داهێنان بکە با دڵت خۆش بێ

“ئەکرێ دوو جۆر شتی چاک جیا کەینەوە، لەگەڵ دوو بۆهاتن (غەریزە). شتی چاک هەن کە ئەکرێ کەسانێک ببنە خاوەنیان و بیبەن بۆ خۆیان، شتانی چاکی تریش هەن کە ئەکرێ هەموان وەک یەک خاوەنیان بین. خواردن و جلوبەرگی پیاوێک هی کەسێکی تر نیە، ئەگەر هاتو دابینکردنیان کەموکوڕی تیابوو، ئەوا ئەوەی کەسێک هەیەتی لەسەر حیسابی کەسێکی تر پەیدای کردوە. ئەم یاسایە بەسەر شتە مادیەکاندا ئەچەسپێ بەگشتی، و بەشی هەرە گەورەی ئابووری ئێستای جیهانیشە. بەڵام لەولاوە، شتی چاکی ئەقڵی و ڕۆحی هی یەک کەس نین بێ ئەوەی هی کەسێکی تر بن. ئەگەر کەسێک خاوەن زانستێک بێت، ئەوە ڕێگر نیە لەوەی کەسانی تریش بیزانن، بە پێچەوانەوە، یارمەتیشیان ئەدات ئەوانیش فێری ببن. ئەگەر کەسێک هونەرمەند یان شاعیر بێت، ئەوە ڕێگر نیە لەوەی کەسانی تریش وێنە بکێشن یان شیعر بنوسن، بەڵکو هاوکاری ئەوە ئەکات کە کەشوهەوایەک دروست ببێ کە شتی وا تێدا بکرێت. ئەگەر کەسێک پڕ بێ لە نیەتی-باش بەرامبەر کەسانی تر، ئەوە مانای ئەوە نیە کە ئیتر نیەتی باش کەمبۆتەوە تا بەشی هەموان بکات، تا کەسێک نیەتی-باشەی زۆرتر بێ، ئەگەری بەخشینەوەی بە خەڵکانی تر زیاتر ئەبێت. لەو بابەتانەدا شتێک نیە بەناوی ‘خاوەندارێتی’، لەبەر ئەوەی بڕێکی دیاری کراو نیە کە بەش بکرێت، هەر زیادبوونێک لە هەر جێگایەک ئەبێتە هۆی زیادبونی لە جێگاکانی تر.

دوو بۆهاتنیش هەن لە مرۆڤدا، کە بەرامبەرن بەو دوو جۆرە لە شتی چاک. هەستی ‘بۆهاتنی خاوەندارێتی’ کە ئامانجی ئەوەیە شتی چاک پەیدا بکات یان بهێڵێتەوە لای کەسەکە کە ناکرێ بەش بکرێن، ئەمە بریتیە لە چەقی هەستی ‘خاوەندارێتی’. هەروەها هەستی ‘داهێنان’ یان دروستکردن هەیە کە ئامانجی ئەوەیە جۆرێکی تر لە شتی چاک بهێنێتە دنیاوە یان بەردەستی بکات بۆ بەکارهێنان کە تیایدا نە خاوەندارێتی لەگەڵە نە شاردنەوە.

باشترین ژیان ئەو ژیانەیە کە هەستی داهێنان زۆرترین ڕۆڵی هەبێت و هەستی خاوەندارێتیش کەمترین. ئەمە داهێنانێکی تازە نیە، ئینجیل ئەڵێ “بیر لەوە مەکەرەوە کە چی بخۆین؟ چی بخۆینەوە؟ یان چی لەبەر بکەین؟” ئەو بیرکردنەوەیەش کە ئەیدەین بەم شتانە لابراون لەسەر شتانێک کە بایەخیان زیاترە. لەوەش خراپتر، ئەو خوەی وات لێ بکات بیر لەم شتانە بکەیتەوە خویەکی خراپە، چونکە ئەتبا بەرەوە کێبڕکێ، حەسودی، زاڵبوون، دڕندایەتی و نزیک هەموو ڕەوشتێکی خراپ کە دنیای پیس کردوە. بە تایبەتیش، ئەڕوات بەرەو بەکار هێنانی هێز بۆ ڕاوکردن. شتانی ماددی ئەکرێ ببرێن بەهێز و دزێک لەزەتیان لێ ببینێت. شتانی ڕۆحی بەم شێوەیە نادزرێن. ئەکرێ هونەرمەندێک یان بیرمەندێک بکوژی، بەڵام ناتوانی هونەرەکەی یان بیرکردنەوەکەی ببەی بۆخۆت. ….”

بێرتراند ڕەسڵ، کتێبی ‘ئایدیالە سیاسیەکان’. ١٩١٧

کەواتە هیچ شتێکی سەرچاوە کراوە بەکار مەهێنە

جێگای داخە لەبەر قازانجی شەخسی خەریکی زڕاندنی ناوی سەرچاوەەکراوە بن. ئەمە گەندەڵیە لە ئاست دزینی داهاتی خەڵک. بەندە بە شانازیەوە پێشنیاری سیستمی سەرچاوە کراوە ئەکەم بۆ هەرکەسێک داوای چارەسەرێک لە ئێمە بکات. ئەوە بێتوانایی نیە، ئەوە مەنتیقی ئیشکردنە. کەسێکیش وابزانێ چ ئەوەی نەتوانین کۆد بنوسین چ ئەوەی کە تەنها باسی سەرچاوە کراوەمان کردبێ و خۆمان شتێکمان نەنوسیبێ، ئەتوانێ ئەو ڕەخنەیە بگرێ سەرباری ئەو چەن پرۆژەیەی لە گیتهەب بڵاومان کردۆتەوە، بەخۆشحاڵیەوە ئەو ڕەخنەیە وەرەگرم.

لۆگۆی سەرچاوەکراوە

زانکۆکان ژێربەژێر چیان بوێ بەکاری ئەهێنن لە سیستمی بەڕێوەبردنی قوتابخانەە کە بۆ زانکۆ دروستنەکراوە تا خودی لینوکس لە ئاندرۆیدەکانی دەستیانەوە تا زۆر سیستمی بنچینەیی. بەڵام نابینین بە زەقی شانازی پێوە بکەن.

هەرچی حکومەتیشە، لە ٢٠٠٦ نوسیمان کە زلهێزەکانی دنیا کردویانە بە سیاسەت. ئەبوایە ئەوان دامودەزگاکانیان ناچار بکەن سەرچاوە کراوە یەکەم هەنگاویان بێت. ئەوەتا تەواوی دامودەزگاکانی وڵاتە پێشکەوتوەکان پێشەنگن لە بڵاوکردنەوەی کۆدەکانیان و لە حاڵەتێکی وەک ئاپی شوێنپێهەڵگرتنی کۆڤید١٩دا تەنها سەرچاوە کراوەیە بتوانێ وا لە خەڵک بکات متمانەی تەواویان بە ئاپەکە هەبێت.

کە دێتە سەر ئەوەی کە کۆدێکی وێران ئەنوسن لەسەر بنکەدراوەیەکی سەرچاوە کراوە، بە خاوەن پرۆژەکە ئەوترێ: سەرچاوە کراوە کێشەی “سێکیوریتی” هەیە. دواییش دائەنیشن گلەیی لەم و لەو ئەکەن کە گوایە گەندەڵن. ئەی ئەمەی ئێوەی ئەندازیار ئەیکەن چیە؟ ئەگەر وایە بۆ بنکە دراوەکە بەکار ئەهێنی؟ چیە وا ئەکات MySQL کێشەی پاراستنی نەبێ بەڵام هەر نەرمەکاڵایەکی تری ناوەند یان پێشەوە کێشەی هەبێ؟ کەواتە دەست مەبە بۆ زۆر شتی تریش و بچۆ لە دام و دەزگایەک شتێک بکڕە کۆدەکەی سەرچاوە داخراو بێت. ئەوەش ناکەی کراکردنی ویندۆز لەپای چی؟ ئەمە چەتەگەری و دزیکردن نیە؟ هەروا فۆنت دزین و هتد.

بەڕاستی گەندەڵیە لەسەر مانووبوونی خەڵک بژیت بەڵام ئامادە نەبی دەستخۆشیان لێ بکەیت. دیارە ئەم جۆرە لە قسەکردن لە قسەکانی وێز مەکینی نوسەری یەکێ لە پرۆژە گرنگەکانی پایسن ئەچێت، بەڵام مەبەستم ئەوە نیە بکڕوزێمەوە بۆ کەسانێ کە خۆیان پێویستیان بە کڕوزانەوە نیە، مەبەستم ڕاستەوخۆ وەڵام دانەوەی ڕاستەوخۆی هەر کەسێکە ڕەخنە لە کۆدێک بگرێت کە بە ملیۆنەها تاقیکردەوەدا تێپەڕێبێ بەرامبەر کۆدێک کە تەنها خۆی لێی تێ ئەگات و تەنها لەسەر سیستمێکیش ئیش ئەکات.

زانستی سەردەم نەک هەر سەرچاوەکەی پێویستە، چیتر ئەوەش قەبوڵ نیە کە تەنها لەسەر کۆمپیوتەرەکەی خۆت ئیش بکات، ئەبێ کۆدەکەت وا نوسیبێ، هەر کەسێک بیەوێ تاقیکردنەوەکەت دووبارە بکاتەوە، ئەگەر بابەتێکی زانستیت نوسیبێ بۆ نمونە، ئەوا ناکرێ نەتوانێ کۆدەکەت بخاتە گەڕ.

چآک ئەزانم کۆمەڵگا و ئەندازیاری ئێمە ساڵەها لە دوای وڵاتانی ترەوەین، ئەوە پاساو نیە بۆ قسە نەکردن. مادام ئەوان غیرەتیان هەیە لەبەر نەزانی خەڵکی ئێمە هەوڵی ئەوە بدەن وێردپرێس ناشیرین بکەن کە زیاد لە ٣٠٪ی سایتەکانی دنیا بەڕێوە ئەبات گوایە کێشەی “سێکوریتی” هەبێت، هەقە لەبەرامبەردا پێیان بڵێین: ئەگەر وایە تکایە هیچ شتێکی سەرچاوە کراوە بەکار مەهێنن بە تایبەتی ئاندرۆید.

ڕۆژێکیش ڕای بەندە وەرگیرێت لەسەر سیاسەتێک بۆ دامودەزگای دەوڵەت، بێگومان هەر ئەوەی ١٤ ساڵ پێش ئێستا نوسیومە بە ١٤ جار تۆختر ئەیڵێم کە چارەسەر تەنها بەخشینەوەی کۆد و داتایە بە هاوڵاتیان چونکە ئەوان خاوەنی ڕاستەقینەی حکومەتن نەک بە پێچەوانەوە.

شۆرتە گەورەکە

دکتۆر مایکڵ بەری (بێری) بە پێی پەتی لە ٢٠٠٥ پێشبینی داڕووخانەکەی ٢٠٠٨ ئەکات لە فلیمی “شۆرتە گەورەکە”. شۆرت بەمانا کوردیەکەی شۆرتی کارەبا.

لە فلیمە دۆکومێنتاریەکەدا، سێ کەسی/کۆمپانیای جیاواز ئەیانزانی ئەو هەموو قەرزە بۆ کڕینی خانووبەرە هەرەس ئەهێنێت و لە پشتیەوە کۆمەڵێ دز و جەردەی گەورە هەن. تەبیعی لە کالیفۆرنیاوە تا جەزیرە دەستکردەکانی دوبەی ئەمە هەمان شت بوو. ئەو سەردەمە بیرمە چاک، کاریگەری لەسەر عێراق نەبوو، چونکە ئەوان تازە دەستیان کردبوو بە دزیکردن.

یەکێکیان مارک باوم ناوێکە کە بە مناڵی مامۆستای مەکتەبە جولەکەکەی بە دایکی ئەڵێ: 

+ زۆر زیرەکە تەورات و تەلموود(هەرچی هەن ئیهمالی کە) هەمووی لەبەرە.
– دەی کێشەکە چیە بەڕێز؟
+ ئاخر بەدوای هەڵەدا ئەگەڕێ لە قسەی خوا
– دایکی: دەی هیچی دۆزیوەتەوە؟

ئەوی تریش تەبیعی مایکڵ خۆیەتی کە ئەوترێ لە عەمەلیاتێکدا *بەپێوە* خەوی لێ ئەکەوێ و ئەکەوێ ئەوەنە هیلاک بوە شەوی پێشوو بەدەست دیراسەی ئابووریەوە.

چی فێر بووم؟

١. هیچ بیانوویەک نیە مامۆستایانی بیرکاری پیرەکانیش فێری ژمارە نەکەن.

٢. کەسی ئاسایی وەک من توانای شتی لەم جۆرەی نیە، ئێمە غەرقین لە جوینی شتی خەڵکانی تر، خەڵکی ئاسایی. شتەکانمان ئاسایین، کێشەکانمان ئاساین، قسە و ئەفکارمان هەمووی ئاسایین. کە باسی موشکیلەیەکی خۆتت بۆ یەکێکی تر کرد و ئەویش وتی “دەی فڵان کەسیش…” ئیتر موهیم نیە چۆن تەواوی ئەکات، شتێکم وتوە ئەو مێشکی چوە بۆ کەسێکی تر. کەواتە منیش وەک ئەوانم.

٣. نابێ شتە بچوکەکان سەرقاڵم بکات.

تەنها خاڵی ٣ گرنگە. بیرکاریەکەشمان نەگەرەک گەر وەک مارک بیت.

تێبینی: دوێنێ سەرۆکی کۆمپانیای AT&Tی ئەمریکی کە دۆناڵد ترەمپ وتی خاوەنی CNNن بە مەعاشێکی ٢٧دەفتەر بۆ یەک مانگ، تەقاوت بوو.

لە ڕۆژاوا چی لە ڕق بکەین؟

کابینە “ڕەگەزپەرست”ەکەی بۆریس و بۆرەکانی بەریتانیا. خستومەتە کەوانەوە وشەکە، لەبەر ئەوە وریای بە.
سەید قوتب سەرۆکی ئەوانەیە کە دێنە ئەوروپا/ئەمریکا و دوای ماوەیەک دەست ئەکەین بە قسە وتن پێیان. ئەگەر گوێت لە من بوو لە سەیرانێک گەرم ببم دژیان، بڵێ دەی تۆش مەبە بە سەید قوتب.


بۆ؟ چونکە بتەوێ ئەو زوڵمەی ئەمان کردویانە، جا هەمانە کێشەی بنەماڵەی سوڵتان سڵێمانیش ئەخاتە سەر ئەبراهام لینکن، ئەبێ بزانی کە کوشتن ڕاست نیە و شەڕیش چارەسەر نیە و نەبوە. مەبەستم ئەوەیە ئەگەر سەید قوتب بیتوانیایە لەناویان ببات، نەئەبوایە بیکردایە، کەواتە من/تۆ نابێ بیر لەو جۆرە چارەسەرە بکەینەوە.
کەوابێ چی تێ بگەین لەو هەموو فیلمە پڕ ئازارەی باسی کۆیلایەتی ڕەشپێستەکان ئەکات لە ئەمریکا یان چەوساندنەوە و قات و قڕی ئیمپۆراتۆرە جیاوازە ئەوروپیەکان لە ئەفریقای بێدەسەڵات یان نازیەت خۆی؟ ئەبێ تێ بگەین کە ئینسان بەڕاستی لە دارستانەوە هاتوە. ئەبێ تێ بگەین کە ئەگەر بڕیارە تۆ ئەمان بە وەحشی بزانی وەک سەید قوتب، نابێ لانی کەم شەڕی “خۆتڕێن” بکەیت.


ئەبێ ئەگەر بڕیارە ڕقێک، چەوسانەوەیەک یان هەر شتێکی ترت هەیە دژی ئەمان بزانی چی ئەکەیت و لەناو مەجلیس و سەیرانەکانتا چۆن باسی ئەم ئینسانانە ئەکەی کە لانی کەم دوو ساڵ هاتووی خوێندوتە لەناویان. “خوێندن” جیاوازە لەوەی کابرا هاتبێ بۆ ئێرە بۆ هەر شتێکی تر بەتایبەتی پارەپەیداکردن، مادام خوێندوتە، ئەبێ بزانی چی لەو هەستە ناخۆشەی بۆت دروست بوە دژیان چی لێ ئەکەیت.


ئێستا، دوو کەسی گرنگ لە کابینەکەی بۆریس جۆنسن هەن کە بەڕاستی پۆستەکانیان گرنگە، وەزیری ناوخۆ و دارایی، هەردوو ئەسڵ هیندی ئەوەی ناوخۆ سپی پەرستێک بەناوی پریتی و دارایش قەودرێژێکیش بەناو ڕیشی.


پریتی کچی کابرایەکە کە لە کاتێکدا ئەم ئەندام پەرلەمانی پارتەکەی خۆی بوو، باوکی چووبوو خۆی هەڵبژاردبوو وەک ئەندام شارەوانەی پارتی یوکیپی ڕەگەزپەرستر لەمان کە بوە هەرا و ناچار وازی هێنا لەبەر کچەکەی. سوتفە ئەمڕۆ ئەزانم خاتوو پاتێل، دەرچووی زانکۆی کییلە کە خەریک بوو لەوێ بخوێنم کە لە ستۆک ئۆن ترێنت ئەژیام. ڕیشی سوناکیش کوڕی دکتۆر و سەیدەلانیەکە کە تەبیعی دەرچووی ئۆکسفۆرد و ماستەرەکەشی لە ستانفۆرد لە ئیدارەی ئەعمال وەرگرتوە و ئەوەی مەشهورە بە MBA.


ئەمان ئەو ڕقەی سەید قوتبیان نەدیوە؟ بەڵێ، هەستی پێ ناکەن؟ نەخێر. بۆچی؟ چونکە یەکجار وەک فیلمەکەی “من دایکم” تەواو وا بەخێوکراون ئەو دنیایەی سەید قوتب باسی ئەکات زۆر دوورە لەم خۆشیەی لەندەن دابینی کردوە بۆ ئەوان و ئامادەن بە دڵی سیستمەکە بجوڵێنەوە تا نەک ببن بە وەزیر، ئەوەتا جار و بارە ئەڵێن ڕیشی سوناک لە بۆریس باشترە.


بۆریس خۆی کێیە؟ کوڕەزازای (باپیرە گەورەی بۆریس) وەزیرێک بوە لە دەوڵەتی عوسمانی. ئەتوانی چیرۆکی باپیریی “عوسمان جۆنسن” بخوێنیتەوە کە چۆن بوە بە “ویلفرید جۆنسن”.

کەواتە چۆن هەڵسوکەوت بکەین؟ گوڵەکەی مامۆستا ئەحمەدیان تێ ئەگرین، وابزانم هەر گوڵەکەی ئەحمەد کایای ڕەحمەتیشە، کە لەوانەیە دۆستەکانیشمان بریندار بکات بە مانایەکی تەواو جیاواز لە گۆرانیەکەی ئەو.

دادپەروەری و زانین بناغەی پێشکەوتنە

لە کورتەیەک لە مێژووی مرۆڤ، پرۆفیسۆر حەراری پێشکەوتنی ڕۆژاواییەکان بەرامبەر چینیەکان ناگەڕێنێتەوە بۆ قسەی پوچ.


ئەگەر بەباشی بیرم مابێ بۆ دوو شتی ئەگەڕێنێتەوە (ڕاستم بکەنەوە گەر وانیە). یەکەمیان ئەوەی کە دایم وتویانە “نازانین و ئەمانەوێ بزانین” لەگەڵ “دادپەروەری”. کاتێک وەستایەک پارەی کرێکارێکی نەدا، بتوانرێ وەستاکە ناچار بکرێ. کە پرۆفیسۆر ئەمە ئەباتەوە بۆ یەکەم قۆنتەرات و کەسابەتی هۆڵەندیەکان کە توانیویانە ئەوسەری زەوی (ئەندۆنوسیا) و ڕۆژهەڵاتی دور بخەنە ژێر ڕکێفی کۆمپانیای ڕۆژهەڵاتی هیند (هۆڵەندی).
ئەم دوو تایبەتمەندیە بەردەوامە لە ئەوروپا، بەتایبەتی لە کاتی وا خراپ و هەستیاردا، وابزانم جیاواز لە زۆرێک لە شوێنە پێشکەوتوەکانی تری دنیا. بە تایبەتیش لە بەریتانیا کە وابزانم تاکە وڵاتە پۆلیس بێچەکن و بەقسەی خۆش پیاوکوژ ئەبەنە بەردەم حاکم.
لە لایەکی ترەوە لە هەموو کارەساتێکدا دەوڵەت دەست ئەکات بە وەرگرتنی دەسەڵاتی زیاتر. بە تایبەتی لە کاتێکی وا بارخراپدا، ئەبینی چەنەها پرۆفیسۆری خۆپەرست لە زانکۆی بەناوبانگی وەک ئۆکسفۆرد، هەڵئەسن بەوەی ئامۆژگاری دەوڵەت بکەن چۆن خەڵک کۆنترۆڵ بکات. ئەمە ئیشی پیاوی گەورە نیە، پیاوە بچوکەکان ئەمە ئەکەن بۆ ئەوەی حەزی دەسەڵەتی خۆیان تێر بکەن. پیاوە گەورەکان ئەزانن کاتێک باوکێک دەسەڵاتی خێزانێکی لەدەستە ئەبێ دایم ئەو دەسەڵاتە کۆنترۆڵ کرێ دەنا فەلاکەت دروست ئەکات. خودی ئەم ڤایرۆسەش پرسیاری گەورە ڕووبەڕووی حیزبێکی فاشیستی وەک کۆمۆنیستی چینی ئەکاتەوە.

ئەمەوێ بنوسم:
١. زانا گەورە بەریتانیەکان خاوەن داهێنانی گەورەن بەتایبەتی لە پزیشکیدا و بەتایبەتی تریش لە مەسەلەی بەکارهێنانی داتا بۆ دۆزینەوەی چارەسەری پەتا/تاعوندا کە یەکەم کەس بوونە (بەردەوامن لەوەی کە بڵێن نازانین بەڵام ئەمانەوێ بزانین). کۆمپانیا گەورەکانی وەک گوگڵ چەن بەرابەری دەوڵەتی بەریتانی سەرمایەگوزاری ئەکەن لە توێژینەوە و پەرەپێداندا R&D.
٢. ئەمڕۆش وەک دەوڵەتێکی شیوعی لەوپەڕی سەرمایەداریەوە حکومەت بڕیاری دا کەس بێ ئیش نەبێ و هەموو مەعاشی خۆیان وەرگرن و هیچ خاوەن کارێک کرێکارەکانی دەر نەکات – مەسەلەی دادپەروەریەکە.


کەواتە تۆش وەک کەسێکی خوێندەوار و چاوکراوە، پشتیوانی کردنت لە چەن بنەماڵەیەک هیچ سوودێکی نابێ بۆ کۆمەڵگاکەت. ئەگەر باڵەخانەکانیان سەریان بدا لە هەور وەک دووبەی، ئەو دوو تایبەتمەندیە لەناویان نەبێ، هەر ئەبێ چاوەڕێی خەڵکی تر بن ڕێگایان نیشان بدەن و کۆمەڵگاکانیشیان لە کاتی وا ناسکدا ئەبێ پەنا بۆ حەزی زانینی ئەمان بهێنن.

ئازادی، ئەتوانی وەک پرۆفیسۆرەکەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، چەپڵە لێ بدەی بۆ چەن کەسێکی خێڵەکی و نەزان، بەڵام ئەبێ بەم نوسینەدا ڕوون بێ کە کەسانێک لەناو کوردا دروست بوونە، چیتر تاقەتی ئەو جەهالەت و ناعەدەلەتیەی خێڵ و شاخی کوردیمان نیە و حەزمان لێیە وەک مرۆڤی پێشکەوتوو بژین و تامی ژیان بکەین.

تەکنۆلۆجیای زانیاریم خوێند، چی بکەم؟

ئەم بابەتە لەسەر پرسیاری چەندین گەنجی خوێنگەرم نوسراوە کە چ ڕاستەوخۆ چە پەیوەندی دوور، پرسیارم لێ ئەکەن. بۆ کەسێک نوسراوە بیەوێ پیشەکەی لەناو تەکنۆلۆجیای زانیاریدا ببینێتەوە.

پرۆفیسۆر ئێدگار دایکسترا
پرۆفیسۆر ئێدگار دایکسترا. ناسراوە بە زۆر شت بەڵام لای من: نازناوی یەکەم پرۆگرمنوس وەک پیشە هەروا باشترین مامۆستای فێرکردنی نوسینی پرۆگرام.

کە زانکۆی لیدسم تەواو کرد لە ٢٠٠٦، چاخی ئاڵتوونی پی ئەیچ پی بوو (پهپ). لە لیدس فێری پایسن، جاڤا و کەمێکیش سی++ کراین کە لەگەڵ پهپ نەیان ئەکرا. خەریک بوونی “دیزاینی وێبسایت” کارێکی وا نەبوو زانکۆیەک پێوەی خەریک بێت. وابزانم تا ئێستاش زانکۆی لیدس کاریان ئەوەنیە قوتابی فێری نووسینی پرۆگرام بکەن، هەرچەن تەواوی جاڤا خۆت ئەبوایا فێری بوایت و وتنەوەی تێدا نەبوو. دەی کە تەواو بووم، نەم ئەزانی چی ئەزانم؟

لە زانکۆ، چ بەکالۆریۆس و بە تایبەتی ماستەر و دکتۆرا، بۆ ئەوە نیە فێر ببیت کە تەواو بووی لە خوێندن بۆشایی کۆمپانیایەک پڕ بکەیتەوە. کەسانی بەتوانا خۆیان ئەمە ئەکەن بێ زانکۆ (مەبەستم بیڵ گەیتس و ئەوانی ترە) بەڵام بە گشتی زانکۆ ئیشی ئەمە نیە. زانست بریتی نیە لە دووبارەکردنەوەی ئەوەی ئەیزانین، بریتیە لە فێربوونی نەزانراو، واتە داهێنان.

بۆیە ئاساییە ئەگەر زانکۆ تەواو بکەیت و نەزانی کۆمپیوتەرەکەی باوکت/دایکت فۆرمات بکەیت. چونکە ئەوە نابێ کاری هیچ زانکۆیەک بێت. بەڵام ئیشی زانکۆیە کە فێرت بکەن سیستمی کارگێڕی چۆن کار ئەکات، یەکە جیاوازەکانی سەر دایکەتەختە (یان هەر وشەیەکی تری کوردی بۆ مەزەربۆرد) چی و چی لەسەرە. چونکە بێ ئەمە ناتوانین باسی داهێنان بکەین لە، بۆ نمونە، بواری پارەی ئەلیکتررۆنی یان کریپتۆکەرەنسیدا.

دەی بەڵکوو بچینە سەر بابەتەکە:

کەواتە چ بەشێک هەڵبژێرم؟ “من لە نێتوێرکینگ و پرۆگرامینیش باشم”. بۆخۆی ئەو قسەیە واتە لە هیچ کامیان باش نیت. ئەگەر لە یەکێکیان باش بیت، ئیتر ناپرسی، چونکە کەسانی پسپۆڕ مێشکیان بەوە مورتاحە کە شتێک ئەزانن “ئەیان وروژێنێ” و چێژی لێ ئەبینن. دەنا لەم دنیا تازەدا کەسی پسپۆڕ لە شتێکی وا بچوکدا پسپۆڕە ناچێتە ئەقڵت چۆن ئەتوانێ بژی. بۆ نمونە: تیمی جاڤاسکریپتی فەیسبوک، مەعاشیان لە ١٠٠هەزار پاوەندایە لە لەندەن و سان فرانسیسکۆ، خەڵک عەمەلیاتی دڵ ئەکات ناتوانێ ئەوەندە پەیدا بکات هەر لە لەندەن. کە پێشی بڵێی کۆمپیوتەرەکەت فۆرمات کە، ئەڵێ ئەوە کەی ئیشی منە.

بۆیە: دوای ئامۆژگاری من مەکەوە، خۆت چێژ و تام بدۆزەروە لە پێداویستیەکانی خۆت و چواردەورت. بزانە ئا ئێستا چی باشە تیای شۆڕ بیتەوە. ئەمە مانای ئەوە نیە من هەندێ شتی تازە ڕیز نەکەم بۆت، بەڵام جارێکی تر ناڵێم کامەیان هەڵبژێریت:

  • بەڕێوەردنی سیستم یان سیستم ئەدمینیسترەیشن. بە بڕوای من کەمترین کەس هەن لە تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا شارەزایی تەواویان هەبێت لە بەڕێوەبردنی سیستمدا. بە هاتنی لێشاوی دۆکەر، کوبەرنیتس و ئێستاش سینگولاریتی، ئیتر کاتی ئەوەیە کە سیستم وەک بەرنامەیەکی فۆتۆشۆپ داگری و تێکوپێکی بدەیت. ئەمە هیوادارم ڤیدیۆ و نوسینی زیاتری لەسەر بنوسم.
  • سایبەر سێکیوریتی: بواری پاراستن و پەلاماری دیجیتاڵی شادەماری ژیانی هەموو دەوڵەت و دامەزراوەیەکە. کە لە زانکۆی لیدس بووم باس ئەکرا تۆڕەکانی زانکۆ چ پەلامارێک ئەدرێن، ئێستا ڕۆژانە سەیری ژمارەکان ئەکەم بۆ چەن پۆرتاڵێک کە سۆفتکۆد (ئێمە) بەڕێوەیان ئەبەین. هیوادارم فرسەتێک دروست ببێ پرۆژەیەکی تێدا ڕاست بکەمەوە، ژیان ئەمەیە.
  • پرۆگرامکردن: سەرەوە و خوارەوە هەمووی دێنەوە لای پرۆگرامکردن. ئەگەر نەزانی کۆد بنوسی ناتوانی سیستم ئەدمین بیت ناشتوانی پارێزگاری بکەیت. سێ دێڕ bash سکریپت نەجاتت ئەدات لە فەلاکەتی گەورە و هەزاران کلیک و کۆماندی تر.
    • بوارە جیاوازەکانی پرۆگرامکردن هەر لە پرۆگرام کردنی سیستمەوە، جا ئێستا Rust هەیە تا نوسینی جاڤاسکریپت کە ئەنوسم بۆ وا گرنگە.
    • وێب ئەپڵیکەیشن ئەمڕۆ چی تر تەنها وێب نیە، ئەمڕۆ ئامرازە گەورەکانی کۆدنوسینی وەک vscodeی مایکرۆسۆفت، slack و چەندین پرۆگرامی تر زەبەلاح هەموو بە جاڤاسکریپت و تەکنۆلۆجیا سوکەڵە و ستانداردەکانی وێب نوسراون.
    • مۆبایل ئەپ: کە سەرەتای کارکردنی من بوو ئێستاش کە دوو دێڕ بنوسم و کار نەکات، تەواوی دەمارەکانی مێشکم ئەخاتە سەماکردن. دنیای داهاتووە و بەردەوامین لە داهێنانکردن تیایدا.
    • وە چەندین بواری تری پرۆگرامکردن
  • داتابەیس بەڵام نەک ئەوەی بە کوردی فێرکراوین یان زۆرێک لە وڵاتانی تریش. بنکەدراو بریتی نیە لە خزمەتگوزاریەک بەسترابێتەوە بە کۆمپیوتەرێکەوە و داتایەکت خستە ناوی بە پیاوی ژیر نەبێ نەیەتەوە دەرەوە. بەڵکوو بواری فراوانی SQL کە ئەکرێ ئەوە بێ زانکۆ کوردیەکان فێری قوتابی ئەکەن یاخود ئەوەی کە بڕبڕەی پشتی زانستی داتایە (خوارەوە ببینە). چ داتابەیس وەک خزمەتگوزاری database as service یان عەنبارە زلەکانی هەڵگرتنی داتا وەک HBase تا ئەگەیتەوە Web SQLیش.
  • زانستی داتا: ئەمە زانستی کۆمپیوتەر نیە لە ڕاستیدا. بەشێکی زۆری بریتیە لە ئامار و زانستی بیریکاری ڕووت. نمونە ناهێنینەوە، بەڵام زمانی R بۆخۆی بریتیە لە زمانی ئامار. کە بتەوێ تێکڕایەک وەرگری زمانەکە meanی هەیە کە فەنکشنی بنچینەیی – نەیتیڤ – تیایدایە. کەوابێ بەڵێ زمانی ئاڕ زمانێکی کۆمپیوتەرە، بەڵام لە ڕاستیدا زمانی ئاماری کۆمپیوتەریە و ئێستا لەبەر ئەوەی ژیری دەستکرد و زانستی داتا بەگشتی بەتەواوی پشت بە تیۆری ئاماریی وەک باییزیی Bayesian ئەبەستن، ئەبێ بزانی کە ئەم بەشە هەڵبژێری ئەبێ حەزت لە ئامار بێت.

ئا بەم شێوەیە ئەکرێ خۆم بپارێزم لەوەی بەشێکی بچوکت بۆ دیاری بکەم بەڵام هیوادارم ڕوون بێ کە هەر یەک لەو بەشانە چەندەها بەشی بچوک ئەگرنەوە و ئەگەر تۆ حەزت لەوەبێ ئاپ دروست بکەی بۆ ئایفۆن، ئەوا هەقە بیگریت و بەری نەدەیت. تەنها پرسیارێکیش بیکەی ئەوەبێ کە چۆن زیاتر لەو بوارە قوڵ ببیتەوە. ئیتر بۆخۆی دنیایەکی گەورەیە و هەر خۆشی ئەتهێنێتەوە دەرەوە و سەرت پێ ئەکات بە بەشەکانی تردا.

هیوادارم لەداهاتووی نزیک بتوانم زۆر زیاتر لەمە بنوسم و ڤیدیۆی زیاتری فێرکاریش بڵاو بکەمەوە. بەداخەوە هەنگاوەکانی ژیان وا ئەکەن مرۆڤ زیاتر خۆی پەروەردە بکات تا خەمی پەروەردەی خەڵکانی تری بێت. دڵنیام خوێنەری بەڕێز لەو ڕوەوە ئەمبەخشیت.

فەیسبوک کوردی فێرکردین تۆ هەر فێر نەبوویت.

توێژینەوەیەکی زانکۆی سلێمانی کە بەداخەوە بە پیتی نایونیکۆد ئەبستراکتەکەی نوسراوە.

کوردی زمانێکی داماوە. نەک بە مانا بێتامەکەی خەڵک ئەپاڕێتەوە، بەمانا تەواوەکەی کە خزمەت ناکرێ، مەبەستم ئەوەیە کەسانی خاوەن زمانەکە ئەوەندەی فێر ئەبن لە زمانی دیکەوە نایهێننەوە ناو زمانەکەی دایکیان. بەڵام ئەوە بابەتی ئەمڕۆ نیە، ئەوەی ئەمەوێ بنوسم ئەمەیە: فەیسبوک، تۆڕەکانی تر ئیهمال ئەکەم، لە پێشخستنی زمانی کوردیدا ڕۆڵی گەورەی بینی.

سەردەمانێ کە هەرامان بوو لەسەر ئەوەی کە دەی تخوا لێگەڕێن لە کۆدکردنی پیتە کوردیەکان بە شێوازی تر و تکایە بە “یونیکۆد” بنوسن، کەمێ نا زۆر سەخت بوو کەس گوێ بگرێ. ئەوەبوو گشتاندنێ کرا بۆ فەرمانگەکانی میری لە هەرێم بەڵام ئەوە بایی یەک پۆستی فەیسبوک بایەخی نەبوو لەسەر کۆی پرۆسەکە و تا ڕادەیەکی باش یەکدەستکردنی نووسینی کوردی سۆرانی بە پیتی عەرەبی/ئارامی. گلەییەکانی دۆستانی بەڕێز و هەوڵەکانی بەندەش بۆ لانی کەم ڕێخستنی نوسین لە ویکیپیدیا و دۆستانی جارانی کوردئایتیگروپ، ئەو کێشە گەورەیەی نیە بێتاقەتت کات.

ئێستا لەوانە هەموو تێپەڕیوین بەڕای بەندە. ئەگەر دانیشی خۆت خەریکی ئەوە بکەی، لەوانەیە یان نەزانی کە هەنگاوی گەورەتر هەیە بنرێ، یان لەوانەیە لە بێتاقەتی خۆتەوە بێت. منیش وام ئەزانی وەرگێڕانی مەکینەیی پێویستی بە دەقی زۆرە بۆ وەرگێڕان، تا زانایانی ناو فەیسبوک ئەم بابەتەیان بڵاوکردەوە کە ئەڵێ نەخێر پێویستمان بە دەقی زۆر نیە. وە ماوەیەکی زۆر نیە کەوا فەیسبوک زمانی کوردی زیادکردوە بۆ وەرگێڕانی مەکینەیی و باوەڕیشم وایە، هیوادارم سەرچاوەم دەستکەوێ، ئەو مۆدێلەیە بەکاری ئەهێنن دەنا کوردی بە مۆدێلە کلاسیکیەکان ئەو توانا خراپەشی نابێت.

تەنها شتێک بنوسم دەربارەی وەرگێڕانەکە، لەم تاقیکردنەوە بچوکەی من کە لەسەر زمانی ئینگیزی و تورکی کردم، وەرگێڕانەکەی فەیسبوک مەگەر 1 لە 10 بهێنێ ئەویش بینیم دێڕێکی وەرگێڕابوو کە بەلای بابەتەکەدا چوو. دەنا ئەویش هەر ناتەواوبوو. دامناوە لەخوارەوە. نمونەی ئەڤۆکادۆکە کە وابزانم گەڕانەکەی ناو ئینگلیزیەکەیە وایکردوە کوردیەکەش کەوتوە بەدەما.

هەنگاوی داهاتوو؟ چەندین توێژینەوە و قۆڵهەڵماڵینی زمانزانان و تەکنۆچیە کوردەکان و غەیرە کوردەکان تا هەنگاوی تر بنرێ بۆ ئەوەی زمانی کوردی بەداماوی نەمێنێتەوە.

لە خوارەوە کۆمەڵێ وەرگێڕانی یەکجار خراپی فەیسبوکم داناوە بۆ ئەرشیڤی خۆم. کە دیارە کارەکە چەن سەرەتاییی و چەندە بێکەڵکە لە ئێستادا.

مەرجەکانی دنیا تازەکەی فەتحوڵا گولەن چین؟

ئەم نوسراوە پێنج مانگ دوای نوسینی بڵاوکراوەتەوە (بڵاو نەکرایەوە تا ٢-١٢-٢٠١٩).

ماوەیەکی زۆرە لەسەر تایبەتمەندێتیەکانی بزوتنەوەکەی بەڕێز فەتحوڵا گولەن ئەخوێنمەوە و بیریش ئەکەمەوە. ئەبێ چوار ساڵ ژیان لەگەڵ ئەواندا بەس نەبێ بۆ ئەوەی بزانی چ بزوتنەوەیەکن؟ بڕوام وایە بەس بێت. هەقە لە هەموو بابەتێک لەسەر ئەوان کە ئەنوسم لە ژێریدا بنوسرێت (تکام وایە ئەو کەسە باشانەی لە ناو خزمەتدا هەن جیا بکەینەوە لەوانەی لەسەریان ئەنوسم، چونکە ئاشکرایە لە ناویاندا خەڵکی زۆر دڵ ساف و پاک هەن و کارە قورسەکانیش هەمیشە لەسەرشانی ئەوانە، چونکە ئەوان جەنگاوەرەکانی بەرەی پێشەوەی جەنگەکەن).

یەکێ لەو کەسانەی کە لەسەریان ئەنوسێت، بەڵام نازانم تا چەن ئەبم بابەتەی لەسەر ئەوان نوسیوە. بەڵام بۆ من کۆکراوەی تەواوی ئەو شتانەیە لەسەر بزوتنەوەکەی بەڕێز گولەن نوسیومە. زۆر نوسەر، ڕوناکبیر، فەیلەسوف و خەڵکی ئاساییش دنیایەک هەیە بۆی هەوڵ ئەدەن، ئەنوسن، بیری لێ ئەکەنەوە یان خەریکی بەدی هێنانین. جەنابی گولەنیش بۆ دنیایەک هەوڵ ئەدات کە ئاشکرا شیعری بۆ نوسیوە و منداڵی کورد لە هەولێر و سلێمانی ئاوازەکەیان وتۆتەوە و (کە زۆریان نازانن باسی چی ئەکەن)، مەبەستم ئەو جۆرە دنیایە کە جەنابی ئەیەوێ بیهێنێتە.

بەڕای بەندە مەرجەکانی دنیاکەی بەڕێز گولەن، پێچەوانەی ئەوانەیە کە باوەڕیان وایە بزوتنەوەکەی گویلەن لەگەڵ هەل ومەرج خۆیان ئەگونجێنن، تەنها چوار مەرجە:

١. ئەبێ هەموومان تورک بین. لێرەوە دەستم کرد بە نوسین لەسەر ئەم بابەتە.

٢.ئەبێ هەموومان موسوڵمان بین. پێویست ناکا لەسەر ئەمەیان بڕۆم چونکە ئەو تەقدیرەم بۆ داناوە کە بەڵێ گولەن کابرایەکی موسوڵمانە.

٣.ئەبێ هەموومان پیاو بین (ژن ئەبێ بتوێتەوە لە ناو پیاوەکاندا). جارێ هیچم لەسەر نەنوسیوە.

٤.ئەبێ هەموومان دەوڵەمەندیش بین. لێرە لەسەر ئەمە ڕۆشتووم کەمێک.

خۆ ئەگەر هەریەک لەو مەرجانە لە تۆدا نیە، ئەوا ئەبێ لات ڕوون بێ کەوا ناکۆکیەکی مەنتقی هەیە لەوەی لەگەڵ ئەواندا بمێنیتەوە. مەگەر مانەوەکەی تۆش “وەسیلەکەی وەک ئامانجەکە دادپەروەرانە بێت”، ئەوەیان قایم هەڵگرە با لێت نەکەوێت.

بۆیە باشتر وایە تا بەدەستخستنی زانیاری و بەڵگەی زیاتر لەو چوار گۆشە نیگایەوە لەسەر بزوتنەوەکەی جەنابی گویلەن بنوسم، ئەگە ر نوسیم.

ئەم ناوبانگە زیندوە

دوو بابەتی جیاوازم نووسیوە پێشتر. یەکێکیان لە خەمی فەوتانی ئەو ناوبانگە باشەی لە دوای 2014وە بە تایبەتی و پێشتریش هەر لە 1991ەوە تا ئێستا و دواتریش بەهۆی هەڵای سەر کیمیاباران و ئەنفالی گەرمیان و هەڵەبجە دروست بوو. ئەوی دیکەش بەزمی شەڕی تورک و دراوسێکانی ترمان لەسەر کوردزمان لە تەنها ئینسایکلۆپیدیایەک/مەوسوعەیەک کە خەریکە ئەبێتە جێگای ڕێکەوتن لەسەر زانیاری بەشەر.

ویستم لە کورتە نوسینێکدا و بۆ ئەرشیڤی خۆم سەرسامی دەربڕم کە گەشتۆتە ئاستێک دەستەواژەی “کوردستانی باکوور” یان “کوردستانی تورکیا” سەرباری ئەو هەموو توانایەی تورک و دەوڵەتی تورکیا هەیەتی، بمێنێتەوە و ئەمڕۆ من ئاوا بە ئاسانی بەناویدا بگەڕێم. کە بەڕێکەوت بۆ پەرلەمانتاری دڵسۆز سەزگین تانرکوڵو ئەگەڕام و دەستەواژەکەم دی بەڕاستی وامزانی تەنها پەڕەیە کە بەو شێوەیە بەکاری بهێنێت. بەڵام دیارە کە پەڕەی تایبەتی بەخۆی هەیە و وێنەکەش بەرواری دەستکاریەکی پەڕەکەیە. پێش ئەو بەروارانە ئەگەر تەماشای بابەتەکە بکەی ئاوا ئەیبینی (بەرواری 9ی ئەیلولی 2009) کە لەگەڵ ئێستایدا یەکجار جیاوازن.

هیوادارم خوێنەر و نووسەری کورد بتوانین، پێش هەموو کەسێ خۆم، ئەم فرسەتە بقۆزینەوە و ئەگەر لەسەر نەبوونی کەلتور و دواکەوتوویی خۆشمان بێ، کە هیچ عەیبەیەکی تیا نیە، بنووسین. لە ڕاستیدا بۆ هەندێ لێکۆڵینەوە کۆمەڵگای سەرەتایی یاخوود کەم بەرکەوتووی شارستانیەتی وەک ئێمە تەواو جێگای سەرنجە. ئەمە جیاوازە لەوەی خۆت بە گەورە بزانیت کە کوشندەترین دەدی مرۆڤە بە تایبەتی خەڵکی ئەو ناوچەیەی ئێمە.

لا نەدەم لە بابەت، هیوادارم ئەم باوبانگە بەباشی بەکار بهێنین ئەوانەمان کە توانای خوێندنەوە و نووسینمان هەیە چ بۆ ناوخۆی خۆمان، وەک ئەم کورتە بڵاگپۆستە، و چ بە زمانی نەتەوەکانی تری دنیا.

چی بکەین؟

گەر وەڵامەکەیم بزانیایە، زۆر شتم ئەکرد. وەڵامەکەی پێویستی بە دیراسەکردن و لەوانەیە دەیان ساڵ لێکۆڵینەوە هەبێت.

نازانم چی بکەین بەڵام ئەزانم ئەبێ بە بیرکردنەوە دەست پێ بکەین. ئەبێ بیربکەینەوە بزانین لە ٥٠٠ ساڵی ڕابردوودا و زیاتریش لە سەرەتاکانی دروستبوونی نەتەوەپەرستی لە ئەوروپا و دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوە لەسەر بناغەی زمان، کە تەبیعی پێش هەزاران ساڵ لەو ناوچەیەی ئێمە تۆی هەبووە و دین توانیویەتی کاڵی بکاتەوە، بۆچی نەمان توانیوە بوونێک بۆ کوردزمان دروست بکەین.

١. ئەبێ خەڵکانێک کە توانای بیرکردنەوەیان هەیە ئەمە بکەن. مرۆڤی سیاسی و ڕۆژنامەنووس بەردەوام خەریکی کاردانەوەن. توانای دروستکردن لای مرۆڤی سیاسی ئەگەر هەشبێ، هەم حەزە سیاسیەکانی کە لانی کەم ئەم تێزە ئەتوانێ پێناسەی بکا، ناهێڵێ هەم وەک مرۆڤ خۆی حەزی بیرکردنەوەی نیە.

٢. ئاشکرایە پێش هەموو شتێک ئەبێ ڕابردوو دیراسە بکەین. ئەبێ لەوە حاڵی ببین کە کەی توانیومانە بزانین ئێمە جیاوازین. بۆ نمونە و تەنها لایەنی بچووکی ئەم دیراسەیە: ئایا بەڕاستی تورکەکان لەدوای ١١٠٠و هاتنیان بۆ ناوچەکە بە توانای دینی ئەوەی کردیان کردیان یان بە توانا تەتەریەکەیان؟ لەبەر ئەوەی حاڵی حازر بەزمەکە بەزمی ڕۆژاوایە و داگیرکاری دەوڵەتی تورکە لەوێ.

٣. ئەو فرسەتەی لە هەرێمی ئێراق هاتۆتە دی لەسەر دەستی بەریتانیەکان هاتۆتە دی، بۆیە جیاوازە لە شوێنەکانی تر. دووبارەکردنەوەی ئەمە ئەکرێ هەندێ لە هەنگاوەکانی ئەنجام بدرێ، بەڵام بە نەبوونی هەمان مامۆستا، زۆر زەحمەتە هەمان نمرە وەرگیرێت. بۆیە زۆر گرنگە ئەو هەلە زۆر ژیرانە مامەڵەی لەگەڵ بکرێ و بپارێزرێ. ئەوەی لە ڕیفراندۆم کرا ئەبێ گەورەترین وانە بێت کە نابێ چیتر قومار و هەنگاوی خراپ بنرێ کە چارەنووسی ئەوێ بخاتە مەترسیەوە.

٤. ئەم بیرکردنەوە و دیراسەکردنە لە گەرما و هەڵپە و گڕوتیندا ناکرێ. ئەبێ لە دەرەوەی ئەو نەخشە گڕدارە بکرێ، وە باشترە خەڵکانی ژیری وەک نۆام چۆمسکی و زۆر خەڵکی تری ژیر کە ڕووسیشیان تێدایە بەشدار بن. لە ڕاستیا حاڵی حازر ئەوان هەست بە تاوان ئەکەن کە دەوڵەتەکانیان ئا بەو بێ ئابڕوویە مناڵی کورد لە سوریا ئەخەنە ژێرپێی توندڕەوی دینی و ڕەگەزپەرست.

هیوادارم ئەوانەمان کە حەزی چارەسەری هێواش و ژیرانەمان هەیە ئەمە زۆر بەجددی وەرگریرن، بیر لە ئامراز و هەلەکان بکەینەوە. بزانین چۆن ئەتوانین ئەوەی تا ئێستا بە کاردانەوە و بەشەرکردنی گەرم نەهاتە دی، بە خۆ ئامادەکردن بۆ شەڕی تر، بەڵام بە هەبوونی فرسەت کە بکرێ ئەمجارە شەڕەکە ببرێتەوە، بتوانین پلانی تۆکمە و درێژخایەنی بۆ داڕژین.

جارێکی تر نازانم چی بکەین، بەڵام ئەزانم ئەبێ بە بیکردنەوە و دیراسەکردن دەست پێ بکەین.