمکراوی جیاوازدا، لە ڕۆژاوا بەردەوام بوو تا ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆم. دوای چەن سەدەیەک، لەلایەن عەرەبەکانەوە بەردەوام بوو، و لەوانیشەوە زیاتر لەڕێگای جولەکەکانەوە، جارێکی تر گوازرایەوە بۆ ڕۆژاوا. لە ڕۆژاوا تا ئێستاش زۆرێک لە ئامانجە بنچینەییە سیاسیەکانی ئەفلاتوونی تێدا ماوەتەوە، لەبەر ئەوەی ئامانجی نوخبەیەکی پەروەردەکراوە کەوا بتوانن کەم تا زۆر کۆنترۆڵی تەواوی دەسەڵاتی سیاسی بکەن. ئەم ئامانجە مایەوە، نزیک بەنەگۆڕاوی، تا نیوەی دوەمی سەدەی نۆزدەیەم. لەدوای ئەو کاتەوە، ئامانجەکە تا دێت زیاتر دەستکاری ئەکرێت بە دوو مادەی نوێ، زانست و دیموکراسیەت. تێخستنی دیموکراسیەت بۆ ناو ئەنجامدانی ئەکادیمیا و بیردۆز زۆر گەورەترە لە زانستەکە و زۆر سەختتریشە لەوەی یەکبخرێتەوە لەگەڵ هەرشتێک لە ئامانجەکانی ئەکادیمیاکەی ئەفلاتوون.

خوێدننی زانکۆ، کە لەئێستادا لەتەواوی وڵاتە شارستانیەکاندا بە شتێکی سادە تەماشا ئەکرێت، زۆر بە توندی دژیەتی دەکرا، لەسەر چەن بنەمایەک کە بەگشتی ئەریستۆکراتی بوون، تا ئەو کاتەی کە بینرا کەوا دیموکراسیەتی سیاسی ئیتر بوەتە حەتمیەت. هەر لە کاتە کۆنەکانی مێژوەوەوە هێڵێکی تیژ هەبوە لەنێوان کەسانی خوێندەوار و نەخوێندەواردا. خوێندەواران ڕاهێنانی توندیان پێکرابوو و فێری زۆر شت بووبوون، نەخوێندەوارانیش نەیانتوانیوە بخوێننەوە و بنوسن. خوێندەواران، کە قۆرخی دەسەڵاتی سیاسیان کردبوو، هەمیشە تۆقیبوون لەوەی کەوا خوێندن بخرێتە بەردەست “چینی خوارەوە”. سەرۆکی “کۆمەڵگای شاهانە” لە ساڵی ١٨٠٧دا لای وابوو کەوا کارەسات دەبێت ئەگەر پیاوانی چینی کرێکار فێری خوێندن ببن، لەبەر ئەوەی کاتەکانیان بەوەوە بەسەر ئەبەن کە خەریکی خوێندندەوەی کتێبەکانیی “تۆم پەین” بن. کاتێک باپیرم خوێندنگایەکی سەرەتایی دامەزراند لە ناوچەکەی خۆیدا، دراوسێ دەوڵەمەندەکانی هاواریان لێ هەستابوو، وتبوویان کەوا ئەمە دەبێتە هۆی لەناوبردنی کۆمەڵگا ئەریستۆکراتیەکەی ئەوان. دیموکراسیەتی سیاسی بوو، لانی کەم لە ئینگلتەرا، کە وای کرد گۆڕانکاری بەسەر بۆچووندا بێت لەسەر ئەم بابەتە. دیزرەیلی٣، دوای ئەوەی کە دەنگی کۆکردەوە بۆ پیاوانی کرێکارانی ناو شارەکان، لایەنگری خوێندنی ناچاری بوو بۆ هەموان و ئەم دەستەواژەیەی بەکار ئەهێنا “ئێمە پێویستە گەورەکانمان فێر بکەین”. خوێندن وای لێهات کە ببێتە مافی هەموو ئەوانەی کە خوازیاری بن. بەڵام ئاسان نەبوو کەوا چۆن دەکرێت ئەم مافە درێژ بکرێتەوە بۆ خوێندنی زانکۆ، هەروا چۆن دەکرێت زانکۆکان کردارە مێژوویەکانی خۆیان ئەنجام بدەن.

ئەو هۆکارانەی وای کردوە دەوڵەتە شارستانیەکان خوێندنی گەردوونی (بۆ هەموان) لەخۆ بگرن جیاوازن. کەسانی بەحەماس هەبوون بۆ ئامانجی ڕۆشنگەرایی کە لایان وابوو هیچ سنوورێک نیە بۆ ئەو هەموو چاکەیەی خوێندن لەگەڵ خۆیدا دەیهێنێت. لەناو ئەمانەدا کەسانێک هەبوون کە زۆر کاریگەریان هەبوە لەسەر دەمڕاستی کردنی سەرەتای خوێندنی گەردوونی. ئەنجا کەسانی تر هەبوون کەوا زیاتر پراکتیکی تر بوون و زانیویانە کەوا دەوڵەتی مۆدێرن و پرۆسە مۆدێرنەکانی بەرهەمهێنان و دابەشکردن ناکرێت بەئاسانی بەڕێوە ببرێت ئەگەر ڕێژەیەکی زۆری خەڵک خوێندەواریان نەبێت. کۆمەڵی سێیەمیش کەسانێک بوون کەوا لایان وابوە خوێندن مافێکی دیموکراسیە. کۆمەڵی چوارەمیش هەبوون، کەسانی بێدەنگتر و کەم کراوەتر، کە دەیانزانی چ هەلێک هەیە لە خوێندندا لە ڕووی پڕوپاگەندەی فەرمیەوە. گرنگی خوێندن لەم ڕووەیانەوە یەکجار گرنگە. لە سەدەی نۆزدەیەمدا، زۆرێک لە شەڕەکان لای زۆرینەوە ناپەسەند بوون، بەڵام لەبەر ئەوەی پیاوان فێری خوێندنەوەی ڕۆژنامە کرابوون، هەموو جەنگەکان بوونە جەنگی پەسەندکراو لەلایەن زۆرینەوە. ئەمە تەنها نمونەیەکی کۆنترۆڵکردنی ڕای گشتیە کەوا دەسەڵات دەستی کەوتوە لە ڕێگای خوێندنەوە.

هەرچەندە زانکۆکان ڕاستەوخۆ بایەخیان نەداوە بەم پرۆسە پەروەردەییانە، بەشێوەیەکی گەورە کاریان تێکراوە، بە گشتی قسە بکەین، شتێکی حەتمیە بەڵام لانی کەم یەکجار بێتاقەتکەرە بۆ ئەوانەی کە بیانەوە ئامانجە کۆنەکان لە زانکۆکاندا بمێنێتەوە.

سەختە قسە بکرێت لەسەر دەمڕاستی کردن دەربارەی ئامانجە کۆنەکان بەبێ ئەوەی زمانێک بەکار نەهێنرێت کەوا تامێکی کۆنی هەبێت. جیاوازیەک هەیە، کە پێشتر بە گشتی دانی پێدا نرابوو، لەنێوان توانا و حیکمەتدا. گەشەکردنی ئاڵۆزیەکانی تەکنیک وا ئەم جیاوازیەی کاڵ کردۆتەوە، لانی کەم لە هەندێ ناوچەدا. هەندێ توانا هەن کەوا زۆر ڕێزیان لێ ناگیرێت هەرچەندە دەست خستنیان سەختیشە. کەسێک کە جوڵەی سەختی جەستە ئەنجام بدات، پێم وتراوە، دەبێت لە منداڵیەوە دەست پێ بکات، و کاتێک دەبێتە کارامە، توانایەکی دەگمەن و یەکجار سەختیشی هەیە. بەڵام ئەمە وەک توانایەکی کۆمەڵایەتی بە سودمەند دا نانرێت، هەر لەبەر ئەوەشە کەوا، لە قوتابخانە و زانکۆکاندا ناوترێتەوە. هەرچەندە، توانایەکی زۆریش هەن کە ژمارەیان زۆر بەخێرایی زیاد دەکات، مادەی یەکجار گرنگی سەروەت و دەسەڵاتی نەتەوەیەکن. زۆربەی ئەمانە توانایەکی نوێن و ڕێزیان بۆ دانانرێت لەلایەن کەلتوورە کۆنەکانەوە. هەندێکیان دەکرێت ڕێگا خۆشکەر بن بۆ حیکمەت، بەڵام بڕێکی زۆریان نەخێر. بەڵام، تۆ لێم ئەپرسیت، مەبەستت چیە لە “حیکمەت”؟ خۆم ئامادە نەکردوە بۆ پێناسەیەکی پوخت. بەڵام ئەوەی لە توانامدا هەیە ئەیکەم بۆ ئەوەی ڕای خۆم بڵێم لەسەر ئەوەی ئەم وشەیەک توانای چ مانایەکی هەیە. وشەیەکە (حیکمەت) بەشێکی پەیوەستە بە زانین و بەشێکیشی بە هەستکردن. دەبێت مانای یەکێتیەکی نزیکی تایبەت بێت لە زانین و بەهەند زانینی قەدەری ئینسان و ئامانجی ژیان. پێویستی بە فراوانیەکی خەیاڵ هەیە، کە بەڕاستی سەختە بەبێ زانینێکی یەکجار گەورە. بەڵام پێویستیشی بەوەیە، هەستکردنێکی فراوانیشی لەگەڵدا بێت، کە بریتیە لە دڵسووتانێکی گەردوونی. من پێم وایە، خوێندنی باڵا دەبێت ئەوەی پێویست بکات بیکات بۆ بانگەشەکردن بۆ نەک زانین بەڵکوو حیکمەت. پێم وا نیە ئەمە کارێکی ئاسان بێت، و پێشم وانیە کەوا ئامانجەکە پێویست بکات یەکجار وشیار بێت لەم ڕوەوە، بۆ ئەوەی نەبێتە شتێکی لەقاڵبدراو و خۆ-بەڕاست-زان. دەبێت شتێک بێت کەوا نزیک لاشعوری بێت لە مامۆستادا و نزیک بێمەبەست بگەیەنرێت بە قوتابی. هاوڕام لەگەڵ ئەفلاتوون کەوا ئەمە گەورەترین شتێکە کەوا خوێندن ئەنجامی بدات. بەداخەوە، یەکێکە لە هەرە ژێرمەترسی خراوەکان بە تێخزاندنی شیعاری دیموکراسیەتی ڕووت بۆ ناو زانکۆکانمان.

توندڕەویەتی دیموکراسیەت ئەوەیە بوترێت پیاوان هەموو یەکسانن. هەستێک هەیە لەمەدا کە بەڵێ ڕاستە، بەڵام شتێک نیە کە کەسانی پەروەردەکەر خۆیانی پێوە سەرقاڵ بکەن. دەکرێت بە دەستەواژەی “پیاوان هەموو یەکسانن” بەڕاستی مەبەست ئەوە بێت لە هەندێ لایەنەوە مافی یەکسانیان هەیە و پێویستە بەشی یەکسانیان هەبێت لە دەسەڵاتی بنچینەیی سیاسیدا. کوشتن کوشتنە کوژراوەکە هەرکەسێک بێت، پێویستە هەموو کەسێک پارێزراو بێت لێی لەلایەن یاسا و پۆلیسەوە. هەر کۆمەڵە پیاوێک یان ژن، کەوا بەشیان نەبێت لە دەسەڵاتی سیاسیدا بەدڵنیاییەوە دووچاری جۆرێک لە نادادپەروەری دەبن کە هیچ پاساوێکی نیە. هەموو پیاوان پێویستە لەبەرامبەر یاسادا یەکسان بن. ئەم جۆرە پرەنسیپەیە کە پێکهێنەری ئەوەی بەکارە لە دیموکراسیەتدا. بەڵام ئەمە مانای ئەوە نیە کەوا ئێمە دان بەوەدا نەنێین کەوا پلەی جیاواز هەیە بۆ توانا یان لێهاتوویی لە تاکە جیاوازەکاندا. هەموو مامۆستایەک دەزانێت کەوا هەندێ قوتابی خێرا و هەندێکی تر خاو. هەموو مامۆستایەک دەزانێت هەندێک کوڕ و کچ حەزیان بەهێزترە بۆ بەدەستخستنی زانین، لەکاتێکدا هەندێکی تر دەبێت زۆریان لێ بکرێت تا ئاستی کەمترینی داواکراو لەلایەن دەسەڵاتی پەروەردەییەوە فێر ببن. کاتێک گروپێک خەڵک پێکەوە فێر دەکرێن لە پۆلێکدا، بەبێ گوێدانە کەمی و زۆری تواناکانیان، خێرایی فێرکردنەکە زۆر خێرا دەبێت بۆ بێئەقڵەکان و زۆر خاویش بۆ زیرەکەکان. بڕی فێکردنی پێویست بۆ کەسێکی گەنج پەیوەستە تا ڕادەیەکی یەکجار زۆر بە توانا و زەوقی خۆیەوە. منداڵێکی تەمەڵ تەنها گوێ دەگرێت بۆ ئەوەی کە لەسەریەتی فێری ببێت لە کاتێدا کە مامۆستا لەوێ بێت و جەخت بکاتەوە لەسەر بابەتی وانەکە. کەسێکی یەکجار زیرەک، بەپێچەوانەوە، پێویستی بە هەل و جاروبارەش ڕێنمایی هەیە کاتێک دووچاری سەختیەک دەبێت کە بۆ ماوەیەکی کەم نەتوانێت بەسەریدا زاڵ ببێت. ئەنجامدانی فێکردنی زیرەک و تەمەڵ پێکەوە بەڕاستی جێگای داخە، بەتایبەتی کاتێک دەربارەی ئەوانەیان کە بەتوانان تیایاندا. بێزاری بێپایان دووچاری ئەوانەیان دەبێت کە زۆر بەتوانان و دەبینین بابەتێک کە ئەمان زۆر پێشتر تێی گەشتوون ڕوون ئەکرێتەوە بۆ ئەوانەیان کە لە دواوەن. ئەم خراپیە لەگەڵ گەورەیی تەمەنی قوتابیەکەدا خراپتریشە. ئەو کاتەی کە قوتابیەکی گەنجی بەتوانا دەگاتە خوێندنی زانکۆ، ئەوەی کە پێویستیەتی بریتیە لە جاروبارە ئامۆژگاری (نەک فەرمان) بەنیسبەت ئەوەی کە چی بخوێنێتەوە و مامۆستایەکیش کە هەم کات هەم دڵسۆزی هەبێت بۆ ئەوەی گوێ لە سەختیەکانی بگرێت. ئەو مامۆستایەی کە لە مێشکی مندا هەیە دەبێت کەسێکی یەکجار بەتوانا بێت لەو بابەتەی کە قوتابیەکە تیایدا تەخەسوس دەکات، بەڵام مامۆستاکە دەبێت ئەوەندە گەنجیش بێت کە بیری بێت کە چ جۆرە سەختیەک ئەکرێ بێتە پێش قوتابیەکە، و ئەوەندەش دەقی نەگرتبێت بەوەی کە نەتوانێت موناقەشە بکات بەبێ دەمارگیری. موناقەشەکردن بەشێکی زۆر بنچینەییە لە پەوروەردەی باشترین قوتابیەکاندا و پێویستی بەوەیە دەسەڵات تیایدا وجودی نەبێت ئەگەر بمانەوێت ئازاد و بەرهەمدار بێت. من تەنها بیر لەوە ناکەمەوە موناقەشەکە لەگەڵ مامۆستادا بێت بەڵکوو موناقەشەی نێوان قوتابیەکان خۆشیان. بۆ موناقەشەی لەو جۆرە، پێویستە کاتی خۆش بەسەر بردن هەبێت. بۆیە ئەوە ڕاستیەکە کەوا کاتی خۆش بەسەر بردن لوتکەی گرنگیە لە ساڵانی خوێندندا. کاتێک من خوێندکاری زانکۆ بووم، پەیمانێکم دابوو، کاتێک بوومە مامۆستای زانکۆ وای دابنێم کە موحازەرە بۆخۆی هیچ سوودێکی نیە وەک مێتۆدێکی فێرکردن، بەڵکو تەنها وەک جوڵێنەرێکی جاروبار. بەلای ئەو قوتابیانەوە کە بەتوانان، هێشتا هەر ئەم بۆچوونەم هەیە. موحازەرە وەک مێتۆدی فێرکردن لە زانکۆکاندا شتێکی تەقلیدیە و بێگومان پێش داهێنانی چاپ سوودبەخش بوە، بەڵام لە دوای داهێنانی چاپەوە بەنیسبەت قوتابیە زیرەکەکانەوە ئیتر کۆن بووە.

بەلای منەوە، تا ڕادەیەکی زۆر قەناعەتم هەیە، هەڵەیە کەوا لەسەر بنەمای دیموکراسیەت دژایەتی ئەوە بکرێ کە قوتابی زیرەک و تەمەڵ جیاکرێتەوە لە فێرکردندا. لە بابەتانێکدا کەوا خەڵک بەلایەوە گرنگە کەس خەو بەوەوە نابینێت کە دیموکراسیەت بەو شێوەیە جێبەجێ بکرێت. هەموو کەسێک ئامادەیە دانی پێدا بنێت کە هەندێ وەرزشکار لە هەندێکی تر بەتواناترن، هەروەها ئەستێرەکانی ناو فلیمی سینەمایی پێویستە ڕێزی زیاتریان لێ بگیرێت لە خەڵکی ئاسایی فانی. ئەمەش هۆکارەکەی ئەوەیە کەوا ئەم کەسانەی ئەم جۆرە توانایەیان هەیە هەتا ئەوانەش کە ئەو توانایەیان نیە سەرسامن پێیان. بەڵام توانای زیرەکی، بەنیسبەت سەرسامی لەلایەن قوتابی تەمەڵ بەوانەوە، شتێکە کە بە ئەرێنی و بە جددی نەخوازراوە، هەتا لەلایەن کەسانی باڵغیشەوە، وشەی “کەچەڵی زیرەک” دەربڕینێکە ڕێزی تێدا نیە. یەکێک لەو ناشیرینیانەی دەسەڵاتی سەربازی سەردەم ئەوەیە کەوا ئەو کەسەی کە سەرکەوتن لە جەنگدا مسۆگەر دەکات چیتر کەسێک نیە ڕێزی لێ بگیرێت و لەسەر ئەسپێک بە قنجی دانیشتبێت، بەڵکوو زانایەکی تێکشکاوە کە هەموو مناڵێکی سەرباز-ئەقڵ لە گەنجێتیدا ئامادە بوە گاڵتەی پێ بکات. بەڵام، دەبێت بڵێم لە بواری کوشتندا نیە کە پێم خۆشە کەسانی “کەچەڵی زیرەک” باشترە ڕێزیان لێ بگیرێت.

پێویستیەکانی جیهانی مۆدێرن ناکۆکیەکی هێناوەتە ناو، کە باوەڕم وایە دەکرێت خۆمانی لێ لا بدەین، لەنێوان بابەتە زانستیەکان و ئەوانەی کە ناونراون “کەلتووری”. ئەمەی دوەمیان نوێنەرایەتی کەلەپور دەکات و هێشتاش، لە وڵاتەکەی مندا، جۆرێکە لە خۆبەزلزانینی لوتبەرزانە. نەزانینی کەلتوور، لە دوای ئاستێکەوە، ئیتر نەخوازراوە. نەزانینی زانستی، هەرچەندە تەواویش بێت، وانیە. من پێم وا نیە کەوا جیاکردنەوەی نێوان خوێندنی زانستی و خوێندنی کەلتوری هێندە بەو ڕوونیە جیاوازیەکەیان دەرکەوێت کە وادیارە. من وا دەزانم کەوا هەموو قوتابیەکی زانستی پێویستە هەندێک زانیاری هەبێت لەسەر مێژوو و ئەدەبیات، و هەروەهاش قوتابیە کەلتووریەکان پێویستە هەندێک ئاشناییان هەبێت لەگەڵ هەندێک لە بۆچوونە بنچینەییە زانستیەکاندا. هەندێ کەس دەڵێن کات بەشی ئەوە نیە لە خوێندنی پرۆگرامی زانکۆدا، بەڵام، من باوەڕم وایە کەوا ئەم بۆچوونە دروست بووە لە ئەنجامی ئەوەی کە ویستێک نیە بۆ ئەوەی خوێندن بگونجێنێت لەگەڵ کەسانێک کە نەیانەوێت لە بابەتێکدا زۆر قوڵ ببنەوە. زیاتریش مەبەستم ئەوەیە، ئەو خوێندنە کەلتووریەی ئەخرێتە بەردەم قوتابی زانستی، پێویست ناکات زمانی یۆنانی یان لاتینی تێدا بێت. بەهەمان شێوەش وا ئەزانم ئەو بابەتە زانستیانەی ئەخرێتە بەردەست ئەوانەی کە نایانەوێ لە بابەتی زانستیتا پسپۆڕی پەیدا بکەن دەبێت دەربارەی مێژووی زانست و بەشێکیشی دەربارەی لایەنەکانی مێتۆدی زانستی بێت. وا ئەزانم شتێکی باشە کەوا جاروبارە موحازەرەی پیاوانی دیار بۆ هەموو قوتابیان پێشکەش بکرێت و نەک تەنها بۆ ئەوانەی کە پسپۆڕیەکەیان لە بابەتە پێشکەشکراوەکەدایە.

هەندێ شت هەن پێم وایە دەبێت شایانی کردن بن، هەرچەندە لە ئێستادا وا نیە، بەوەی ئەوانەی سەروکاریان لەگەڵ وتنەوەی وانەی زانکۆدا هەیە سەرپێیی تەماشا بکرێن. تەبیعی ئەم پیاو و ژنانە، پێویستە لە بابەتێکدا پسپۆڕ بن. بەڵام، زیاد لەمە تەماشاکردنێکی گشتی هەیە کە پێویستە ئەوانەی فێریان دەکەن لەپێش خۆیانەوە دایان بنێن. پێویستە بەهای ڕۆشنبیری و گەڕان بەدوای زانیندا لەخۆیاندا بەرجەستە بکەن. پێویستە ئاشکرای بکەن کەوا ئەوەی لە هەر کاتێکدا بە زانین دا ئەنرێت، ئەکرێ لە ڕاستیدا هەڵەی تێدا بێت. پێویستە ئەوە بچەسپێنن لە مێشکیاندا کە دەبێت ڕۆحیان مەزهەبی نەبێت، بەڵکو بەڕۆحێکی گەڕانی بەردەوام و لە دۆخی پاڵدانەوەی دڵنیاییدا نەبن. هەقە هەوڵی ئەوە بدەن کە وشیاریەکی جیهان بەکۆ دروست بکەن، نەک تەنها ئەوەی کە ئێستا لێمان نزیکە لە کات و لە بۆشاییدا. بە لەبەرچاوگرتنی ئەگەری هەڵەکردن، هەق وایە گرنگی لێبوردەیی ڕوون بکەنەوە. هەقە بیری قوتابیەکان بخەنەوە کەوا ئەوانەی پاش مەرگیان ڕێزێکی زۆریان لێ گیراوە لەسەردەمی خۆیاندا کەسانی بێ جەماوەر بوون، لەسەر ئەم بناغەیەش، ئازایەتی کۆمەڵایەتی بەهایەکە لە لوتکەی گرنگیدا. لەسەرو هەمووشیانەوە، هەموو مامۆستایەک کەوا خەریکی هەوڵێکە بۆ زۆرترین سوودی قوتابی کە قسەیان لەگەڵدا ئەکات پێویستە خۆی وەک خزمەتکاری ڕاستی دابنێت و نەک خزمەتکاری ئەم یان ئەو بەرژەوەندی لایەن یان سیاسەتێک. ڕاستی مێخودایەکی درەوشاوەیە، هەمیشە پەچەدار، هەمیشە دوور، هەرگیز ناتوانی تەواو لێی نزیک بیت، بەڵام شایانی هەموو ئەو خۆتەرخانکردنەیە کە لە توانای ڕۆحی مرۆڤدا هەیە.

پێڕست

١. ڕەسڵ لە نوسینەکەیدا وشەی “وێژەیی” بەکار ناهێنێت بەڵام زانستی و وێژەیی نەک کەلتوری لە کوردیدا باوترە، بەڵام لەبەر ڕێزی نوسینەکە وەک خۆی وشەی culturalم کردوە بە کەلتووری

٢. ئۆرفیەس، شاعیری یۆنانی بوە. زیاتر بخوێنەوە خۆت

٣. دیزرەیلی دووجار سەرۆک وەزیرانی ئینگلتەرا بوو لە سەدەی ١٩دا ژیاوە

پیاو ئەبێ سنوری خۆی بزانێت

ئەو سەردێڕە لە یەکێک لە فلیمەکانی کلینت ئیستودا هاتوە و من لە بواری پرۆگرامنوسیندا بیستومە. باشترین ئامۆژگاریە بۆ کەسێک بیەوێ دەست بداتە پرۆژەیەک و خەوی گەورە ببینێت. ئەبێ ئاگاداری ئەوە بیت کە سنوری تواناکانت لە کوێدان بۆ ئەوەی ئەگەر پێویستت بە هێزی زیاتر هەبوو وا نەزانی لای خۆت دەست ئەکەوێت و بڕۆی بەدوای هێزی زیاتردا بگەڕێیت. ئیتر خوێنەر دڵنیام بە شێوازی تر تێی ئەگات و بەسەر خەڵکی تریشدا ئەی سەپێنێت.

لێرە ئەو سەردێڕە بەکار ئەهێنم بۆ ئەوەی خوێنەواری کورد ئاگادار بن کەوا تواناکانیان لە ئاست ئەو هەموو خۆفوتێکردنەدا نیە و ئەگەر بڕیارە کارێکی گەورە ئەنجام بدەن، پێویست ئەکات سنوری تواناکانی خۆمان بزانین. پێشتریش، کە بڕیار بوو لەسەری بنوسم لێرە، کتێبی ڕۆژهەڵات ناسێکم چاو لێکرد بەناوی ساوسگەیت کە سەردانی ناوچە کوردەکانی نزیک بیتلیس و ئەوەی بە کوردستانی باکور ناسراوە کردوە لە ١٨٤٠دا و نوسیبوم کە ئێمە بەڕاستی ئەوە مێژوەکەمانە نەک سرودی ئەی ڕەقیب و قسەی دڵدار و کەسانی نەتەوەپەرست و بەحەماسی تر.

ئەمڕۆ چاوم کەوت بە فلیمێکی بێدەنگی ساڵی ١٩٢٦ کە ئەرمەنیەکان دەریان کردوە لەسەر “چاند”ی کورد. گەر باوکی هەر کەسێکمان تا ١٩٦٠یش لەدایک بوبێ ئەم فیلمە ژیانی باپیرانی هەموومانە، واتە ئەوەندە کۆن نیە کە لە وێنەکانیدا وا هەست ئەکەین، بەڕاستیش ئەو خانوانە نیشان ئەدات کەوا ساوسگەیت لە کتێبەکەیدا باسی کردوە. هەڵبەت ڕووت و قوتی مناڵەکان نیشان نادات، هۆکارەکەشی ئەوەیە کە ساوسگەتی ٨٠ ساڵ بەر لە فیلمەکە سەردانی ناوچە کوردەکانی کردوە. تەمەنی باشیان هەبێ لەوانەیە باوکی هەندێکیشی تێدا بێت.

ئەوەی لە تەماشاکردنی ئەم فیلمە و لە کتێبەکەی ساوسگەیت تێبین ئەکەم:


١. بە چ ڕوویەک بەناو خوێندەواری ئێمە خۆمان ئەکەین بە خاوەن زانستی یۆنان، بابل، سۆمەر یان هەر شارستانیەتێکی تر کە وەک لە فلیمەکە ئەیبینی لەگەڵ بزندا نەخەوتبن؟ یان وەک نوسەر نوسیبوی چاڵێکیان نەکردبێ بە خانوو و چاڵێکی تریش لەناویدا ئاگریان تیا کردبێتەوە. ماڵی کورد ئێستاش، بەرد و چیمەنتۆ، ١٠٠٪ پێچەوانەی ئاو و هەوا دروست ئەکرێت. بزنی داماو هەناسە نادا ئەخورێت، بەڵام ماڵەکانمان زیاتر لە حەشارگەی سەربازی ئەچێت تا باسی فێنکی یان هەر چۆڕە ئەقڵێکی تر. لە چاو دروستکردنی پارچەی کۆمپیوتەردا ئەم دەقەیە ژیانی نەک کورد دەیان وڵاتی تریش وەک ئەوەیە لەگەڵ بزندا بخەویت.


٢. ئەم خۆفشکردنەوە و تەمبەڵیەی خوێندەواری کورد و زۆر نەتەوەی تر کە هەموو شتێک ئەکەن بە خەتای ئینگلیز یان خەتای کەسێکی تر، بە چ ڕوویەک ئەم دیمەنانە ئەبینن و هەر سورن لەسەر ئەوەی کورد خۆیان دز، پیاوکوژ و ماستاوچی نین؟ هەر بۆیە ئەم دوو خێڵە دز، پیاوکوژ و ماستاوچیە بوونەتە دەمڕاستیان.


٣. ئەم خاڵە مەبەستمە: کورد ئەم دەقەیە ئەبێ چاوەڕێ بێت جارێکی تر مێشک پوچی وەک تالیبان داگیری بکات و لەدوای ٢٠٢٥یشەوە زەحمەتە بتوانێ نەوت بفرۆشێت یان جاشایەتی سودی هەبێت. بۆچی؟ چونکە ئەوە ڕابردووت بێ ئەمەش ئێستات بێت ئەبێت سنوری خۆت بزانیت. گۆڕانکاریەکانی تەکنۆلۆجیاش لە چەن سەد ساڵی ڕابردوودا وای کردوە چۆن لە ڕابردوودا خاوەن زەوی ئەیتوانی جوتیار برسی بکات، ئێستا جوتیاری زیرەک (ڕۆژاواییەکان) لە دورەوە چاوەڕێن پارەیان بدەیتێ بێن زەویەکەت بۆ بکێڵن. بۆیە قەتەر ڕێکەوتنی چەندین ساڵی ئیمزا ئەکات لەگەڵ سوپای بەریتانی کە لە وڵاتەکەیان دەرنەچن.


بۆ زانیاری بێسودیش، ئەمە وای کرد بخوێنمەوە کەوا یەک لە کۆنترین فلیمی جوڵاو لە لیدس لە ١٨٨٨ تۆمارکراوە لەلایەن کابرایەکی فەرەنسییەوە.

بابەتی “زارێ” لە ویکی سۆرانی.

شوێنکەوتووانی پێش تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان

لە کتێبەکەیدا نوسەر نوسیویەتی کە تەواوی فیکری مرۆڤ ئەفسانەیە.

گێژکردن یان با ئەرێنیانەتر بنوسین سەرسامکردنی خەلک بە ئەفکار، تا ئەو کاتەش کە بۆی هەیە بەشەریەت بە ژیری دەستکرد لەناو بچێت بەردەوامی ئەبێت، جا نازانم دوای ئێمەش هەر وا ئەبێت یان نە، مەبەستم ئەوەیە کاتێک کۆمپیوتەر فێری بیرکردنەوە بوو، ئەوانیش وەک ئێمە هەوڵی شوێنکەوتوان ئەدەن یان نە، دڵنیا نیم لەمەیان.

هەمیشەش ئەتوانی لەناو تەسکترین فیکردا فیکرێکی تر بخولقێنی چونکە خۆی پێناسەکەی ئەوەیە. مەبەستم ئەوەیە کەوا فیکر بۆخۆی هەڵێنجراوە لە فیکری تر. وەک ژمارەی دوای فاریزە یان هەر ژمارە سروشتیەکان خۆیان دێتە پێش چاوم. کابرایەک ئەڵێ ٠.١١ تۆش ئەڵێی بەڵێ قوربان ٠.١١ بەڵام ٠.١٢١ جوانترە چونکە ئەملاولاکەی ئەکاتە ناوەڕاست. یان کابرایەک وتویەتی ١١ تۆش ئەڵێی ١٢١، کە ئەپرسن بۆ، تۆش ئەڵێی ئاخر ئەو هەر تاقەتی نەبوە لە ١ زیاتر بەکار بهێنێ ئەها من جوانترم داناوە دووم لە نێوان دوو یەکدا داناوە. پڕماناترە ژمارەکەی من.

ئیتر بۆخۆی ئەفلاتون و کاک زەینەفۆن کە کوردی قوڕبەسەر لە ناو کتێبەکانی ئەودا بۆ خۆی ئەگەڕێت، بە دڵی خۆیان قسەی پوچیان کردوە و فەلاسیفەش خەریکی موناقەشەکردنی بوون. بۆ نمونە جەنابی ئەفلاتون باوەڕی وابوە ئینسان نەک هەر ڕۆحی تێدایە، جا هەر بەڵگەیەکیشی هێنابێتەوە بۆی لە فیکرەکە خۆی پوچتر بوە، بەڵکو وتویەتی کەوا ڕۆح نەمرە و زیندوو ئەبێتەوە لە دوای مردن. ئیتر بەم شێوەیە کابرایەکی تر هاتوە وتویەتی “من لای دروستکەری ئەو ڕۆحەوە هاتوم کە ئەفلاتون باسی ئەکات” و “من ناوم عیسی”یە و ڕۆحەکەم لە خۆی وەرگرتوە و دایکم بە کچی منی بوە یان هەر چیرۆکێکی تر. وەک وتمان ٠.١٢١ بۆخۆی دا ئەنێت و ملیارەها بەشەریش بۆی ئەگرین وای تخوا لە خاچ درا.

بۆچی ئەم هەرایە ئەکەین؟ چونکە بێ ڕوونکردنەوەیەکی باش، تەنها ئەزانین لە سەردەمێکدا ئێمەی مرۆڤ فێری بیرکردنەوە بوین. لەمە دڵنیاین چونکە دیکارت وتەنی چونکە هەین. کە مادام ئەتوانین بڵێین هەین، کەواتە ئەشتوانین بڵێین ئێمە فێری بیرکردنەوە بوین. بیرکردنەوەکانیشمان وەک جۆن لۆک ئەڵێ، سەرچاوەی کردارەکانمانە جگە لە کردارە بایۆلۆجیە رووتەکانی وەک چاوتروکاندن و برسی بوون و هتد. شتی وەک ڕۆشتن بۆ سەر بەرزاییەک بۆ تەماشاکردنی جێگایەکی خۆش شتێکی بایۆلۆجی یان بێئاگا نیە نەڵکو شتێکە هاتوە بە مێشکماندا و ئیتر بڕیارمانداوە بیکەین.

جگە لەوەش کە سەرچاوەی کردارەکانمانە، تەواوی ئەفکاریشمان، تەبیعی، وەک کابرای ژیر وتویە ملکەچی حەزەکانمانە. چونکە لە شوێنێک یان لە کەسیکمان بیستوە ئەو جێگا بەرزە خۆشە بۆ بینین ئیتر ئێمەش بڕیارمانداوە بڕۆین بیبینین. ئەمەش وا ئەکات کە بزانین گرنگی فیکر چەندە بە تایبەتی کاتێ ئەبینین بە دوو قسەی وا چەندین کەس شوێنمان ئەکەون. بۆ نمونە ئەگەر بڵێین جەناب تۆ ڕۆژی ئەوەندە جار فڵان و فیسار شت بکە من پێت ئەڵێم دوای مردن لە خۆشترین جێگا ئەژیت کە ناوی بەهەشتە. تەبیعی فیکری بەهەشتیش خۆی دروستکراوی کەسێکی تر بوە یان بۆهاتنی خودی ئەفلاتون بوە و ئیتر بەکار هاتوە بۆ ئەوەی خەڵک شوێنیان بکەون. دەی وەڵامم بدەرەوە بۆ وا ئەکەین؟ بۆ ئەوەی دانیشین بۆ خۆمان و ئەو کەسانەی شوێنمان ئەکەون هەم خزمەتتمان بکەن هەم پارێزگاری. هیچی تر.

ئەمەش ئەمان گەیەنێتە سەر ئامانجی کەسانی تر لە ڕەخنەگرتن لە پێشەوایانی کەسانی تر. بەو هیوایەی کە شوێنکەوتوەکان هەندێکیان واز بهێنن لەو پێشەوایە و شوێن ڕەخنەگرەکە بکەون. دەنا من چیم داوە لە ڕەخنەگرتن لە فەلاسیفەی یۆنان؟ بۆ ئەوەی ژمارەی خوێنەرانی ئەم بڵاگە زیاتر بن و لە داهاتوو منیش وەک ڕۆناڵدۆ بۆ یەک پۆست داوای ١.٢ ملیۆن پاوەن بکەم. حەزەکانی مرۆڤ هەر ئەوانەن کە پیاوە ژیرەکە باسی کردووە.

بۆیە بەڕاستی ڕەخنەگرتن لە پێشەوایانی کەسانی دیکە ئامانجەکەی ئەوەندە شاراوە نیە کە هەندێک وای بۆ دەچن.

تۆڕ یان وێبی تاریک چیە؟

دەربارەی تۆڕی تاریک، یان لە ویکیپیدیا نوسراوە “وێبی تاریک” بریتیە لە شاردنەوەی ناسنامەی بەکارهێنەر بە تەواوی یان وا هەست بکرێ بە تەواوی. تەواوی پڕۆژەکە بەبێ پرۆگرامێک بەناوی “تۆر” یان پیاز هیچێکی وای نامێنێتەوە. هەر خۆشیان “دۆمەین”ێکیان بەناوی .onion بۆ داناوە کە پێویست بە کڕینی ناکات هەرچەن بەنیاز مەبە ناوێکت دەستکەوێت، سیستم خۆی خشتوپشتێکت بۆ ئەدا بەیەکدا و ئەڵێ بڕۆ لەسەر دیواری یەکێ بینوسە تا خەڵک سەردانی سایتەکەت بکەن.


لەم دنیایەی سفر و یەکەدا، هەموومان بە ژمارەیەک لەگەڵ ژمارەیەکی تر قسە ئەکەین، تۆ بە ژمارەیەک ئەم بابەتەی من ئەبینیت و منیش هەروا، ئەگەر لە فەیسبوک نوسینێکی من بخوێنیتەوە ئەوا کاک زەکەربێرگ لەو نێوانەدا ئاگای لە خشەی مار و مێروە. بەڵام، وەک پرۆفیسۆر ڕەدڵ جاریک وتی، ناسا لەبەر ئەوەی ٤٠ ساڵێک لە پێشمانەوەیە، پرۆگرامی “تۆر”یش سەرچاوەکەی هەر لەلای ئەوانەوە دێ و بۆ مەبەستی پاراستنی دەزگا هەواڵگریەکانی خۆیان دروستکراوە. تۆر، بناغەی تۆڕی تاریکە و مەکینەکانی گەڕانی وەک گوگڵ ئەتوانن تۆڕەکە بخەنە سەر زەمین بەڵام ژێرزەمین بونیان بە ویستە/دیزاینە. کۆمەڵێک ئینسانی ژیر و زانا پشتیوانی ئەکەن کە باوەڕیان وایە زانیاری ئەبێ بێ فلتەر بەردەست بێ و ناسنامەی کەسەکانیش بکرێ بشاردرێنەوە بەتەواوی.


شتێکی ترسناک و عەجایەب نیە، ئەم پارە دیجیتاڵیە کە دانەیەکی بەرامبەر تێسلایەکە زیاتر بۆ ئەمە دروست کراوە و تۆڕەکە خۆشی وەزارەتی دیفاعی ئەمریکی دروستیان کردوە هەر وەک تۆڕی ئینتەرنێت خۆی. ئینتەرنێت بۆ زانیاریمان جیاوازە لە www ئەوەیان داهێنانی زانای بەریتانیە.


بە کورتی، تۆڕێکی تاریک هەیە، شتی سەیر و سەمەرەی تیایە. کۆکاین و مادە هۆشبەرەکان، بازاڕی چەک، زانیاری دزراو، کوشت و کوشتاریش. هەموو ئەتوانین لەو ژێرزەمینانە ئەو شتە سەیر و سەمەرانە ببینین، بەڵام بۆ من کەناڵە تەلەفزیۆنەکان سەرئێشەن جا وەرە بڕۆیتە خزمەت کابرای نەخۆش و ئەقڵ بۆگەن.


بوونەکەی یەکجار گرنگە بۆ کەسێک بیەوێ سڕی ئەردۆغانێک هەڵماڵێت. ئیتر ئەم پێویستیە وای کردوە پڕ بوە لە ئینسانی نەخۆش، تەئکید بن ٩٥٪ ژمارەکەی دکتۆر تەواوە، نەک کورد تەواوی بەشەریەت نەخۆشە. ماڵی ٥٪کە ئاوا بێت کە تا ئێستا ماوین. ئەگەر وانەبوایە زیرەکترینەکانمان نەئەبوون بە دکتۆر خزمەتی نەخۆشترینەکانمان بکەن. ئەوە سوکایەتی نیە بەنەخۆش و بەرزڕاگرتنی دکتۆریش نیە – ڕاستیەکی سارد و سڕە.

مرۆڤ = غەریزە + ئەقڵ + ڕۆح

لە کتێبی “پیاوان بۆچی شەڕ ئەکەن: ڕێگایەک بۆ کۆتایی هێنان بە جەنگی نێونەتەوەیی”دا ڕەسڵ کە خۆی هەردوو جەنگە جیهانیەکەی بینیوە و سەرسەختانە ئاشتیخواز و دژی چەکی ئەتۆمی بوو لەگەڵ ئەنیشتاندا، باسی سێ سەرچاوەی کردارەکانی مرۆڤ ئەکات و ئەڵێ کە کەمێ سەختە لەیەکیان جیا بکەینەوە بەڵام سێ ناویان هەیە. ئەوانیش: غەریزە ئاژەڵیەکانمان، ئەقڵ، و سێیەمیش ڕۆح بەمانای هەستکردن بە دەرەوەی خۆمان. لە چەند وەرگێڕانی تردا وشەی “بۆهاتن“م بەکار هێناوە لەبری غەریزە بەڵام لەم نوسینەدا پێم باشە وەک خۆی لێ بکەمەوە کەمێ ڕەقتر دەرکەوێت.

لەم نوسینەدا کورتەی بڕگەی ناساندنی هەریەکەیان کورت ئەکەمەوە و هەروەها یەک دوو پەرەگرافیش دەربارەی گرنگی هەوڵدان بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی ئەم سێیە ئەنوسم. هەروەها کەسانێک هەن کە وا ئەزانن ڕەسڵ لەبەر ئەوەی بیرکاریزان بوە، بایەخی بە ڕۆح و شتانی ڕۆحی نەداوە. بۆیە بە گرنگم زانی ئەم کورتە بابەتە بنوسم.

غەریزە:

ئەو نوسیویەتی: “ژیانی غەریزە هەموو ئەوانە ئەگرێتەوە کە مرۆڤ لەگەڵ ئاژەڵانی خوارتردا هاوبەش هەیەتی، هەموو ئەوەی پەیوەستە بە مانەوە و وەچەدروستکردن و هەموو حەز و ویستە دەرهاویشتەکانی ئەمە. حەزی خۆپەرستی و خۆشەویستیی خاوەندارێتی، خۆشویستنی خێزان و تەنانەت زۆربەی ئەوەی بە خۆشەویستی وڵات پێک ئەهێنێت هەر غەریزەیە.”

ئەقڵ:

ئەو نوسیویەتی: “ژیانی ئەقڵ (زەین) ئەو ژیانەیە کە وا ئەکات مرۆڤ دوای زانین بکەوێ، لە حەزی کونجکاوی مناڵیەوە تا گەورەترین هەوڵەکانی بیرکردنەوە…زانین ئەوەندە بەسودە چیتر تەنها لەلایەن حەزی کونجکاویەوە دنە نادرێ و زۆر بزوینەری تر ئێستاکە بەشدارن لە دروستکردنی ژیانی ژیریدا…”

ئەنجا ڕۆحانیەتیش ئەهێنێتە ناو سێ بازنەکەوە:

“ژیانی ڕۆحیش ئەسوڕێتەوە بەدەوری هەستە ناکەسێتیەکاندا، بەو شێوەیەی ژیانی ئەقڵ بەدەوری بیرکردنەوەی ناکەسێتیدا ئەسوڕێتەوە…ئەم هەستانەن کە بناغەی دینن و ئەگەر بێتوو بمرن ئەوا ئەوەی کە باشترین بەشی ژیانە لەگەڵیدا ئەمرێت.”

هەروەها نوسیویەتی:

“غەریزە، ئەقڵ و ڕۆح هەموو بنچینەیین بۆ ژیان، هەر کامیان کەماڵی خۆیانیان هەیە و وێرانبوونیش. هەریەکە ئەتوانن بگەنە ئاستێکی باڵا لەسەر حیسابی ئەوانی تریان، هەریەکەش مەیلانێکیان تێدایە کە باڵ بکێشێ بەسەر ئەوانی تردا، بەڵام بۆ ژیانێک کە شایانی ئەوە بێ کە هەوڵی بۆ بدەین ئەبێ هەرسێکیان بە هاوئاهەنگی گەشە بکەن، و بە قوڵی تێکەڵی یەکتر بووبن وەک یەکەیەکی تەواو. لەلای مرۆڤی ناشارستانی غەریزە لە لوتکەیە، چ ئەقڵ و چ ڕۆح بوونیان وەک نەبوە. لای پیاوانی خوێندەوار لەم کاتەدا ئەقڵ گەشەی کردوە، وەک یاسایەک لەسەر حیسابی هەردوو غەریزە و ڕۆح، کە وا ئەکات نامرۆڤایەتیەک و مردووییەکی کونجکاو بهێنێتە بوون، کە ئەبێتە هۆی دەگمەن بوونی هەردوو حەزە کەسی و ناکەسیەکانیش، کە ئەمەش بردوونی بەرە و بێمتمانەیی و داڕمانی ڕۆشنبیریی. لەناو ئەوانەشدا کە ڕۆحانیەتیان بەرزە و بە ‘سەید’ ناو ئەبرێن، ژیانی ڕۆح گەشەی کردوە لەسەر حیسابی غەریزە و ئەقڵیان، کە دیاردەیەکی دروستکردوە کە هەرگیز ناگونجێ لەگەڵ کەسێکدا کە ژیانێکی تەندروستی ئاژەڵانەی هەبێت و ئەوانەش کە خۆشەویستیان هەبێ بۆ بیرکردنەوەی زیندوو. بۆیە لە هیچ یەک لە تاک-لایەنە گەشەکردندا ناتوانین حیکمەت بدۆزینەوە یان فەلسەفەیەک کەوا بتوانێ ژیانێکی نوێ بهێنێتە دنیاوە.

لەناو مرۆڤە شارستانیەکانی ئەمڕۆدا چ ژن و چ پیاو دەگمەن ئەتوانی غەریزە، ئەقڵ و ڕۆح بە هاوئاهەنگی ببینیت. چەن کەسێکی کەم هەن فەلسەفەیەکی عەمەلیان هەبێت کە وا بکات هەر یەکە و شوێنی خۆی هەبێت، بەڵکو وەک یاسایەک هەمیشە ئەبینی غەریزە لە جەنگدایە لەگەڵ یەکێ لە ئەقڵ و ڕۆح، یان ئەقڵ و ڕۆح بەرامبەر یەک لە جەنگدان.”

لە کۆتاییدا ئەتوانی گلەیی ئەوەم لێ بکەی کە زۆر ڕەخنە لە خوێندەواران ئەگرم، هیوادارم وابیت چونکە تۆش هەمان ئەو شتە ئەکەی بەرامبەر من کە من ئەیکەم بەرامبەر ئەوان و بەوەش نازناوی “خوێندەوار”م پێ ئەبەخشیت. بۆیە ناچارام دێڕێکی تری تۆخ بکەمەوە:

“نزیکەی هیچ شتێک نەکراوە بۆ گەشەی ناخ لە ڕووی ئەقڵ و ڕۆح، لەڕاستیدا، ئەوانەی کە زۆرتر خوێندنیان کردوە زۆرجار لە ژیانی ئەقڵی و ڕۆحیدا پوکاونەتەوە و خاڵین لە جوڵە، تەنها شتێک هەیانە هەندێ حەزی میکانیکیە کە جێگای ژیانێکی پڕ بیرکردنەوەی گرتۆتەوە بۆیان”

فێرکاریی کورتی ویکیپیدیا

زانستنامەی کراوەی ویکیپیدیا بێگومان ئەمڕۆ سەرچاوەیەکی کراوە و باوەڕپێکراوەی زانیاریە. چەندین ساڵ وا باو بوو گوایە زانیاری ویکیپیدیا جێگای باوەڕ. نیە بەڵام ئێستا دۆخەکە جیاوازە و ئەکرێ بڵێین زۆر زەحمەتە هیچ دەوڵەتێک، دامەزراوەیەک یان ڕێکخراوێکی نێونەتەوەیش بتوانێ ئەو توانایەی لە ویکیپیدیا کۆبۆتەوە دووبارە بکاتەوە.

لە هەموو حاڵەتێکدا ئاگادارم کەوا فێرکاریەکی کەم هەیە و ویکیپدیا خۆشی لە گۆڕانکاریدایە. ساڵانی پێشتر زەحمەت بوو بەڕاستی دەستکاری کردنی ویکیپیدیا و فێربوونی تەنها بۆ کەسانێک بوو کە حەزێکی تایبەت و کاتی باشیشیان هەبوایە بۆ دەستکاری کردن. ئەمڕۆ، بە پێچەوانەوە یەکجار ئاسانە دەستکاری کردنی ویکیپیدیا.

ئەم بابەتە تەنها دەربارەی دەستکاریکردنی خێرای بابەتێکە لە ویکیپیدیا.

وای دا ئەنێین تۆ ئەتەوێ دەستکاری بابەتی هەڵەبجە بکەیت و یەکەمجاریشە بێیتە ویکیپدییا بەنیازی دەستکاری کردن. باشتر وایە لەسەر کۆمپیوتەرێکەوە دەست پێ بکەی دەنا دوایی بە دڵنیاییەوە ئەتوانی لە مۆبایلەکەشتەوە دەستکاری ویکیپیدیا بکەیت. ئەم فێرکاریە کورتە بۆ کوردزمان نوسراوە و مەبەستیش هەر ویکی سۆرانیە وەک لە کرمانجی.

١. تکایە خۆت تۆمار بکە لە https://ckb.wikipedia.org/wiki/ بە کرتە کردن لەسەر “بچۆ ژورەوە” و دواتریش “ببە بە ئەندامی ویکیپیدیا” ئەکرێ خۆت تۆمار نەکەی بەڵام ئەکرێ بەڕێوەبەران دەستکاریەکانت بە گومانەوە تەماشا بکەن. بۆیە تکایە خۆت تۆمار بکە.

٢. بچۆ ژورەوە دوای خۆتۆمار کردن.

٣. بابەتی خوازراو بدۆزەرەوە بە گەڕانە زیرەکەکەی ویکیپیدیا و کرتە بکە لەسەر “دەستکاری”

هەر جێگایەکی بابەتەکەت ویست دەستکاری بکەی، دەستکاری بکە. نوسین لە ویکیپیدیا ئاڵۆز نیە، بەڵام بێسەروبەریش نیە. ڕێکخستنێکی پێویستە. ئەمەش جێگای ئەم فێرکاریە نیە.

٤. کە تەواو بوی لە دەستکاریەکەت ئەگەر یەک وشەش بێت کرتە بکە لەسەر “بڵاوکردنەوەی گۆڕانکاریەکان”

هەڵگرتنی دەستکاریەکانت

٥. کورتەیەک بنوسە کە چیت گۆڕیوە تا کەسێکی تر کە تەماشای دەستکاریەکەتی کرد بەخێرایی بزانێ چیت گۆڕیوە، دەنا ویکی خۆی ئامرازی هەیە کە بە وردی بزانرێ چیت گۆڕیوە، ئیتر کرتە بکە لەسەر “پاشکەوتکردنی گۆڕانکاریەکان”. ئەتوانی نیشانەی ڕاست بدەی لە “ئەمە دەستکاریەکی بچوکە” تا بزانرێ (سەیری ٦ بکە) و هەروە پەڕەکەش بخەیتە ژێر چاودێریەوە تا بە ئاسانی بچیەوە سەری.

٦. کرتە بکە لەسەر مێژووی بابەتەکە تا بزانی چی کراوە، سوپاسی دەستکاریەکانی بەشدار بوانی تر بکەیت و هتد.

٧. دانانی سەرچاوە: گریمان لە (٣)دا پێت خۆشە سەرچاوەیەک دابنێی، سەرچاوەکەش ئەم بەستەرەیە: https://gov.krd/the-governments-mission/good-governance/

٧.١ بڕۆ دوای خاڵی کۆتایی ڕستە، یاخود لەناو ڕستەدا ڕێک دوای وشەکە بێ بۆشایی، ئەنجا کرتە بکە لەسەر “ئاماژە”

٧.٢ بەستەرەکە لەناو بۆشایی “ئۆتۆماتیک” دابنێ

٧.٣ کرتە لە “دروستکردن” بکە و ئەنجامی ئۆتۆماتیک ببینە، ئەگەر بەدڵت نەبوو ئەبێ بە “دەستی” خانەکان پڕکەیەوە کە جێگای ئەم فێرکاریە نیە بەڵام یەکجار ئاسانە بۆیە باسی ناکەم.

٧.٤ ئەگەر وەک ئەم نمونەیە سەرکەوتوو بوو، واتە زانیاری تەواوی دابوو دەربارەی لینکەکەت، ئەوا دوودڵ مەبە و “تێخستن” داگرە.

٧.٥ ئەگەر هیچ کێشەیەک نەبوو ئەوا لێگەڕێ و بڕۆ لەخوارەوە تەماشای سەرچاوە یان پێڕست بکە بزانە ئەو ژمارەیەی دانرا بۆ سەرچاوەکەت لەوێ هەیە؟

چونکە بابەتەکە پێشتر سەرچاوەی هەبوە پێویست ناکا هیچی تر بکەین بڕۆ بۆ ٨ و کۆتایی!

٧.٦ ئەگەر لیستی سەرچاوەکان نەبوو، واتە بەتاڵ بوو لە کۆتایی بابەتەکە ماوسەکەت دانێ یان کرتە بکە، ئەنجا لە ئامرازەکانی سەرەوە “تێخستن” داگرە و “پێڕستی سەرچاوەکان” داگرە تا ئۆتۆماتیک هەموو سەرچاوەکانت لەو جێگایی دیاریت کردوە ڕیز بکات بۆت کە لە ویکیپیدیا هەمووی وایە لە کۆتایی بابەت دا ئەنرێت.

٨. دەست و چاوت خۆش زانیاری خۆت بەخشی بە مرۆڤایەتی.

خێر بۆ خۆت ئەکەیت

مزگەوت بەناوی دەوڵەمەندێکەوەیە خوا ئەزانێ چەن درۆی کردوە تا پارەکەی کۆکردۆتەوە. مەکتەب ئەوە هەر مەپرسە، زانکۆ ئەوە ئیتر ناوی داهێنەرەکە دیار نەبێ دنیا وێران ئەبێت. هەڵبەت ئەمە بۆ وڵاتێکی وەک بەریتانیا لە ئاستی مەکتەبدا ڕاست نیە، بەڵکو مەکتەبەکانیان لەبەر ئەوەی سەرەتا کەنیسە و ئێستاش خاوەن زۆرێکیانن ناوەکانیان بەناوی سەید و قەشە گەورەکانەوەیە. قوتابخانەی یەکەمی من ناوی شیرین بوو، دوایی شاهۆ، دواتر ئەحمەد موختار و دواترینیشی خواجە فەتحوڵا خۆی و خوای خۆی ناوی نابوو “ئیشق” واتە تیشک یان ڕووناکی.

ئەوەی باشە درۆیان بۆ ناکەم، سەروەتێک نیە بتوانی خۆت بە تەنها کۆی بکەیتەوە، ئیلا ئارەقی کرێکاری داماوە لای تۆیە. ئەمەش تێزی فەلسەفی و هەروەها بنەمای ئابووری سەردەمە هەم فەیلەسوفەکان باسیان کردوە هەم بنەمای سەرمایەداریە هەتا سەرمایەداریە پاکەکەش.

ئەوەندەی خوێندومەتەوە و خێرخوازیم بیستوە لەم کابرا ئێرلەندیە ڕاستگۆترم نەدیوە کە یەکەمجار بە ویسکی فرۆشتن دەست پێ ئەکات. کە ئەگەر نەتوانی بابەتەکەی ویکیپیدیا بخوێنیتەوە بە کورتی کابرایەکە کە تەواوی سەروەتەکەی کە لە بازاڕی بێ باجی ناو فڕۆکەخانەکان دروست کردوە ئەبەخشێت بە پرۆژەی زانستی و پێگەیاندنی خەڵک زیاد لە ٢٠ ساڵ بە نهێنی بێ ئەوەی بهێڵێ ناوی بزانرێت.

مورتاحەفەنیش لە جێگایەکدا ئەڵێ: تۆ خێر ناکەیت بۆ کەسی خێرپێکراو، خێر بۆ خۆت ئەکەیت. هەربۆیە ٩٩٪ی خێرکەران کە بەرامبەرەکەیان گۆڕانکاری لە ژیانیاندا ناکەن بێتاقەت ئەبن. بۆ نمونە ئەڵێ کە تۆ بە کابرا ئەڵێی جگەرە مەکێشە مەرج نیە خەمی ئەوت بێ، بەڵکو پێت ناخۆشە ئەو ئەو تامە ئەچێژێ و تۆش ناوێری دەمی لێ بدەیت!

جا نەتەوەی نەدیوبدی وەک ئێمە، لەبەر ئەوەی چاومان کردۆتەوە چاوەڕێی خێرێکی شا فیڵان و سەرۆک فیسار بووین، کە کەسێک خێرێک بکات ناوێرین پێی بڵێین کاکە مەیکە و فشە مەکە بەسەر ماڵ و مناڵماندا. بۆ ناوێرین؟ چونکە نەدیوبدین یان خراپتر، هەموو مردوین بۆ دینارێکی دەوڵەمەندێک کە هی کرێکارێکی قوڕبەسەرە خواردویەتی. لەم دوو ڕوونکردنەوەیە زیاتر نابینم. دەنا ناکرێ کەسێک یان کەسانێک، بە تایبەتی حیزب، دەزگا دامەزرێنن و وەک کورد ئەڵێ ڕۆنی خۆت بدەن لە سمێڵی خۆت کەچی خەڵک دەستخۆشیان لێ بکات و وابزانرێ کابرا خێرخوازە.

هەروا بە گشتی کاتی ئەوەیە کە بپرسین لە خێرخوازانی کورد، چ کەسێک کە خۆی کردۆتە قارەمانێکی دیجیتاڵ و گوایە خزمەت ئەکات، چ شارێکی وەک هەڵەبجە کە ناوی چەندین دەوڵەمەند قوت کراونەتەوە لەسەر بینا و باڵەخانەکانی: خێر مەکەن و لە کاتی کاسبیکردندا دەستان کراوە بێ بۆ کڕیار و کرێکارەکانتان خۆی گەورەترین خێرە. لەم نمونەیەش چەندین کەس هەن کە بەڕاستی خەریکی خێرکردنن.

ژیری ئەوان و سادەیی ئێمە

سەردەمی خۆحازرکردن بۆ لێدانی ئێراق لە ٢٠٠٣، ٨٠٪ی کورد بەتایبەتی ئەم دزانەی ئێستا، خۆیان حازر کردبوو بۆ تاڵانچێتی و دزیکردن.
ئەو سەردەمە، مانگی شوباتی ٢٠٠٣، خانمە ٢٩ ساڵێکی ئینگلیز کە شوی کردبوو بە کوردێکی تورکیا ئیش بۆ GCHQ ئەکات وەک وەرگێڕ، بەڵگەیەکی سیخوڕی ئەگەیەنێتە ڕۆژنامەی ئۆبزێرڤەر. ئەو سەردەمە وەک ئێستا پسپۆڕانی کورد تەنها ئەوەی لە فەیسبوک ئەیبیننن، بۆ نمونە بابەتی ترەمپ، هەر ئەوەندە تێگەیشتنمان هەبوو/هەیە بۆ ڕووداوەکان.
جا بە کورتی، من لای خۆمەوە تێر شەرم دایگرتم کە فلیمەکەم بینی، تێریش گریانم هات بۆ ئەو کاتەی وەک مێردەکەی ئەو خواخوامان بوو “جواب”ەکەمان لێ نەسەننەوە و سوار تەیارەیەک نەکرێین بنێردرێینەوە بۆ ژێردەستی ئا ئەم دز و جەردانەی جێگرەوەی سەدام حوسێن. ئەمیش لەسەر ئەوەی حکومەتەکەی درۆی لەگەڵ کردوە ژیانی مێردەکەشی ئەخاتە خەتەرەوە و نهێنی حکومەتە فیلەکەی تۆنی بلێر کەشف ئەکات و بە تەنها تەحەدایان ئەکات. دواتریش لە ٢٠٠٤ کە دەرکەوت چ درۆیەکی گەورەیان کرد لەگەڵ خەڵکی خۆیان، ئەم کە دانیشی ناوە بە دزەپێکردنەکەدا لە دادگا کەیسەکەی لەسەر لا ئەبەن تا زیاتر درۆکانیان کەشف نەبێت.
لە ویکیپدیای بەوبەختی سۆرانی دوو پەرەگرافیم وەرگێڕا. جا ئێوە، خوێنەرە خۆشەویستەکانی من نەکەن بێنە ویکیپیدیا و دوو وشە زیادکەن بۆ مناڵەکانتان یان خوانەخواستە چەن دەفتەر دۆلاریکی بۆ وەرگرن لەو دەوڵەتە چەتەیە. لە جێگایەک نوسیبووم: هەر بۆچونێکتان هەیە مورتاح مورتاح مەیگۆڕن ئیشڵا بۆتان ڕێک کەوێ ئەبن بە ترەمپ
فیلمە دۆکومێنتاریەکە ناوی official secretsو کیرا نایتلی کەشخە دەوری کاسرین ئەبینێ.

کاسرین لای ڕاستە