پاڵەوانمان ناوێ کاولی مەکەن

یەکەمجار کە بیستم ئینسان بۆ ئەوەی ببێتە پاڵەوان پێویستی بەوەیە پێشان کاولکاریەک بکات ئەو کاتە بوو کە بەدوای پەیوەندیە سیخوڕی و سیاسیەکانی خواجە فەتحوڵادا ئەگەڕام. ئەڵبەت لە دوای سەرکوتکردنیان لەلایەن ئەردۆغانی تاغوتەوە هیچ مەبەستێکم نیە چیتر لەسەر ئەو پیاوە بخوێنمەوە. بەڵام وەک وتم لەوێوە لە نوسینی کەسێکی شارەزادا بینیم.

دواتریش کە لەگەڵ زینێ”ی کچم زۆر جار سەری کارتۆنی ئەکرد دیقەتم دا، وابزانم لە جێگایەکی تریشدا نوسیومە، لە کارتۆنی “تری فو تۆم “دا تۆم دایم خۆی شتێکی خراپی ئەکرد و دوایی چاکی ئەکردەوە. ئیتر مەپرسە ئەبوە چ هەرایەک تا ئەمە بکرایە و دنیای تێ ئەگەیاند چیە وەڵا ئەوەی تێکی داوە چاکی ئەکاتەوە.

ئەم ڕۆژانەش چیرۆکی پەیوەست بە ژینگە و ڕاگرتنی هەوای پاکدا ئەنیمەیشن/جوڵاوی “ذە لۆراکس“مان سەیرکرد. لەویشدا کاکم کە خۆی لە خێزانێکی وێراندا گەورە بوو بوو تەنها خەمی دەوڵەمەند بوونە و بۆیە کە بە سوتفە بۆی ڕێ ئەکەوێ لە گەڵای دار جلوبەرگ دروست بکا، دنیا ئەکات بە وێرانە. لەوناوەشدا کرێکارێکی کارگەکەی خۆی کە ئەزانێ هەوای پاک نەماوە دەست ئەکا بە فرۆشتنی هەوای پاک و ئیتر چیرۆکەکە دەست پێ ئەکات. دەی با پاڵەوانێک بێت ئەو دارانەی کاکم بڕینی و خۆشی یەک تۆوی هەڵگرتوە کە “باشترین” کەس بێت بیچێنێت تا دڵنیابێ لە سەرگرتنی، تەواوی چیرۆکەکەیە. کچە هەشت ساڵانەکەم وتی، “تێد” کوڕەکە نا بەڵکو کچە قژ پرتەقاڵیەکە (لە ڕۆژاوا لە کۆندا و ئێستاش گاڵتە بە قژی سور و پرتەقاڵی ئەکرێ) کە ناوی ئۆدریە پاڵەوانە ڕاستەقینەکەیە، کە بەڕاستی خەمی خەڵک ئەخوات و خەو و خەیاڵەکانی خۆی لە دیواری ماڵەکەی ئەکێشێت کە دیسان پێویستی نەئەکرد ببێتە پاڵەوان ئەگەر یەکەمجار دارەکان نەبڕانایەتەوە بۆ پارە.

ئەمە دنیای ئێمەیە لە دو وێنەی جیاوازدا. عەدنان و لیناش هەمان شتن، نەبا وابزانی شتی عەنتیکەم هێناوەتە ناو کوردی و کەلتوری ئێمە. دەی کەمێ زیاتریش بڕۆم ئەڵێم دنیای ئێمە خۆی هیچ نیە ئاوێنەیەکی ئەو چیرۆکانە نەبێ کە یۆنانیەکان و ئێستاش “هۆڵیود” بۆمانی ئەکێشن. بەڵام هەر لە عەدنان و لیناشدا، کە یابانیە چیرۆکەکە، کەسێک پێشتر “جەنگی جیهانی سێیەم”ی دەستپێکردوە بۆیە عەدنانە فەنی ئەبێتە پاڵەوانی ڕزگارکردنی فیلان و فیسار.

بۆیەش ئەتوانین بە خۆمان و ئەوانەی دوای خۆمان بڵێین: تکایە کاولی مەکەن با پێویست نەکا کەس ببێتە پاڵەوان لێمان.

تێبینی: وشەی “هیرۆ”ی ئینگلیزی لە یۆنانیەوە هاتوە و مانای “پارێزەر” یان پشتیوان و لەوبابەتەی هەبوە. ئێ خۆی لە کوردیشدا کەسێک پاڵەوانە چونکە شتێکی کردوە کەسانی تر پێیان ناکرێت.

چەن تێبینیەک دەربارەی سۆشیال میدیا و ژیری باڵا (نەک دەستکرد)

لە بەڵگەنامەییەکدا بەناوی “دوڕیانی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان” (وشەی دایلێما بەکار هاتوە کە لە بنەمادا واتە دوڕیانێک، بەڵام مەتەڵ یان کێشەیەکی بێچارەسەریش پڕمانایە لە کوردیدا بۆی، لە ویکیش کراوە بە کێشه) دەربارەی کاریگەری سۆشیال میدیا زۆر لایەنی گرنگی باس کراوە و یەکێکیش لەوانە بابەتی ئالودەبوونی گەنجان و گەورەکانیشە بە شاشەکانەوە. بەردەوام حەزی ئەوەی بزانین چی ڕوی داوە و هەروەها دروستکردنی شورایەک بەدەوری خۆماندا بەو شتانەی بەدڵمانە و دورخستنەوەی هەر شتێک کە لەگەڵ حەز و باوەڕەکانماندا نەگونجێ. هەروا توانای کۆمپانیاکان بۆ بەکارهێنانی تەواوی توانای زانستی و بەتایبەتیش دەرونناسی مرۆڤ بۆ کارتێکردنی بەکارهێنەر و فرۆشتنی کاڵا و “بەکارهێنان”ی بەکارهێنەر تا ئەگاتە ئاستی بەڕۆبۆتکردنی ئینسان.

دەرس وەرگرتن لەم بەڵگەنامەییە، وە کۆمەڵێ کتێب و توێژینەوەی جددی کە لەسەر ئەم بابەتە گرنگە ئەکرێن و ئەنوسرێن لەگەڵ ئەوەی خۆمان بەچاوی خۆمان ئەیبینین زۆرن. لەم کورتە نوسینەدا چەن دانەیەکیان زەق ئەکەمەوە:


١. من گلەیی لە کەس ناکەم نەتوانێ دەست لەم “سۆشیال میدیا”یانە هەڵگرێ. چونکە کەمێکیش بێ وەک کەسەکانی ناو بەڵگەنامەییەکە ئەزانم چ هێزێک لە پشتیانەوەیە کە وا ئەکات نەک کەسێکی ئاسایی، خۆشیان نەتوانن دەرمانەکەی خۆیان نەکێشن.
٢. بۆ خەڵک و دەوڵەتی ئێمە ئەم قسانە وەک هەواڵەکانی تەلەفزیۆنە کوردیەکان وایە. بۆ نمونە لە گەرمەی قات و قڕی لەناکاو هەواڵخوێنەکە ئەیوت: پۆلیسی بەریتانیا پشیلەیەکیان لە مردن نەجات دا. چی سودێکی هەیە تەواوی ئێمەی کورد ببینە پسپۆڕ لە ئالودە بوونی ئینسان بە ئینستاگرم؟ ئەتوانین چی بگۆڕین؟ بەداخەوە هیچ.
٣. تەکنۆلۆجیا وەک خۆیان لە کۆتایی بەڵگەنامەییەکە ئەڵێن، بە یەک دوگمە سەیارەک لەبەردەرگا حازر ئەکات و دەقیق ئەتبا بۆ جێگای مەبەست. کە ئینسان خۆی دانیشتوە بۆ گاڵتەکردن بە گوێچگەی مناڵێکی ١١ ساڵ بەکاری بهێنێ، گوناحی “ڤینت سێرف” (دروستکەری تۆڕی ئینتەرنێت نەک www) یان ئەنیشتاین چیە؟
٤. پێشتر لە بابەتێکدا نوسیبوم کە ناوچەکانی ئێمە ئەبنە ئۆردۆگای داتا. تازە لەوە تێپەڕیوین بزانین خەریکی چین. ئەوان ئەوەتا هەڕەشەی کشاندنەوەی سەرباز ئەکەن نەک ناردنی، ئەو ناوچەیە ئەبێ شەڕی ئەوە بکەن خەڵک داتاکەشیان ببات. ئەوەتا ئیمزا کۆ ئەکەنەوە دەی تخوا با زمانی کوردی بچێتە فڵان سیستم.
٥. بەڕای کەمەشارەزاییەکەی من تا بتوانی باوەش بکە بە تەکنۆلۆجیادا. ئیختیاری ترمان نیە مەگەر حەزت لەوە بێت ماڵی خۆت وێران بکەیت یان خۆت چەواشە بکەیت. کۆمەڵێ ئینسانی باش هەن لە ڕۆژاوا، بەتایبەتی ئەوانەی ناو بەڵگەنامەییەکە پڕهیوان و بە هەموو تواناشیان شەڕی ئەوە ئەکەن ئەم تەکنۆلۆجیا گەورەیە بخرێتە خزمەتی ئینسان نەک دژی.
٦. ژیری دەستکرد یان ئەوەی پێی ئەڵێن “ژیری باڵا” بەڕاستی مەترسیدارە و بەڕاستیش توانای لەناوبردنی مرۆڤایەتی هەیە. هەرچەن من گەشتومەتە بڕوایەک کە ئەگەر مرۆڤایەتیش لەناو ببات، هەر سروشت خۆی بڕیاری داوە و دیارە نەمانی ئێمەش هەنگاوێکە لە گەشەسەندن/وێرانبوون کە بە هۆشکردنەوەی مرۆڤدا تێپەڕیوە و وا ڕێکەوتوە/پێویست بوە. بۆ ئەمەیان هیچ‌ بەڵگەیەک شک نابەم و تەنها بیرکردنەوەی خۆمە. یان بە بارێکی تردا، وەک چەکی ئەتۆمی سەیری ئەکەم کە ئەکرێ بەڕاستی مرۆڤایەتی لەناو ببات بەڵام لەوانە نیە کەس بەکاری بهێنێت. یان لانی کەم ئەوە ٥٠ ساڵێکە هەیە و بەکار نەهاتوە.

٧. ئامۆژگاری من بۆ دایک و باوکان ئەمەیە: یەکەمجار خۆت دوور بە، واتە خۆت شتێکی باشتر لەوە بدۆزەرەوە کە بتوانی نمونە بیت بۆ مناڵەکانت. دواییش مەترسیەکانی بگەیەنە بە مناڵەکانت. ئەگەر بتوانی هەر بەکاری نەهێنی ئەوە باشتر (دەنا خاڵی ١ بەکارە) و ئەگەر نەشتوانی گرنگ ئەوەیە زیاتر و زیاتر شارەزای ببی، بزانی کە هەواڵێک یان زانیاریەک ئەبینی چۆن بتوانی پشتڕاستی بکەیتەوە. ئەمە لەوەتەی مرۆڤ هەیە هەر هەبوە هەر وایە، مامۆستا فڵان کەس ئەرێ فیسار کەس وتی فڵان شت وایە، ڕاستە؟ ئێستا مامۆستا فڵان بوە بە گوگڵ، فیسار کەسیش‌ پەڕە و کەسانی دۆست و خزمانتن لە فەیسبوک یان سەرۆکی ئەمریکایە خەریک بڵاوکردنەوەی درۆن.

٨. چارەی بنەڕەتی سەرقاڵیە بە شتی ترەوە چونکە هەموو ئەزانین ئەمانە تەنها کات کوشتنن. ئەمە هەم بۆ خۆت ڕاستە هەم بۆ گەنجێک کە تازە تامی کردوە و چاوەچاوی کوڕ یان کچێکیەتی قسەی لەگەڵ بکات و ڕەسمی ببینێت. ئەگەر کەسەکە خۆی سەرقاڵی وەرزش، هونەر، کار، پیشه یان هەر شتێکی تر بێت ئەوا نەک لە تۆڕەکان زەرەر ئەکات، بگرە قازانجی گەورەتریش‌ ئەکات.

لە کۆتاییدا، ئەوە بزانە کە نەک تۆ ناتوانی جەنگی زەبەلاحێکی وەک فەیسبوک بکەیت، بگرە ناشتوانی بە نەبوون و سەردان نەکردنی خۆت بپارێزی مەگەر بچیت لە ئەشکەوتێکدا بژیت دەنا لانی کەم نزیک ٣٠٪ی مرۆڤایەتی لەناو هەمان دووڕیانی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکاندان.

ڕەتکردنەوەی قسەی پوچ لە سەردەمی کۆرۆنادا

کۆمەڵێ قسەی پوچ هەن، بێ ئەوەی سەرچاوەکەی باس کەم چونکە خێری لێ ئەبینێت، ئەبێ بخرێتەوە ناو ئەقڵە پوچەکەیان.


١. مەرج نیە هەموومان ئەم ڤایرۆسە بگرین. خەڵک وا ٢٠ ساڵە لە سجنە و سوکە ئینفیرادیەکیشە، کەس حەددی نیە بە کەسێکی تر بڵێ “زیڕە بکەی” و “هەر ئەیگری” و ئەم قسانە. هەموو دنیا بیگرێ هەوڵ ئەدەن ئۆجەلان نەیگرێت بۆ نمونە. شاژنی بەریتانیاش خۆی شاردۆتەوە و بەنیاز نیە بیگرێت. بۆیە ئەگەر بڕیارە جەنابت بیگری و ئێمەش وەک تۆ بیگرین، ئەوە ڕای تۆیە نەک زانست.


کەللەپوتەکانی ترەمپ و گوایە پلانێک هەیە و هەندێ لە دینداران بردویانەتەوە بۆ قەوانە شکاوەکەی خۆیان کە گوایە هەندێ پلانی شاراوە هەن:
٢. بابەتی ماسک، هیچ پەیوەندی نیە بە زانستی و نازانستی شتەکانەوە، ئەگەر بڕیارە شتێک هەبێ دژی کردارێک یان ڕێکارێک بۆ نمونە بەستنی ماسک یەکەم کەسێک قسەی هەبێ لەمەدا تاقیکردنەوە و بەڵگەی زانستیە، یان لانی ڕای زۆرینەی پزیشکانە نەک دانە و دوان. ئای ماسک هەوای هەڵمژراو پیس ئەکات و ئۆکسجین کەم ئەکاتەوە تەنها قسەی پوچە تا بەڵگەیەک. ئەبێت. وا ئەزانی سەیارە ٨ بستۆنەکەی جەنابت هەوا پاک ئەکاتەوە؟

٣. ئای وەڵا تەکنۆلۆجیا فڵان و فیسار شت ئەکات. بە تایبەتی بابەتی نەوەی پێنجەمی مۆبایل، خۆزگە مامۆستایەکی فیزیای شارەزا قسەی ئەکرد. خۆ مەتەڵ نیە، دیسان بابەتەکە زانستیە. تیشک لەرەی بەرزترە لە ڕادیۆ بۆیە ئەبینرێ. بە گشتیش لەرە ئەوەیە کە لە وێنەکەی خوارەوە نیشاندراوە بە خێراییەکەی. ئەگەر لەرەکە لە ڕێژەی ڕەنگەکان بەرزتر بوو هەر نابینرێت وەک لە ڕەسمەکە هەیە. لەبەر ئەوەی لەرەش وزەیە ئەکرێ ئەو وزەیە کار بکاتە سەر نەک مرۆڤ هەموو شتێک. لە ئاستی سەرو بنەوشەیی و تەبیعی ئەشیعەی پزیشکی ئیتر کار ئەکاتە سەر خانەکان، لە خوار ئەوەوە مەگەر ترەمپ دروستی بکات و کەم ئەقڵ یان خەڵەفاو بڕوای پێ بکات. ئەوەش بزانە پێویست ناکا ئامێرێکت پێ بێ تا بەرت بکەوێ، تاوەر (قولە)کان زۆربەی دنیایان تەنیوە. مەگەر بڕۆی جێگایەک پەیا بکەی کە شەپۆلی تێدا نەبێ وەک ساڵی ١٥٠٠.

بەربڵاوی جەهالەت لەناو ئێمەدا:

٤. ئەمەیان ڕای منە و زانستی نیە: لە دۆڵی بێهیوایی ئەژیت ئەگەر لە ڕۆژاوا بژیت و بابەتی سەرچاوەی کوردی بڵاو بکەیتەوە، هەر هیچ نەبێ فێری زمانی وڵاتەکەت ببە و بە زمانەکەی خۆیان بڵاوی کەرەوە، خۆ کوردیەکە هەر وەرگێڕدراوی ئەوانە. ئەمەش بە تایبەتی کاتێ چەن بنەماڵەیەکی دز و پیاوکوژ تەواوی خەڵکەکەیان برسی کردبێ و ڤایرۆسەکەشیان بەردابێتە گیانیان تۆش بچی ئەوەی ئەوان کردویانە بە ئەمری واقیع بەوەی یاسای دارستان بەکارە تیایدا و نەک هەر بۆ ڤایرۆس، بۆ کڕینی کیلۆیەک تەماتەش کێ بەهێزتر بێ زووتر ئەیکڕێت.


٥. دیسان ڕای منە و زانستی نیە: ئینسانی خوێنەواری ئێمە تەنها عەبدوڵا پەشێو بەجوانی ئەتوانێ تەعبیر لە مێشک پوچیان بکات.
ئاگات لە دایک و باوکە پیرەکەت بێ. نە “ولا تقل لهما اف” و نە ڤایرۆسیشیان تێ بەردە. واتە نە ئەمپەڕ بگرە و نە ئەوپەڕیش. هەمیشە خیر الامور بەڕاستی ناوەڕاستەکەیەتی.

سەرچاوەکەی ئەم بابەتە بی بی سیە کە بە زمانی ئاسایی نوسراوە، سەرچاوەی دوەم گرنگ نیە چونکە ئەو گەرمیانە هەمووی پێویستی بە دڵنیابونەوە هەیە.

داهێنان بکە با دڵت خۆش بێ

“ئەکرێ دوو جۆر شتی چاک جیا کەینەوە، لەگەڵ دوو بۆهاتن (غەریزە). شتی چاک هەن کە ئەکرێ کەسانێک ببنە خاوەنیان و بیبەن بۆ خۆیان، شتانی چاکی تریش هەن کە ئەکرێ هەموان وەک یەک خاوەنیان بین. خواردن و جلوبەرگی پیاوێک هی کەسێکی تر نیە، ئەگەر هاتو دابینکردنیان کەموکوڕی تیابوو، ئەوا ئەوەی کەسێک هەیەتی لەسەر حیسابی کەسێکی تر پەیدای کردوە. ئەم یاسایە بەسەر شتە مادیەکاندا ئەچەسپێ بەگشتی، و بەشی هەرە گەورەی ئابووری ئێستای جیهانیشە. بەڵام لەولاوە، شتی چاکی ئەقڵی و ڕۆحی هی یەک کەس نین بێ ئەوەی هی کەسێکی تر بن. ئەگەر کەسێک خاوەن زانستێک بێت، ئەوە ڕێگر نیە لەوەی کەسانی تریش بیزانن، بە پێچەوانەوە، یارمەتیشیان ئەدات ئەوانیش فێری ببن. ئەگەر کەسێک هونەرمەند یان شاعیر بێت، ئەوە ڕێگر نیە لەوەی کەسانی تریش وێنە بکێشن یان شیعر بنوسن، بەڵکو هاوکاری ئەوە ئەکات کە کەشوهەوایەک دروست ببێ کە شتی وا تێدا بکرێت. ئەگەر کەسێک پڕ بێ لە نیەتی-باش بەرامبەر کەسانی تر، ئەوە مانای ئەوە نیە کە ئیتر نیەتی باش کەمبۆتەوە تا بەشی هەموان بکات، تا کەسێک نیەتی-باشەی زۆرتر بێ، ئەگەری بەخشینەوەی بە خەڵکانی تر زیاتر ئەبێت. لەو بابەتانەدا شتێک نیە بەناوی ‘خاوەندارێتی’، لەبەر ئەوەی بڕێکی دیاری کراو نیە کە بەش بکرێت، هەر زیادبوونێک لە هەر جێگایەک ئەبێتە هۆی زیادبونی لە جێگاکانی تر.

دوو بۆهاتنیش هەن لە مرۆڤدا، کە بەرامبەرن بەو دوو جۆرە لە شتی چاک. هەستی ‘بۆهاتنی خاوەندارێتی’ کە ئامانجی ئەوەیە شتی چاک پەیدا بکات یان بهێڵێتەوە لای کەسەکە کە ناکرێ بەش بکرێن، ئەمە بریتیە لە چەقی هەستی ‘خاوەندارێتی’. هەروەها هەستی ‘داهێنان’ یان دروستکردن هەیە کە ئامانجی ئەوەیە جۆرێکی تر لە شتی چاک بهێنێتە دنیاوە یان بەردەستی بکات بۆ بەکارهێنان کە تیایدا نە خاوەندارێتی لەگەڵە نە شاردنەوە.

باشترین ژیان ئەو ژیانەیە کە هەستی داهێنان زۆرترین ڕۆڵی هەبێت و هەستی خاوەندارێتیش کەمترین. ئەمە داهێنانێکی تازە نیە، ئینجیل ئەڵێ “بیر لەوە مەکەرەوە کە چی بخۆین؟ چی بخۆینەوە؟ یان چی لەبەر بکەین؟” ئەو بیرکردنەوەیەش کە ئەیدەین بەم شتانە لابراون لەسەر شتانێک کە بایەخیان زیاترە. لەوەش خراپتر، ئەو خوەی وات لێ بکات بیر لەم شتانە بکەیتەوە خویەکی خراپە، چونکە ئەتبا بەرەوە کێبڕکێ، حەسودی، زاڵبوون، دڕندایەتی و نزیک هەموو ڕەوشتێکی خراپ کە دنیای پیس کردوە. بە تایبەتیش، ئەڕوات بەرەو بەکار هێنانی هێز بۆ ڕاوکردن. شتانی ماددی ئەکرێ ببرێن بەهێز و دزێک لەزەتیان لێ ببینێت. شتانی ڕۆحی بەم شێوەیە نادزرێن. ئەکرێ هونەرمەندێک یان بیرمەندێک بکوژی، بەڵام ناتوانی هونەرەکەی یان بیرکردنەوەکەی ببەی بۆخۆت. ….”

بێرتراند ڕەسڵ، کتێبی ‘ئایدیالە سیاسیەکان’. ١٩١٧

کەواتە هیچ شتێکی سەرچاوە کراوە بەکار مەهێنە

جێگای داخە لەبەر قازانجی شەخسی خەریکی زڕاندنی ناوی سەرچاوەەکراوە بن. ئەمە گەندەڵیە لە ئاست دزینی داهاتی خەڵک. بەندە بە شانازیەوە پێشنیاری سیستمی سەرچاوە کراوە ئەکەم بۆ هەرکەسێک داوای چارەسەرێک لە ئێمە بکات. ئەوە بێتوانایی نیە، ئەوە مەنتیقی ئیشکردنە. کەسێکیش وابزانێ چ ئەوەی نەتوانین کۆد بنوسین چ ئەوەی کە تەنها باسی سەرچاوە کراوەمان کردبێ و خۆمان شتێکمان نەنوسیبێ، ئەتوانێ ئەو ڕەخنەیە بگرێ سەرباری ئەو چەن پرۆژەیەی لە گیتهەب بڵاومان کردۆتەوە، بەخۆشحاڵیەوە ئەو ڕەخنەیە وەرەگرم.

لۆگۆی سەرچاوەکراوە

زانکۆکان ژێربەژێر چیان بوێ بەکاری ئەهێنن لە سیستمی بەڕێوەبردنی قوتابخانەە کە بۆ زانکۆ دروستنەکراوە تا خودی لینوکس لە ئاندرۆیدەکانی دەستیانەوە تا زۆر سیستمی بنچینەیی. بەڵام نابینین بە زەقی شانازی پێوە بکەن.

هەرچی حکومەتیشە، لە ٢٠٠٦ نوسیمان کە زلهێزەکانی دنیا کردویانە بە سیاسەت. ئەبوایە ئەوان دامودەزگاکانیان ناچار بکەن سەرچاوە کراوە یەکەم هەنگاویان بێت. ئەوەتا تەواوی دامودەزگاکانی وڵاتە پێشکەوتوەکان پێشەنگن لە بڵاوکردنەوەی کۆدەکانیان و لە حاڵەتێکی وەک ئاپی شوێنپێهەڵگرتنی کۆڤید١٩دا تەنها سەرچاوە کراوەیە بتوانێ وا لە خەڵک بکات متمانەی تەواویان بە ئاپەکە هەبێت.

کە دێتە سەر ئەوەی کە کۆدێکی وێران ئەنوسن لەسەر بنکەدراوەیەکی سەرچاوە کراوە، بە خاوەن پرۆژەکە ئەوترێ: سەرچاوە کراوە کێشەی “سێکیوریتی” هەیە. دواییش دائەنیشن گلەیی لەم و لەو ئەکەن کە گوایە گەندەڵن. ئەی ئەمەی ئێوەی ئەندازیار ئەیکەن چیە؟ ئەگەر وایە بۆ بنکە دراوەکە بەکار ئەهێنی؟ چیە وا ئەکات MySQL کێشەی پاراستنی نەبێ بەڵام هەر نەرمەکاڵایەکی تری ناوەند یان پێشەوە کێشەی هەبێ؟ کەواتە دەست مەبە بۆ زۆر شتی تریش و بچۆ لە دام و دەزگایەک شتێک بکڕە کۆدەکەی سەرچاوە داخراو بێت. ئەوەش ناکەی کراکردنی ویندۆز لەپای چی؟ ئەمە چەتەگەری و دزیکردن نیە؟ هەروا فۆنت دزین و هتد.

بەڕاستی گەندەڵیە لەسەر مانووبوونی خەڵک بژیت بەڵام ئامادە نەبی دەستخۆشیان لێ بکەیت. دیارە ئەم جۆرە لە قسەکردن لە قسەکانی وێز مەکینی نوسەری یەکێ لە پرۆژە گرنگەکانی پایسن ئەچێت، بەڵام مەبەستم ئەوە نیە بکڕوزێمەوە بۆ کەسانێ کە خۆیان پێویستیان بە کڕوزانەوە نیە، مەبەستم ڕاستەوخۆ وەڵام دانەوەی ڕاستەوخۆی هەر کەسێکە ڕەخنە لە کۆدێک بگرێت کە بە ملیۆنەها تاقیکردەوەدا تێپەڕێبێ بەرامبەر کۆدێک کە تەنها خۆی لێی تێ ئەگات و تەنها لەسەر سیستمێکیش ئیش ئەکات.

زانستی سەردەم نەک هەر سەرچاوەکەی پێویستە، چیتر ئەوەش قەبوڵ نیە کە تەنها لەسەر کۆمپیوتەرەکەی خۆت ئیش بکات، ئەبێ کۆدەکەت وا نوسیبێ، هەر کەسێک بیەوێ تاقیکردنەوەکەت دووبارە بکاتەوە، ئەگەر بابەتێکی زانستیت نوسیبێ بۆ نمونە، ئەوا ناکرێ نەتوانێ کۆدەکەت بخاتە گەڕ.

چآک ئەزانم کۆمەڵگا و ئەندازیاری ئێمە ساڵەها لە دوای وڵاتانی ترەوەین، ئەوە پاساو نیە بۆ قسە نەکردن. مادام ئەوان غیرەتیان هەیە لەبەر نەزانی خەڵکی ئێمە هەوڵی ئەوە بدەن وێردپرێس ناشیرین بکەن کە زیاد لە ٣٠٪ی سایتەکانی دنیا بەڕێوە ئەبات گوایە کێشەی “سێکوریتی” هەبێت، هەقە لەبەرامبەردا پێیان بڵێین: ئەگەر وایە تکایە هیچ شتێکی سەرچاوە کراوە بەکار مەهێنن بە تایبەتی ئاندرۆید.

ڕۆژێکیش ڕای بەندە وەرگیرێت لەسەر سیاسەتێک بۆ دامودەزگای دەوڵەت، بێگومان هەر ئەوەی ١٤ ساڵ پێش ئێستا نوسیومە بە ١٤ جار تۆختر ئەیڵێم کە چارەسەر تەنها بەخشینەوەی کۆد و داتایە بە هاوڵاتیان چونکە ئەوان خاوەنی ڕاستەقینەی حکومەتن نەک بە پێچەوانەوە.

شۆرتە گەورەکە

دکتۆر مایکڵ بەری (بێری) بە پێی پەتی لە ٢٠٠٥ پێشبینی داڕووخانەکەی ٢٠٠٨ ئەکات لە فلیمی “شۆرتە گەورەکە”. شۆرت بەمانا کوردیەکەی شۆرتی کارەبا.

لە فلیمە دۆکومێنتاریەکەدا، سێ کەسی/کۆمپانیای جیاواز ئەیانزانی ئەو هەموو قەرزە بۆ کڕینی خانووبەرە هەرەس ئەهێنێت و لە پشتیەوە کۆمەڵێ دز و جەردەی گەورە هەن. تەبیعی لە کالیفۆرنیاوە تا جەزیرە دەستکردەکانی دوبەی ئەمە هەمان شت بوو. ئەو سەردەمە بیرمە چاک، کاریگەری لەسەر عێراق نەبوو، چونکە ئەوان تازە دەستیان کردبوو بە دزیکردن.

یەکێکیان مارک باوم ناوێکە کە بە مناڵی مامۆستای مەکتەبە جولەکەکەی بە دایکی ئەڵێ: 

+ زۆر زیرەکە تەورات و تەلموود(هەرچی هەن ئیهمالی کە) هەمووی لەبەرە.
– دەی کێشەکە چیە بەڕێز؟
+ ئاخر بەدوای هەڵەدا ئەگەڕێ لە قسەی خوا
– دایکی: دەی هیچی دۆزیوەتەوە؟

ئەوی تریش تەبیعی مایکڵ خۆیەتی کە ئەوترێ لە عەمەلیاتێکدا *بەپێوە* خەوی لێ ئەکەوێ و ئەکەوێ ئەوەنە هیلاک بوە شەوی پێشوو بەدەست دیراسەی ئابووریەوە.

چی فێر بووم؟

١. هیچ بیانوویەک نیە مامۆستایانی بیرکاری پیرەکانیش فێری ژمارە نەکەن.

٢. کەسی ئاسایی وەک من توانای شتی لەم جۆرەی نیە، ئێمە غەرقین لە جوینی شتی خەڵکانی تر، خەڵکی ئاسایی. شتەکانمان ئاسایین، کێشەکانمان ئاساین، قسە و ئەفکارمان هەمووی ئاسایین. کە باسی موشکیلەیەکی خۆتت بۆ یەکێکی تر کرد و ئەویش وتی “دەی فڵان کەسیش…” ئیتر موهیم نیە چۆن تەواوی ئەکات، شتێکم وتوە ئەو مێشکی چوە بۆ کەسێکی تر. کەواتە منیش وەک ئەوانم.

٣. نابێ شتە بچوکەکان سەرقاڵم بکات.

تەنها خاڵی ٣ گرنگە. بیرکاریەکەشمان نەگەرەک گەر وەک مارک بیت.

تێبینی: دوێنێ سەرۆکی کۆمپانیای AT&Tی ئەمریکی کە دۆناڵد ترەمپ وتی خاوەنی CNNن بە مەعاشێکی ٢٧دەفتەر بۆ یەک مانگ، تەقاوت بوو.

لە ڕۆژاوا چی لە ڕق بکەین؟

کابینە “ڕەگەزپەرست”ەکەی بۆریس و بۆرەکانی بەریتانیا. خستومەتە کەوانەوە وشەکە، لەبەر ئەوە وریای بە.
سەید قوتب سەرۆکی ئەوانەیە کە دێنە ئەوروپا/ئەمریکا و دوای ماوەیەک دەست ئەکەین بە قسە وتن پێیان. ئەگەر گوێت لە من بوو لە سەیرانێک گەرم ببم دژیان، بڵێ دەی تۆش مەبە بە سەید قوتب.


بۆ؟ چونکە بتەوێ ئەو زوڵمەی ئەمان کردویانە، جا هەمانە کێشەی بنەماڵەی سوڵتان سڵێمانیش ئەخاتە سەر ئەبراهام لینکن، ئەبێ بزانی کە کوشتن ڕاست نیە و شەڕیش چارەسەر نیە و نەبوە. مەبەستم ئەوەیە ئەگەر سەید قوتب بیتوانیایە لەناویان ببات، نەئەبوایە بیکردایە، کەواتە من/تۆ نابێ بیر لەو جۆرە چارەسەرە بکەینەوە.
کەوابێ چی تێ بگەین لەو هەموو فیلمە پڕ ئازارەی باسی کۆیلایەتی ڕەشپێستەکان ئەکات لە ئەمریکا یان چەوساندنەوە و قات و قڕی ئیمپۆراتۆرە جیاوازە ئەوروپیەکان لە ئەفریقای بێدەسەڵات یان نازیەت خۆی؟ ئەبێ تێ بگەین کە ئینسان بەڕاستی لە دارستانەوە هاتوە. ئەبێ تێ بگەین کە ئەگەر بڕیارە تۆ ئەمان بە وەحشی بزانی وەک سەید قوتب، نابێ لانی کەم شەڕی “خۆتڕێن” بکەیت.


ئەبێ ئەگەر بڕیارە ڕقێک، چەوسانەوەیەک یان هەر شتێکی ترت هەیە دژی ئەمان بزانی چی ئەکەیت و لەناو مەجلیس و سەیرانەکانتا چۆن باسی ئەم ئینسانانە ئەکەی کە لانی کەم دوو ساڵ هاتووی خوێندوتە لەناویان. “خوێندن” جیاوازە لەوەی کابرا هاتبێ بۆ ئێرە بۆ هەر شتێکی تر بەتایبەتی پارەپەیداکردن، مادام خوێندوتە، ئەبێ بزانی چی لەو هەستە ناخۆشەی بۆت دروست بوە دژیان چی لێ ئەکەیت.


ئێستا، دوو کەسی گرنگ لە کابینەکەی بۆریس جۆنسن هەن کە بەڕاستی پۆستەکانیان گرنگە، وەزیری ناوخۆ و دارایی، هەردوو ئەسڵ هیندی ئەوەی ناوخۆ سپی پەرستێک بەناوی پریتی و دارایش قەودرێژێکیش بەناو ڕیشی.


پریتی کچی کابرایەکە کە لە کاتێکدا ئەم ئەندام پەرلەمانی پارتەکەی خۆی بوو، باوکی چووبوو خۆی هەڵبژاردبوو وەک ئەندام شارەوانەی پارتی یوکیپی ڕەگەزپەرستر لەمان کە بوە هەرا و ناچار وازی هێنا لەبەر کچەکەی. سوتفە ئەمڕۆ ئەزانم خاتوو پاتێل، دەرچووی زانکۆی کییلە کە خەریک بوو لەوێ بخوێنم کە لە ستۆک ئۆن ترێنت ئەژیام. ڕیشی سوناکیش کوڕی دکتۆر و سەیدەلانیەکە کە تەبیعی دەرچووی ئۆکسفۆرد و ماستەرەکەشی لە ستانفۆرد لە ئیدارەی ئەعمال وەرگرتوە و ئەوەی مەشهورە بە MBA.


ئەمان ئەو ڕقەی سەید قوتبیان نەدیوە؟ بەڵێ، هەستی پێ ناکەن؟ نەخێر. بۆچی؟ چونکە یەکجار وەک فیلمەکەی “من دایکم” تەواو وا بەخێوکراون ئەو دنیایەی سەید قوتب باسی ئەکات زۆر دوورە لەم خۆشیەی لەندەن دابینی کردوە بۆ ئەوان و ئامادەن بە دڵی سیستمەکە بجوڵێنەوە تا نەک ببن بە وەزیر، ئەوەتا جار و بارە ئەڵێن ڕیشی سوناک لە بۆریس باشترە.


بۆریس خۆی کێیە؟ کوڕەزازای (باپیرە گەورەی بۆریس) وەزیرێک بوە لە دەوڵەتی عوسمانی. ئەتوانی چیرۆکی باپیریی “عوسمان جۆنسن” بخوێنیتەوە کە چۆن بوە بە “ویلفرید جۆنسن”.

کەواتە چۆن هەڵسوکەوت بکەین؟ گوڵەکەی مامۆستا ئەحمەدیان تێ ئەگرین، وابزانم هەر گوڵەکەی ئەحمەد کایای ڕەحمەتیشە، کە لەوانەیە دۆستەکانیشمان بریندار بکات بە مانایەکی تەواو جیاواز لە گۆرانیەکەی ئەو.

دادپەروەری و زانین بناغەی پێشکەوتنە

لە کورتەیەک لە مێژووی مرۆڤ، پرۆفیسۆر حەراری پێشکەوتنی ڕۆژاواییەکان بەرامبەر چینیەکان ناگەڕێنێتەوە بۆ قسەی پوچ.


ئەگەر بەباشی بیرم مابێ بۆ دوو شتی ئەگەڕێنێتەوە (ڕاستم بکەنەوە گەر وانیە). یەکەمیان ئەوەی کە دایم وتویانە “نازانین و ئەمانەوێ بزانین” لەگەڵ “دادپەروەری”. کاتێک وەستایەک پارەی کرێکارێکی نەدا، بتوانرێ وەستاکە ناچار بکرێ. کە پرۆفیسۆر ئەمە ئەباتەوە بۆ یەکەم قۆنتەرات و کەسابەتی هۆڵەندیەکان کە توانیویانە ئەوسەری زەوی (ئەندۆنوسیا) و ڕۆژهەڵاتی دور بخەنە ژێر ڕکێفی کۆمپانیای ڕۆژهەڵاتی هیند (هۆڵەندی).
ئەم دوو تایبەتمەندیە بەردەوامە لە ئەوروپا، بەتایبەتی لە کاتی وا خراپ و هەستیاردا، وابزانم جیاواز لە زۆرێک لە شوێنە پێشکەوتوەکانی تری دنیا. بە تایبەتیش لە بەریتانیا کە وابزانم تاکە وڵاتە پۆلیس بێچەکن و بەقسەی خۆش پیاوکوژ ئەبەنە بەردەم حاکم.
لە لایەکی ترەوە لە هەموو کارەساتێکدا دەوڵەت دەست ئەکات بە وەرگرتنی دەسەڵاتی زیاتر. بە تایبەتی لە کاتێکی وا بارخراپدا، ئەبینی چەنەها پرۆفیسۆری خۆپەرست لە زانکۆی بەناوبانگی وەک ئۆکسفۆرد، هەڵئەسن بەوەی ئامۆژگاری دەوڵەت بکەن چۆن خەڵک کۆنترۆڵ بکات. ئەمە ئیشی پیاوی گەورە نیە، پیاوە بچوکەکان ئەمە ئەکەن بۆ ئەوەی حەزی دەسەڵەتی خۆیان تێر بکەن. پیاوە گەورەکان ئەزانن کاتێک باوکێک دەسەڵاتی خێزانێکی لەدەستە ئەبێ دایم ئەو دەسەڵاتە کۆنترۆڵ کرێ دەنا فەلاکەت دروست ئەکات. خودی ئەم ڤایرۆسەش پرسیاری گەورە ڕووبەڕووی حیزبێکی فاشیستی وەک کۆمۆنیستی چینی ئەکاتەوە.

ئەمەوێ بنوسم:
١. زانا گەورە بەریتانیەکان خاوەن داهێنانی گەورەن بەتایبەتی لە پزیشکیدا و بەتایبەتی تریش لە مەسەلەی بەکارهێنانی داتا بۆ دۆزینەوەی چارەسەری پەتا/تاعوندا کە یەکەم کەس بوونە (بەردەوامن لەوەی کە بڵێن نازانین بەڵام ئەمانەوێ بزانین). کۆمپانیا گەورەکانی وەک گوگڵ چەن بەرابەری دەوڵەتی بەریتانی سەرمایەگوزاری ئەکەن لە توێژینەوە و پەرەپێداندا R&D.
٢. ئەمڕۆش وەک دەوڵەتێکی شیوعی لەوپەڕی سەرمایەداریەوە حکومەت بڕیاری دا کەس بێ ئیش نەبێ و هەموو مەعاشی خۆیان وەرگرن و هیچ خاوەن کارێک کرێکارەکانی دەر نەکات – مەسەلەی دادپەروەریەکە.


کەواتە تۆش وەک کەسێکی خوێندەوار و چاوکراوە، پشتیوانی کردنت لە چەن بنەماڵەیەک هیچ سوودێکی نابێ بۆ کۆمەڵگاکەت. ئەگەر باڵەخانەکانیان سەریان بدا لە هەور وەک دووبەی، ئەو دوو تایبەتمەندیە لەناویان نەبێ، هەر ئەبێ چاوەڕێی خەڵکی تر بن ڕێگایان نیشان بدەن و کۆمەڵگاکانیشیان لە کاتی وا ناسکدا ئەبێ پەنا بۆ حەزی زانینی ئەمان بهێنن.

ئازادی، ئەتوانی وەک پرۆفیسۆرەکەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، چەپڵە لێ بدەی بۆ چەن کەسێکی خێڵەکی و نەزان، بەڵام ئەبێ بەم نوسینەدا ڕوون بێ کە کەسانێک لەناو کوردا دروست بوونە، چیتر تاقەتی ئەو جەهالەت و ناعەدەلەتیەی خێڵ و شاخی کوردیمان نیە و حەزمان لێیە وەک مرۆڤی پێشکەوتوو بژین و تامی ژیان بکەین.

تەکنۆلۆجیای زانیاریم خوێند، چی بکەم؟

ئەم بابەتە لەسەر پرسیاری چەندین گەنجی خوێنگەرم نوسراوە کە چ ڕاستەوخۆ چە پەیوەندی دوور، پرسیارم لێ ئەکەن. بۆ کەسێک نوسراوە بیەوێ پیشەکەی لەناو تەکنۆلۆجیای زانیاریدا ببینێتەوە.

پرۆفیسۆر ئێدگار دایکسترا
پرۆفیسۆر ئێدگار دایکسترا. ناسراوە بە زۆر شت بەڵام لای من: نازناوی یەکەم پرۆگرمنوس وەک پیشە هەروا باشترین مامۆستای فێرکردنی نوسینی پرۆگرام.

کە زانکۆی لیدسم تەواو کرد لە ٢٠٠٦، چاخی ئاڵتوونی پی ئەیچ پی بوو (پهپ). لە لیدس فێری پایسن، جاڤا و کەمێکیش سی++ کراین کە لەگەڵ پهپ نەیان ئەکرا. خەریک بوونی “دیزاینی وێبسایت” کارێکی وا نەبوو زانکۆیەک پێوەی خەریک بێت. وابزانم تا ئێستاش زانکۆی لیدس کاریان ئەوەنیە قوتابی فێری نووسینی پرۆگرام بکەن، هەرچەن تەواوی جاڤا خۆت ئەبوایا فێری بوایت و وتنەوەی تێدا نەبوو. دەی کە تەواو بووم، نەم ئەزانی چی ئەزانم؟

لە زانکۆ، چ بەکالۆریۆس و بە تایبەتی ماستەر و دکتۆرا، بۆ ئەوە نیە فێر ببیت کە تەواو بووی لە خوێندن بۆشایی کۆمپانیایەک پڕ بکەیتەوە. کەسانی بەتوانا خۆیان ئەمە ئەکەن بێ زانکۆ (مەبەستم بیڵ گەیتس و ئەوانی ترە) بەڵام بە گشتی زانکۆ ئیشی ئەمە نیە. زانست بریتی نیە لە دووبارەکردنەوەی ئەوەی ئەیزانین، بریتیە لە فێربوونی نەزانراو، واتە داهێنان.

بۆیە ئاساییە ئەگەر زانکۆ تەواو بکەیت و نەزانی کۆمپیوتەرەکەی باوکت/دایکت فۆرمات بکەیت. چونکە ئەوە نابێ کاری هیچ زانکۆیەک بێت. بەڵام ئیشی زانکۆیە کە فێرت بکەن سیستمی کارگێڕی چۆن کار ئەکات، یەکە جیاوازەکانی سەر دایکەتەختە (یان هەر وشەیەکی تری کوردی بۆ مەزەربۆرد) چی و چی لەسەرە. چونکە بێ ئەمە ناتوانین باسی داهێنان بکەین لە، بۆ نمونە، بواری پارەی ئەلیکتررۆنی یان کریپتۆکەرەنسیدا.

دەی بەڵکوو بچینە سەر بابەتەکە:

کەواتە چ بەشێک هەڵبژێرم؟ “من لە نێتوێرکینگ و پرۆگرامینیش باشم”. بۆخۆی ئەو قسەیە واتە لە هیچ کامیان باش نیت. ئەگەر لە یەکێکیان باش بیت، ئیتر ناپرسی، چونکە کەسانی پسپۆڕ مێشکیان بەوە مورتاحە کە شتێک ئەزانن “ئەیان وروژێنێ” و چێژی لێ ئەبینن. دەنا لەم دنیا تازەدا کەسی پسپۆڕ لە شتێکی وا بچوکدا پسپۆڕە ناچێتە ئەقڵت چۆن ئەتوانێ بژی. بۆ نمونە: تیمی جاڤاسکریپتی فەیسبوک، مەعاشیان لە ١٠٠هەزار پاوەندایە لە لەندەن و سان فرانسیسکۆ، خەڵک عەمەلیاتی دڵ ئەکات ناتوانێ ئەوەندە پەیدا بکات هەر لە لەندەن. کە پێشی بڵێی کۆمپیوتەرەکەت فۆرمات کە، ئەڵێ ئەوە کەی ئیشی منە.

بۆیە: دوای ئامۆژگاری من مەکەوە، خۆت چێژ و تام بدۆزەروە لە پێداویستیەکانی خۆت و چواردەورت. بزانە ئا ئێستا چی باشە تیای شۆڕ بیتەوە. ئەمە مانای ئەوە نیە من هەندێ شتی تازە ڕیز نەکەم بۆت، بەڵام جارێکی تر ناڵێم کامەیان هەڵبژێریت:

  • بەڕێوەردنی سیستم یان سیستم ئەدمینیسترەیشن. بە بڕوای من کەمترین کەس هەن لە تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا شارەزایی تەواویان هەبێت لە بەڕێوەبردنی سیستمدا. بە هاتنی لێشاوی دۆکەر، کوبەرنیتس و ئێستاش سینگولاریتی، ئیتر کاتی ئەوەیە کە سیستم وەک بەرنامەیەکی فۆتۆشۆپ داگری و تێکوپێکی بدەیت. ئەمە هیوادارم ڤیدیۆ و نوسینی زیاتری لەسەر بنوسم.
  • سایبەر سێکیوریتی: بواری پاراستن و پەلاماری دیجیتاڵی شادەماری ژیانی هەموو دەوڵەت و دامەزراوەیەکە. کە لە زانکۆی لیدس بووم باس ئەکرا تۆڕەکانی زانکۆ چ پەلامارێک ئەدرێن، ئێستا ڕۆژانە سەیری ژمارەکان ئەکەم بۆ چەن پۆرتاڵێک کە سۆفتکۆد (ئێمە) بەڕێوەیان ئەبەین. هیوادارم فرسەتێک دروست ببێ پرۆژەیەکی تێدا ڕاست بکەمەوە، ژیان ئەمەیە.
  • پرۆگرامکردن: سەرەوە و خوارەوە هەمووی دێنەوە لای پرۆگرامکردن. ئەگەر نەزانی کۆد بنوسی ناتوانی سیستم ئەدمین بیت ناشتوانی پارێزگاری بکەیت. سێ دێڕ bash سکریپت نەجاتت ئەدات لە فەلاکەتی گەورە و هەزاران کلیک و کۆماندی تر.
    • بوارە جیاوازەکانی پرۆگرامکردن هەر لە پرۆگرام کردنی سیستمەوە، جا ئێستا Rust هەیە تا نوسینی جاڤاسکریپت کە ئەنوسم بۆ وا گرنگە.
    • وێب ئەپڵیکەیشن ئەمڕۆ چی تر تەنها وێب نیە، ئەمڕۆ ئامرازە گەورەکانی کۆدنوسینی وەک vscodeی مایکرۆسۆفت، slack و چەندین پرۆگرامی تر زەبەلاح هەموو بە جاڤاسکریپت و تەکنۆلۆجیا سوکەڵە و ستانداردەکانی وێب نوسراون.
    • مۆبایل ئەپ: کە سەرەتای کارکردنی من بوو ئێستاش کە دوو دێڕ بنوسم و کار نەکات، تەواوی دەمارەکانی مێشکم ئەخاتە سەماکردن. دنیای داهاتووە و بەردەوامین لە داهێنانکردن تیایدا.
    • وە چەندین بواری تری پرۆگرامکردن
  • داتابەیس بەڵام نەک ئەوەی بە کوردی فێرکراوین یان زۆرێک لە وڵاتانی تریش. بنکەدراو بریتی نیە لە خزمەتگوزاریەک بەسترابێتەوە بە کۆمپیوتەرێکەوە و داتایەکت خستە ناوی بە پیاوی ژیر نەبێ نەیەتەوە دەرەوە. بەڵکوو بواری فراوانی SQL کە ئەکرێ ئەوە بێ زانکۆ کوردیەکان فێری قوتابی ئەکەن یاخود ئەوەی کە بڕبڕەی پشتی زانستی داتایە (خوارەوە ببینە). چ داتابەیس وەک خزمەتگوزاری database as service یان عەنبارە زلەکانی هەڵگرتنی داتا وەک HBase تا ئەگەیتەوە Web SQLیش.
  • زانستی داتا: ئەمە زانستی کۆمپیوتەر نیە لە ڕاستیدا. بەشێکی زۆری بریتیە لە ئامار و زانستی بیریکاری ڕووت. نمونە ناهێنینەوە، بەڵام زمانی R بۆخۆی بریتیە لە زمانی ئامار. کە بتەوێ تێکڕایەک وەرگری زمانەکە meanی هەیە کە فەنکشنی بنچینەیی – نەیتیڤ – تیایدایە. کەوابێ بەڵێ زمانی ئاڕ زمانێکی کۆمپیوتەرە، بەڵام لە ڕاستیدا زمانی ئاماری کۆمپیوتەریە و ئێستا لەبەر ئەوەی ژیری دەستکرد و زانستی داتا بەگشتی بەتەواوی پشت بە تیۆری ئاماریی وەک باییزیی Bayesian ئەبەستن، ئەبێ بزانی کە ئەم بەشە هەڵبژێری ئەبێ حەزت لە ئامار بێت.

ئا بەم شێوەیە ئەکرێ خۆم بپارێزم لەوەی بەشێکی بچوکت بۆ دیاری بکەم بەڵام هیوادارم ڕوون بێ کە هەر یەک لەو بەشانە چەندەها بەشی بچوک ئەگرنەوە و ئەگەر تۆ حەزت لەوەبێ ئاپ دروست بکەی بۆ ئایفۆن، ئەوا هەقە بیگریت و بەری نەدەیت. تەنها پرسیارێکیش بیکەی ئەوەبێ کە چۆن زیاتر لەو بوارە قوڵ ببیتەوە. ئیتر بۆخۆی دنیایەکی گەورەیە و هەر خۆشی ئەتهێنێتەوە دەرەوە و سەرت پێ ئەکات بە بەشەکانی تردا.

هیوادارم لەداهاتووی نزیک بتوانم زۆر زیاتر لەمە بنوسم و ڤیدیۆی زیاتری فێرکاریش بڵاو بکەمەوە. بەداخەوە هەنگاوەکانی ژیان وا ئەکەن مرۆڤ زیاتر خۆی پەروەردە بکات تا خەمی پەروەردەی خەڵکانی تری بێت. دڵنیام خوێنەری بەڕێز لەو ڕوەوە ئەمبەخشیت.

فەیسبوک کوردی فێرکردین تۆ هەر فێر نەبوویت.

توێژینەوەیەکی زانکۆی سلێمانی کە بەداخەوە بە پیتی نایونیکۆد ئەبستراکتەکەی نوسراوە.

کوردی زمانێکی داماوە. نەک بە مانا بێتامەکەی خەڵک ئەپاڕێتەوە، بەمانا تەواوەکەی کە خزمەت ناکرێ، مەبەستم ئەوەیە کەسانی خاوەن زمانەکە ئەوەندەی فێر ئەبن لە زمانی دیکەوە نایهێننەوە ناو زمانەکەی دایکیان. بەڵام ئەوە بابەتی ئەمڕۆ نیە، ئەوەی ئەمەوێ بنوسم ئەمەیە: فەیسبوک، تۆڕەکانی تر ئیهمال ئەکەم، لە پێشخستنی زمانی کوردیدا ڕۆڵی گەورەی بینی.

سەردەمانێ کە هەرامان بوو لەسەر ئەوەی کە دەی تخوا لێگەڕێن لە کۆدکردنی پیتە کوردیەکان بە شێوازی تر و تکایە بە “یونیکۆد” بنوسن، کەمێ نا زۆر سەخت بوو کەس گوێ بگرێ. ئەوەبوو گشتاندنێ کرا بۆ فەرمانگەکانی میری لە هەرێم بەڵام ئەوە بایی یەک پۆستی فەیسبوک بایەخی نەبوو لەسەر کۆی پرۆسەکە و تا ڕادەیەکی باش یەکدەستکردنی نووسینی کوردی سۆرانی بە پیتی عەرەبی/ئارامی. گلەییەکانی دۆستانی بەڕێز و هەوڵەکانی بەندەش بۆ لانی کەم ڕێخستنی نوسین لە ویکیپیدیا و دۆستانی جارانی کوردئایتیگروپ، ئەو کێشە گەورەیەی نیە بێتاقەتت کات.

ئێستا لەوانە هەموو تێپەڕیوین بەڕای بەندە. ئەگەر دانیشی خۆت خەریکی ئەوە بکەی، لەوانەیە یان نەزانی کە هەنگاوی گەورەتر هەیە بنرێ، یان لەوانەیە لە بێتاقەتی خۆتەوە بێت. منیش وام ئەزانی وەرگێڕانی مەکینەیی پێویستی بە دەقی زۆرە بۆ وەرگێڕان، تا زانایانی ناو فەیسبوک ئەم بابەتەیان بڵاوکردەوە کە ئەڵێ نەخێر پێویستمان بە دەقی زۆر نیە. وە ماوەیەکی زۆر نیە کەوا فەیسبوک زمانی کوردی زیادکردوە بۆ وەرگێڕانی مەکینەیی و باوەڕیشم وایە، هیوادارم سەرچاوەم دەستکەوێ، ئەو مۆدێلەیە بەکاری ئەهێنن دەنا کوردی بە مۆدێلە کلاسیکیەکان ئەو توانا خراپەشی نابێت.

تەنها شتێک بنوسم دەربارەی وەرگێڕانەکە، لەم تاقیکردنەوە بچوکەی من کە لەسەر زمانی ئینگیزی و تورکی کردم، وەرگێڕانەکەی فەیسبوک مەگەر 1 لە 10 بهێنێ ئەویش بینیم دێڕێکی وەرگێڕابوو کە بەلای بابەتەکەدا چوو. دەنا ئەویش هەر ناتەواوبوو. دامناوە لەخوارەوە. نمونەی ئەڤۆکادۆکە کە وابزانم گەڕانەکەی ناو ئینگلیزیەکەیە وایکردوە کوردیەکەش کەوتوە بەدەما.

هەنگاوی داهاتوو؟ چەندین توێژینەوە و قۆڵهەڵماڵینی زمانزانان و تەکنۆچیە کوردەکان و غەیرە کوردەکان تا هەنگاوی تر بنرێ بۆ ئەوەی زمانی کوردی بەداماوی نەمێنێتەوە.

لە خوارەوە کۆمەڵێ وەرگێڕانی یەکجار خراپی فەیسبوکم داناوە بۆ ئەرشیڤی خۆم. کە دیارە کارەکە چەن سەرەتاییی و چەندە بێکەڵکە لە ئێستادا.