دادپەروەری و زانین بناغەی پێشکەوتنە

لە کورتەیەک لە مێژووی مرۆڤ، پرۆفیسۆر حەراری پێشکەوتنی ڕۆژاواییەکان بەرامبەر چینیەکان ناگەڕێنێتەوە بۆ قسەی پوچ.


ئەگەر بەباشی بیرم مابێ بۆ دوو شتی ئەگەڕێنێتەوە (ڕاستم بکەنەوە گەر وانیە). یەکەمیان ئەوەی کە دایم وتویانە “نازانین و ئەمانەوێ بزانین” لەگەڵ “دادپەروەری”. کاتێک وەستایەک پارەی کرێکارێکی نەدا، بتوانرێ وەستاکە ناچار بکرێ. کە پرۆفیسۆر ئەمە ئەباتەوە بۆ یەکەم قۆنتەرات و کەسابەتی هۆڵەندیەکان کە توانیویانە ئەوسەری زەوی (ئەندۆنوسیا) و ڕۆژهەڵاتی دور بخەنە ژێر ڕکێفی کۆمپانیای ڕۆژهەڵاتی هیند (هۆڵەندی).
ئەم دوو تایبەتمەندیە بەردەوامە لە ئەوروپا، بەتایبەتی لە کاتی وا خراپ و هەستیاردا، وابزانم جیاواز لە زۆرێک لە شوێنە پێشکەوتوەکانی تری دنیا. بە تایبەتیش لە بەریتانیا کە وابزانم تاکە وڵاتە پۆلیس بێچەکن و بەقسەی خۆش پیاوکوژ ئەبەنە بەردەم حاکم.
لە لایەکی ترەوە لە هەموو کارەساتێکدا دەوڵەت دەست ئەکات بە وەرگرتنی دەسەڵاتی زیاتر. بە تایبەتی لە کاتێکی وا بارخراپدا، ئەبینی چەنەها پرۆفیسۆری خۆپەرست لە زانکۆی بەناوبانگی وەک ئۆکسفۆرد، هەڵئەسن بەوەی ئامۆژگاری دەوڵەت بکەن چۆن خەڵک کۆنترۆڵ بکات. ئەمە ئیشی پیاوی گەورە نیە، پیاوە بچوکەکان ئەمە ئەکەن بۆ ئەوەی حەزی دەسەڵەتی خۆیان تێر بکەن. پیاوە گەورەکان ئەزانن کاتێک باوکێک دەسەڵاتی خێزانێکی لەدەستە ئەبێ دایم ئەو دەسەڵاتە کۆنترۆڵ کرێ دەنا فەلاکەت دروست ئەکات. خودی ئەم ڤایرۆسەش پرسیاری گەورە ڕووبەڕووی حیزبێکی فاشیستی وەک کۆمۆنیستی چینی ئەکاتەوە.

ئەمەوێ بنوسم:
١. زانا گەورە بەریتانیەکان خاوەن داهێنانی گەورەن بەتایبەتی لە پزیشکیدا و بەتایبەتی تریش لە مەسەلەی بەکارهێنانی داتا بۆ دۆزینەوەی چارەسەری پەتا/تاعوندا کە یەکەم کەس بوونە (بەردەوامن لەوەی کە بڵێن نازانین بەڵام ئەمانەوێ بزانین). کۆمپانیا گەورەکانی وەک گوگڵ چەن بەرابەری دەوڵەتی بەریتانی سەرمایەگوزاری ئەکەن لە توێژینەوە و پەرەپێداندا R&D.
٢. ئەمڕۆش وەک دەوڵەتێکی شیوعی لەوپەڕی سەرمایەداریەوە حکومەت بڕیاری دا کەس بێ ئیش نەبێ و هەموو مەعاشی خۆیان وەرگرن و هیچ خاوەن کارێک کرێکارەکانی دەر نەکات – مەسەلەی دادپەروەریەکە.


کەواتە تۆش وەک کەسێکی خوێندەوار و چاوکراوە، پشتیوانی کردنت لە چەن بنەماڵەیەک هیچ سوودێکی نابێ بۆ کۆمەڵگاکەت. ئەگەر باڵەخانەکانیان سەریان بدا لە هەور وەک دووبەی، ئەو دوو تایبەتمەندیە لەناویان نەبێ، هەر ئەبێ چاوەڕێی خەڵکی تر بن ڕێگایان نیشان بدەن و کۆمەڵگاکانیشیان لە کاتی وا ناسکدا ئەبێ پەنا بۆ حەزی زانینی ئەمان بهێنن.

ئازادی، ئەتوانی وەک پرۆفیسۆرەکەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، چەپڵە لێ بدەی بۆ چەن کەسێکی خێڵەکی و نەزان، بەڵام ئەبێ بەم نوسینەدا ڕوون بێ کە کەسانێک لەناو کوردا دروست بوونە، چیتر تاقەتی ئەو جەهالەت و ناعەدەلەتیەی خێڵ و شاخی کوردیمان نیە و حەزمان لێیە وەک مرۆڤی پێشکەوتوو بژین و تامی ژیان بکەین.

تەکنۆلۆجیای زانیاریم خوێند، چی بکەم؟

ئەم بابەتە لەسەر پرسیاری چەندین گەنجی خوێنگەرم نوسراوە کە چ ڕاستەوخۆ چە پەیوەندی دوور، پرسیارم لێ ئەکەن. بۆ کەسێک نوسراوە بیەوێ پیشەکەی لەناو تەکنۆلۆجیای زانیاریدا ببینێتەوە.

پرۆفیسۆر ئێدگار دایکسترا
پرۆفیسۆر ئێدگار دایکسترا. ناسراوە بە زۆر شت بەڵام لای من: نازناوی یەکەم پرۆگرمنوس وەک پیشە هەروا باشترین مامۆستای فێرکردنی نوسینی پرۆگرام.

کە زانکۆی لیدسم تەواو کرد لە ٢٠٠٦، چاخی ئاڵتوونی پی ئەیچ پی بوو (پهپ). لە لیدس فێری پایسن، جاڤا و کەمێکیش سی++ کراین کە لەگەڵ پهپ نەیان ئەکرا. خەریک بوونی “دیزاینی وێبسایت” کارێکی وا نەبوو زانکۆیەک پێوەی خەریک بێت. وابزانم تا ئێستاش زانکۆی لیدس کاریان ئەوەنیە قوتابی فێری نووسینی پرۆگرام بکەن، هەرچەن تەواوی جاڤا خۆت ئەبوایا فێری بوایت و وتنەوەی تێدا نەبوو. دەی کە تەواو بووم، نەم ئەزانی چی ئەزانم؟

لە زانکۆ، چ بەکالۆریۆس و بە تایبەتی ماستەر و دکتۆرا، بۆ ئەوە نیە فێر ببیت کە تەواو بووی لە خوێندن بۆشایی کۆمپانیایەک پڕ بکەیتەوە. کەسانی بەتوانا خۆیان ئەمە ئەکەن بێ زانکۆ (مەبەستم بیڵ گەیتس و ئەوانی ترە) بەڵام بە گشتی زانکۆ ئیشی ئەمە نیە. زانست بریتی نیە لە دووبارەکردنەوەی ئەوەی ئەیزانین، بریتیە لە فێربوونی نەزانراو، واتە داهێنان.

بۆیە ئاساییە ئەگەر زانکۆ تەواو بکەیت و نەزانی کۆمپیوتەرەکەی باوکت/دایکت فۆرمات بکەیت. چونکە ئەوە نابێ کاری هیچ زانکۆیەک بێت. بەڵام ئیشی زانکۆیە کە فێرت بکەن سیستمی کارگێڕی چۆن کار ئەکات، یەکە جیاوازەکانی سەر دایکەتەختە (یان هەر وشەیەکی تری کوردی بۆ مەزەربۆرد) چی و چی لەسەرە. چونکە بێ ئەمە ناتوانین باسی داهێنان بکەین لە، بۆ نمونە، بواری پارەی ئەلیکتررۆنی یان کریپتۆکەرەنسیدا.

دەی بەڵکوو بچینە سەر بابەتەکە:

کەواتە چ بەشێک هەڵبژێرم؟ “من لە نێتوێرکینگ و پرۆگرامینیش باشم”. بۆخۆی ئەو قسەیە واتە لە هیچ کامیان باش نیت. ئەگەر لە یەکێکیان باش بیت، ئیتر ناپرسی، چونکە کەسانی پسپۆڕ مێشکیان بەوە مورتاحە کە شتێک ئەزانن “ئەیان وروژێنێ” و چێژی لێ ئەبینن. دەنا لەم دنیا تازەدا کەسی پسپۆڕ لە شتێکی وا بچوکدا پسپۆڕە ناچێتە ئەقڵت چۆن ئەتوانێ بژی. بۆ نمونە: تیمی جاڤاسکریپتی فەیسبوک، مەعاشیان لە ١٠٠هەزار پاوەندایە لە لەندەن و سان فرانسیسکۆ، خەڵک عەمەلیاتی دڵ ئەکات ناتوانێ ئەوەندە پەیدا بکات هەر لە لەندەن. کە پێشی بڵێی کۆمپیوتەرەکەت فۆرمات کە، ئەڵێ ئەوە کەی ئیشی منە.

بۆیە: دوای ئامۆژگاری من مەکەوە، خۆت چێژ و تام بدۆزەروە لە پێداویستیەکانی خۆت و چواردەورت. بزانە ئا ئێستا چی باشە تیای شۆڕ بیتەوە. ئەمە مانای ئەوە نیە من هەندێ شتی تازە ڕیز نەکەم بۆت، بەڵام جارێکی تر ناڵێم کامەیان هەڵبژێریت:

  • بەڕێوەردنی سیستم یان سیستم ئەدمینیسترەیشن. بە بڕوای من کەمترین کەس هەن لە تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا شارەزایی تەواویان هەبێت لە بەڕێوەبردنی سیستمدا. بە هاتنی لێشاوی دۆکەر، کوبەرنیتس و ئێستاش سینگولاریتی، ئیتر کاتی ئەوەیە کە سیستم وەک بەرنامەیەکی فۆتۆشۆپ داگری و تێکوپێکی بدەیت. ئەمە هیوادارم ڤیدیۆ و نوسینی زیاتری لەسەر بنوسم.
  • سایبەر سێکیوریتی: بواری پاراستن و پەلاماری دیجیتاڵی شادەماری ژیانی هەموو دەوڵەت و دامەزراوەیەکە. کە لە زانکۆی لیدس بووم باس ئەکرا تۆڕەکانی زانکۆ چ پەلامارێک ئەدرێن، ئێستا ڕۆژانە سەیری ژمارەکان ئەکەم بۆ چەن پۆرتاڵێک کە سۆفتکۆد (ئێمە) بەڕێوەیان ئەبەین. هیوادارم فرسەتێک دروست ببێ پرۆژەیەکی تێدا ڕاست بکەمەوە، ژیان ئەمەیە.
  • پرۆگرامکردن: سەرەوە و خوارەوە هەمووی دێنەوە لای پرۆگرامکردن. ئەگەر نەزانی کۆد بنوسی ناتوانی سیستم ئەدمین بیت ناشتوانی پارێزگاری بکەیت. سێ دێڕ bash سکریپت نەجاتت ئەدات لە فەلاکەتی گەورە و هەزاران کلیک و کۆماندی تر.
    • بوارە جیاوازەکانی پرۆگرامکردن هەر لە پرۆگرام کردنی سیستمەوە، جا ئێستا Rust هەیە تا نوسینی جاڤاسکریپت کە ئەنوسم بۆ وا گرنگە.
    • وێب ئەپڵیکەیشن ئەمڕۆ چی تر تەنها وێب نیە، ئەمڕۆ ئامرازە گەورەکانی کۆدنوسینی وەک vscodeی مایکرۆسۆفت، slack و چەندین پرۆگرامی تر زەبەلاح هەموو بە جاڤاسکریپت و تەکنۆلۆجیا سوکەڵە و ستانداردەکانی وێب نوسراون.
    • مۆبایل ئەپ: کە سەرەتای کارکردنی من بوو ئێستاش کە دوو دێڕ بنوسم و کار نەکات، تەواوی دەمارەکانی مێشکم ئەخاتە سەماکردن. دنیای داهاتووە و بەردەوامین لە داهێنانکردن تیایدا.
    • وە چەندین بواری تری پرۆگرامکردن
  • داتابەیس بەڵام نەک ئەوەی بە کوردی فێرکراوین یان زۆرێک لە وڵاتانی تریش. بنکەدراو بریتی نیە لە خزمەتگوزاریەک بەسترابێتەوە بە کۆمپیوتەرێکەوە و داتایەکت خستە ناوی بە پیاوی ژیر نەبێ نەیەتەوە دەرەوە. بەڵکوو بواری فراوانی SQL کە ئەکرێ ئەوە بێ زانکۆ کوردیەکان فێری قوتابی ئەکەن یاخود ئەوەی کە بڕبڕەی پشتی زانستی داتایە (خوارەوە ببینە). چ داتابەیس وەک خزمەتگوزاری database as service یان عەنبارە زلەکانی هەڵگرتنی داتا وەک HBase تا ئەگەیتەوە Web SQLیش.
  • زانستی داتا: ئەمە زانستی کۆمپیوتەر نیە لە ڕاستیدا. بەشێکی زۆری بریتیە لە ئامار و زانستی بیریکاری ڕووت. نمونە ناهێنینەوە، بەڵام زمانی R بۆخۆی بریتیە لە زمانی ئامار. کە بتەوێ تێکڕایەک وەرگری زمانەکە meanی هەیە کە فەنکشنی بنچینەیی – نەیتیڤ – تیایدایە. کەوابێ بەڵێ زمانی ئاڕ زمانێکی کۆمپیوتەرە، بەڵام لە ڕاستیدا زمانی ئاماری کۆمپیوتەریە و ئێستا لەبەر ئەوەی ژیری دەستکرد و زانستی داتا بەگشتی بەتەواوی پشت بە تیۆری ئاماریی وەک باییزیی Bayesian ئەبەستن، ئەبێ بزانی کە ئەم بەشە هەڵبژێری ئەبێ حەزت لە ئامار بێت.

ئا بەم شێوەیە ئەکرێ خۆم بپارێزم لەوەی بەشێکی بچوکت بۆ دیاری بکەم بەڵام هیوادارم ڕوون بێ کە هەر یەک لەو بەشانە چەندەها بەشی بچوک ئەگرنەوە و ئەگەر تۆ حەزت لەوەبێ ئاپ دروست بکەی بۆ ئایفۆن، ئەوا هەقە بیگریت و بەری نەدەیت. تەنها پرسیارێکیش بیکەی ئەوەبێ کە چۆن زیاتر لەو بوارە قوڵ ببیتەوە. ئیتر بۆخۆی دنیایەکی گەورەیە و هەر خۆشی ئەتهێنێتەوە دەرەوە و سەرت پێ ئەکات بە بەشەکانی تردا.

هیوادارم لەداهاتووی نزیک بتوانم زۆر زیاتر لەمە بنوسم و ڤیدیۆی زیاتری فێرکاریش بڵاو بکەمەوە. بەداخەوە هەنگاوەکانی ژیان وا ئەکەن مرۆڤ زیاتر خۆی پەروەردە بکات تا خەمی پەروەردەی خەڵکانی تری بێت. دڵنیام خوێنەری بەڕێز لەو ڕوەوە ئەمبەخشیت.

فەیسبوک کوردی فێرکردین تۆ هەر فێر نەبوویت.

توێژینەوەیەکی زانکۆی سلێمانی کە بەداخەوە بە پیتی نایونیکۆد ئەبستراکتەکەی نوسراوە.

کوردی زمانێکی داماوە. نەک بە مانا بێتامەکەی خەڵک ئەپاڕێتەوە، بەمانا تەواوەکەی کە خزمەت ناکرێ، مەبەستم ئەوەیە کەسانی خاوەن زمانەکە ئەوەندەی فێر ئەبن لە زمانی دیکەوە نایهێننەوە ناو زمانەکەی دایکیان. بەڵام ئەوە بابەتی ئەمڕۆ نیە، ئەوەی ئەمەوێ بنوسم ئەمەیە: فەیسبوک، تۆڕەکانی تر ئیهمال ئەکەم، لە پێشخستنی زمانی کوردیدا ڕۆڵی گەورەی بینی.

سەردەمانێ کە هەرامان بوو لەسەر ئەوەی کە دەی تخوا لێگەڕێن لە کۆدکردنی پیتە کوردیەکان بە شێوازی تر و تکایە بە “یونیکۆد” بنوسن، کەمێ نا زۆر سەخت بوو کەس گوێ بگرێ. ئەوەبوو گشتاندنێ کرا بۆ فەرمانگەکانی میری لە هەرێم بەڵام ئەوە بایی یەک پۆستی فەیسبوک بایەخی نەبوو لەسەر کۆی پرۆسەکە و تا ڕادەیەکی باش یەکدەستکردنی نووسینی کوردی سۆرانی بە پیتی عەرەبی/ئارامی. گلەییەکانی دۆستانی بەڕێز و هەوڵەکانی بەندەش بۆ لانی کەم ڕێخستنی نوسین لە ویکیپیدیا و دۆستانی جارانی کوردئایتیگروپ، ئەو کێشە گەورەیەی نیە بێتاقەتت کات.

ئێستا لەوانە هەموو تێپەڕیوین بەڕای بەندە. ئەگەر دانیشی خۆت خەریکی ئەوە بکەی، لەوانەیە یان نەزانی کە هەنگاوی گەورەتر هەیە بنرێ، یان لەوانەیە لە بێتاقەتی خۆتەوە بێت. منیش وام ئەزانی وەرگێڕانی مەکینەیی پێویستی بە دەقی زۆرە بۆ وەرگێڕان، تا زانایانی ناو فەیسبوک ئەم بابەتەیان بڵاوکردەوە کە ئەڵێ نەخێر پێویستمان بە دەقی زۆر نیە. وە ماوەیەکی زۆر نیە کەوا فەیسبوک زمانی کوردی زیادکردوە بۆ وەرگێڕانی مەکینەیی و باوەڕیشم وایە، هیوادارم سەرچاوەم دەستکەوێ، ئەو مۆدێلەیە بەکاری ئەهێنن دەنا کوردی بە مۆدێلە کلاسیکیەکان ئەو توانا خراپەشی نابێت.

تەنها شتێک بنوسم دەربارەی وەرگێڕانەکە، لەم تاقیکردنەوە بچوکەی من کە لەسەر زمانی ئینگیزی و تورکی کردم، وەرگێڕانەکەی فەیسبوک مەگەر 1 لە 10 بهێنێ ئەویش بینیم دێڕێکی وەرگێڕابوو کە بەلای بابەتەکەدا چوو. دەنا ئەویش هەر ناتەواوبوو. دامناوە لەخوارەوە. نمونەی ئەڤۆکادۆکە کە وابزانم گەڕانەکەی ناو ئینگلیزیەکەیە وایکردوە کوردیەکەش کەوتوە بەدەما.

هەنگاوی داهاتوو؟ چەندین توێژینەوە و قۆڵهەڵماڵینی زمانزانان و تەکنۆچیە کوردەکان و غەیرە کوردەکان تا هەنگاوی تر بنرێ بۆ ئەوەی زمانی کوردی بەداماوی نەمێنێتەوە.

لە خوارەوە کۆمەڵێ وەرگێڕانی یەکجار خراپی فەیسبوکم داناوە بۆ ئەرشیڤی خۆم. کە دیارە کارەکە چەن سەرەتاییی و چەندە بێکەڵکە لە ئێستادا.

مەرجەکانی دنیا تازەکەی فەتحوڵا گولەن چین؟

ئەم نوسراوە پێنج مانگ دوای نوسینی بڵاوکراوەتەوە (بڵاو نەکرایەوە تا ٢-١٢-٢٠١٩).

ماوەیەکی زۆرە لەسەر تایبەتمەندێتیەکانی بزوتنەوەکەی بەڕێز فەتحوڵا گولەن ئەخوێنمەوە و بیریش ئەکەمەوە. ئەبێ چوار ساڵ ژیان لەگەڵ ئەواندا بەس نەبێ بۆ ئەوەی بزانی چ بزوتنەوەیەکن؟ بڕوام وایە بەس بێت. هەقە لە هەموو بابەتێک لەسەر ئەوان کە ئەنوسم لە ژێریدا بنوسرێت (تکام وایە ئەو کەسە باشانەی لە ناو خزمەتدا هەن جیا بکەینەوە لەوانەی لەسەریان ئەنوسم، چونکە ئاشکرایە لە ناویاندا خەڵکی زۆر دڵ ساف و پاک هەن و کارە قورسەکانیش هەمیشە لەسەرشانی ئەوانە، چونکە ئەوان جەنگاوەرەکانی بەرەی پێشەوەی جەنگەکەن).

یەکێ لەو کەسانەی کە لەسەریان ئەنوسێت، بەڵام نازانم تا چەن ئەبم بابەتەی لەسەر ئەوان نوسیوە. بەڵام بۆ من کۆکراوەی تەواوی ئەو شتانەیە لەسەر بزوتنەوەکەی بەڕێز گولەن نوسیومە. زۆر نوسەر، ڕوناکبیر، فەیلەسوف و خەڵکی ئاساییش دنیایەک هەیە بۆی هەوڵ ئەدەن، ئەنوسن، بیری لێ ئەکەنەوە یان خەریکی بەدی هێنانین. جەنابی گولەنیش بۆ دنیایەک هەوڵ ئەدات کە ئاشکرا شیعری بۆ نوسیوە و منداڵی کورد لە هەولێر و سلێمانی ئاوازەکەیان وتۆتەوە و (کە زۆریان نازانن باسی چی ئەکەن)، مەبەستم ئەو جۆرە دنیایە کە جەنابی ئەیەوێ بیهێنێتە.

بەڕای بەندە مەرجەکانی دنیاکەی بەڕێز گولەن، پێچەوانەی ئەوانەیە کە باوەڕیان وایە بزوتنەوەکەی گویلەن لەگەڵ هەل ومەرج خۆیان ئەگونجێنن، تەنها چوار مەرجە:

١. ئەبێ هەموومان تورک بین. لێرەوە دەستم کرد بە نوسین لەسەر ئەم بابەتە.

٢.ئەبێ هەموومان موسوڵمان بین. پێویست ناکا لەسەر ئەمەیان بڕۆم چونکە ئەو تەقدیرەم بۆ داناوە کە بەڵێ گولەن کابرایەکی موسوڵمانە.

٣.ئەبێ هەموومان پیاو بین (ژن ئەبێ بتوێتەوە لە ناو پیاوەکاندا). جارێ هیچم لەسەر نەنوسیوە.

٤.ئەبێ هەموومان دەوڵەمەندیش بین. لێرە لەسەر ئەمە ڕۆشتووم کەمێک.

خۆ ئەگەر هەریەک لەو مەرجانە لە تۆدا نیە، ئەوا ئەبێ لات ڕوون بێ کەوا ناکۆکیەکی مەنتقی هەیە لەوەی لەگەڵ ئەواندا بمێنیتەوە. مەگەر مانەوەکەی تۆش “وەسیلەکەی وەک ئامانجەکە دادپەروەرانە بێت”، ئەوەیان قایم هەڵگرە با لێت نەکەوێت.

بۆیە باشتر وایە تا بەدەستخستنی زانیاری و بەڵگەی زیاتر لەو چوار گۆشە نیگایەوە لەسەر بزوتنەوەکەی جەنابی گویلەن بنوسم، ئەگە ر نوسیم.

ئەم ناوبانگە زیندوە

دوو بابەتی جیاوازم نووسیوە پێشتر. یەکێکیان لە خەمی فەوتانی ئەو ناوبانگە باشەی لە دوای 2014وە بە تایبەتی و پێشتریش هەر لە 1991ەوە تا ئێستا و دواتریش بەهۆی هەڵای سەر کیمیاباران و ئەنفالی گەرمیان و هەڵەبجە دروست بوو. ئەوی دیکەش بەزمی شەڕی تورک و دراوسێکانی ترمان لەسەر کوردزمان لە تەنها ئینسایکلۆپیدیایەک/مەوسوعەیەک کە خەریکە ئەبێتە جێگای ڕێکەوتن لەسەر زانیاری بەشەر.

ویستم لە کورتە نوسینێکدا و بۆ ئەرشیڤی خۆم سەرسامی دەربڕم کە گەشتۆتە ئاستێک دەستەواژەی “کوردستانی باکوور” یان “کوردستانی تورکیا” سەرباری ئەو هەموو توانایەی تورک و دەوڵەتی تورکیا هەیەتی، بمێنێتەوە و ئەمڕۆ من ئاوا بە ئاسانی بەناویدا بگەڕێم. کە بەڕێکەوت بۆ پەرلەمانتاری دڵسۆز سەزگین تانرکوڵو ئەگەڕام و دەستەواژەکەم دی بەڕاستی وامزانی تەنها پەڕەیە کە بەو شێوەیە بەکاری بهێنێت. بەڵام دیارە کە پەڕەی تایبەتی بەخۆی هەیە و وێنەکەش بەرواری دەستکاریەکی پەڕەکەیە. پێش ئەو بەروارانە ئەگەر تەماشای بابەتەکە بکەی ئاوا ئەیبینی (بەرواری 9ی ئەیلولی 2009) کە لەگەڵ ئێستایدا یەکجار جیاوازن.

هیوادارم خوێنەر و نووسەری کورد بتوانین، پێش هەموو کەسێ خۆم، ئەم فرسەتە بقۆزینەوە و ئەگەر لەسەر نەبوونی کەلتور و دواکەوتوویی خۆشمان بێ، کە هیچ عەیبەیەکی تیا نیە، بنووسین. لە ڕاستیدا بۆ هەندێ لێکۆڵینەوە کۆمەڵگای سەرەتایی یاخوود کەم بەرکەوتووی شارستانیەتی وەک ئێمە تەواو جێگای سەرنجە. ئەمە جیاوازە لەوەی خۆت بە گەورە بزانیت کە کوشندەترین دەدی مرۆڤە بە تایبەتی خەڵکی ئەو ناوچەیەی ئێمە.

لا نەدەم لە بابەت، هیوادارم ئەم باوبانگە بەباشی بەکار بهێنین ئەوانەمان کە توانای خوێندنەوە و نووسینمان هەیە چ بۆ ناوخۆی خۆمان، وەک ئەم کورتە بڵاگپۆستە، و چ بە زمانی نەتەوەکانی تری دنیا.

چی بکەین؟

گەر وەڵامەکەیم بزانیایە، زۆر شتم ئەکرد. وەڵامەکەی پێویستی بە دیراسەکردن و لەوانەیە دەیان ساڵ لێکۆڵینەوە هەبێت.

نازانم چی بکەین بەڵام ئەزانم ئەبێ بە بیرکردنەوە دەست پێ بکەین. ئەبێ بیربکەینەوە بزانین لە ٥٠٠ ساڵی ڕابردوودا و زیاتریش لە سەرەتاکانی دروستبوونی نەتەوەپەرستی لە ئەوروپا و دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوە لەسەر بناغەی زمان، کە تەبیعی پێش هەزاران ساڵ لەو ناوچەیەی ئێمە تۆی هەبووە و دین توانیویەتی کاڵی بکاتەوە، بۆچی نەمان توانیوە بوونێک بۆ کوردزمان دروست بکەین.

١. ئەبێ خەڵکانێک کە توانای بیرکردنەوەیان هەیە ئەمە بکەن. مرۆڤی سیاسی و ڕۆژنامەنووس بەردەوام خەریکی کاردانەوەن. توانای دروستکردن لای مرۆڤی سیاسی ئەگەر هەشبێ، هەم حەزە سیاسیەکانی کە لانی کەم ئەم تێزە ئەتوانێ پێناسەی بکا، ناهێڵێ هەم وەک مرۆڤ خۆی حەزی بیرکردنەوەی نیە.

٢. ئاشکرایە پێش هەموو شتێک ئەبێ ڕابردوو دیراسە بکەین. ئەبێ لەوە حاڵی ببین کە کەی توانیومانە بزانین ئێمە جیاوازین. بۆ نمونە و تەنها لایەنی بچووکی ئەم دیراسەیە: ئایا بەڕاستی تورکەکان لەدوای ١١٠٠و هاتنیان بۆ ناوچەکە بە توانای دینی ئەوەی کردیان کردیان یان بە توانا تەتەریەکەیان؟ لەبەر ئەوەی حاڵی حازر بەزمەکە بەزمی ڕۆژاوایە و داگیرکاری دەوڵەتی تورکە لەوێ.

٣. ئەو فرسەتەی لە هەرێمی ئێراق هاتۆتە دی لەسەر دەستی بەریتانیەکان هاتۆتە دی، بۆیە جیاوازە لە شوێنەکانی تر. دووبارەکردنەوەی ئەمە ئەکرێ هەندێ لە هەنگاوەکانی ئەنجام بدرێ، بەڵام بە نەبوونی هەمان مامۆستا، زۆر زەحمەتە هەمان نمرە وەرگیرێت. بۆیە زۆر گرنگە ئەو هەلە زۆر ژیرانە مامەڵەی لەگەڵ بکرێ و بپارێزرێ. ئەوەی لە ڕیفراندۆم کرا ئەبێ گەورەترین وانە بێت کە نابێ چیتر قومار و هەنگاوی خراپ بنرێ کە چارەنووسی ئەوێ بخاتە مەترسیەوە.

٤. ئەم بیرکردنەوە و دیراسەکردنە لە گەرما و هەڵپە و گڕوتیندا ناکرێ. ئەبێ لە دەرەوەی ئەو نەخشە گڕدارە بکرێ، وە باشترە خەڵکانی ژیری وەک نۆام چۆمسکی و زۆر خەڵکی تری ژیر کە ڕووسیشیان تێدایە بەشدار بن. لە ڕاستیا حاڵی حازر ئەوان هەست بە تاوان ئەکەن کە دەوڵەتەکانیان ئا بەو بێ ئابڕوویە مناڵی کورد لە سوریا ئەخەنە ژێرپێی توندڕەوی دینی و ڕەگەزپەرست.

هیوادارم ئەوانەمان کە حەزی چارەسەری هێواش و ژیرانەمان هەیە ئەمە زۆر بەجددی وەرگریرن، بیر لە ئامراز و هەلەکان بکەینەوە. بزانین چۆن ئەتوانین ئەوەی تا ئێستا بە کاردانەوە و بەشەرکردنی گەرم نەهاتە دی، بە خۆ ئامادەکردن بۆ شەڕی تر، بەڵام بە هەبوونی فرسەت کە بکرێ ئەمجارە شەڕەکە ببرێتەوە، بتوانین پلانی تۆکمە و درێژخایەنی بۆ داڕژین.

جارێکی تر نازانم چی بکەین، بەڵام ئەزانم ئەبێ بە بیکردنەوە و دیراسەکردن دەست پێ بکەین.

کورد لە کوێ باس ئەکرێ؟

تەواوی ئەو وڵاتانەی لە گوگڵ ترێندز دەرەکەون لە ٢٠٠٤ تا ئێستا

کورد لە کام وڵاتانە باس ئەکرێت بەپێی گوگڵ ترێندز؟ یان شێوازێکی تری ئەم پرسیارە کە لەوانەیە زۆرێک حەز بکەن بە داتایەک بزانن وەڵامەکەی تا ڕادەیەکی ماقوڵ چیە.

ئەم داتایە قیاسی منە بۆ بوونی مەسەلەی کورد لە تەواوی دنیا. لەم وڵاتانە تۆ باس ئەکرێیت و خەڵک لە گوگڵ بۆت ئەگەڕێ. داتاکە لە گوگڵ ترێندز هاتوە و تەنها وشەیەکی تێدا بەکار هاتوە ئەویش وشەی “کوردان”ە بە ئینگلیزی: Kurds.


ئەو وڵاتانەی تر کە ناویان نەهاتوە، ١. یان کەس ناگەڕێ بۆیە دەرنەکەوتوە، یان ٢. ئەو وڵاتە هەر *گوگڵ ناکەن*، ٣. یان ئەو ڕاستیەیە ژمارەی گەڕانەکان هی ئەوە نیە گوگڵ بیخاتە داتابەیسەکەی واتە مەسەلەی کورد باس ناکرێ لەوێ.
بۆ نمونە صینی تیا نیە، ئێ تەئکیدم خەڵکێ هەیە بزانن کورد پارچەی ئەلیکترۆنی نیە، بەڵام ئەلگۆریتمەکەی گوگڵ ناهێڵێ ئەوە دەرکەوێ.
تۆمارەکە هی ٢٠٠٤ تا ئێستایە کە وابزانم تەواوی گەڕانەکانی گوگڵە و بە ئالگۆریتمی ترێندز کراوە بە ماستاو. ترێندز چیە؟ وەڵا مەگەر موحازرەیەکی لەسەر بنوسم کە کاتی نیە.
بە کورتی، لە کینیا زیاتر بۆ وشەی “کورد” ئەگەڕێن لە گوگڵ تا تورکیا. وڵاتێ هەڵبژێرە لە گرافەکە، ئەوە زیاترە لەوەی پێش خۆی و کەمترە لەوەی دوای خۆی. لە ٢٠٠٤ تا ئێستا. ئەو وڵاتەشی لێرە نەبێ یەکێ لە سێ ئیحتیمالەکەی سەرەوەی هەیە.
ئەگەر حەزەکەی بە ئاڕ دروستی بکەیتەوە ئەم چەن دێڕە کۆدە بکە بە ئاشەکەت/کۆمپیوتەرەکەتدا.
https://gist.github.com/layik/1d9bcd17830ff5cbec1e63ec4db6673a

ئایدیاڵ چیە؟

ئایدیاڵ چیە؟

وشەی ئایدیاڵ ئەکاتە نمونەیی، خەیاڵی. لە فیکر و فەلسەفەدا بابەتێکی ئەبوایە سادە بوایە، بەڵام جاروبارە هەست ئەکەی زۆر قوڵە. لێرە ناتبەم بۆ ئەو دۆڵ و نشێوە و هیوادارم سادەی بکەمەوە بۆت. چونکە خۆشم بە ناچاری هەندێ شت دیراسە ئەکەم ئەگینا چاک ئەزانم تەنها کات کوشتنە و خەڵکانێک کە شتێکی باشتر نیە بیکەن خەریکی ئەو هەندێ بابەت ئەبن. ئێ بێرتراند ڕەسڵیش، ئەوەندەی من ئەیپەڕێنم لە کاتی خوێندنەوەدا، کەمتر بەڕاستی خۆی بە شتانێکەوە خەریک ئەکات کە کات کوشتن بێت.

بەڵام ئەمە گرنگە، وە لە کوێشدا بابەتەکە ئەوروژێنێ، کاتێ یوتۆپیا (مەدینە فازیلە)ی ئەفلاتوون ڕەخنەکاری ئەکات. لێرەوە دەست پێئەکات: “یوتۆپیا – مەدینە فازیلەیەک – ئەگەر بە جددی وەرگیرابێ، ئەبێ شتە نموونەییەکانی دروستکەرەکەی تیا بەدی هاتبێ” واتە ئەگەر تۆش خاوەن کۆمەڵێ ئەفکاری نموونەیی بی و لەناکاو کۆیان بکەیتەوە ئەکاتە مەدینە فازیلەیەک. ئەمە لایەنی ئەوەی کە بۆچی شتێکە لە مەدینە فازیلەوە هاتوە.

کەواتە، ڕەسڵ وتەنی با دەقەیەک بزانین “نموونەیی” یان ئایدیالێک چیە؟ شتێکە گوایە بۆ هەموو کەسێک ڕاستە/باشە. بۆ نمونە هەقە هەموو کەسێک دڵی خۆش بێت. هەمان نمونەی ڕەسڵم هێنایەوە، با لەسەری بەردەوام بین. بۆچی باشە هەموومان دڵمان خۆش بێت؟ چونکە من و تۆی خوێنەریش وا ئەزانین. باشە، چی تریش؟ من و تۆی خوێنەر حەزمان لەو شتەیە، حەزەکەین دڵمان خۆش بێت. کەواتە نموونەیی یان ئایدیال شتێکە جارێ خاوەنەکەی خۆی حەزی لێیەتی. بەڵێ وەک شتە زۆر تایبەتەکانی تر نیە و خۆی ئەزانێ هەموو کەسێکی تر حەزیان بۆ نمونە لە سەروپێ نیە، بەڵام هەست ئەکا هەموو کەسێک پێی خۆشە دڵی خۆش بێت.

ئا لێرەیە بێرتراند ڕەسڵ نموونەیی، ئایدیال هەڵئەوەشێنێ و دەست ئەخاتە سەر ئەوەی کە نموونەییش بۆخۆی هی کەسێکە. حەزی کەسێکی ترە وا ئەزانێ خەڵکانی تریش پێیان خۆشە. ئیتر ئەتوانی بڕۆی تەواوی نموونەکانی ناو ڕیپەبڵیک/مەدینە فازیلەی ئەفلاتوون یان هەرکەسێکی تر، هەر پیاوێکی تری دینی بهێنی و بەهەمان شێوە ئەگەیتە ئەو ئەنجامەی لە بنەمادا کەسێک وتوویەتی. ئیتر ئەوی تری خۆت ئەیزانی، کە شتێک کەسێک وتی ئەکرێ وانەبێ بۆ هەموو کەسێکی تر.

ڕوونتر، بێرتراند ڕەسڵیش ئەڵێ نموونەیی کاتێ ڕوون ئەبێتەوە کە حەزی کەسێکە، بۆ نموونە شەهیدی ڕێگای کوردستان، کە لەگەڵ تورکێک باسی بکەی، ئەو یەکسەر ئەڵێ نەخێر شەهیدی ڕێگای کوردستان تیرۆریزمە، واتە ئیشکال دێتە پێشەوە. کە ئیشکالێک هاتە پێشەوە ئیتر دەرئەکەوێ نموونەییەکە/ئایدیالەکە بۆ هەموو کەسێک نابێت.

لە کۆتاییدا، دوو شت: یەک خۆت ئەتوانی بزانی کاتێ خەڵک وشەی قەبەی وەک “ئایدیالیست” و “ئایدیالیزم” بەکار ئەبا ئەتوانی بیهێنیتەوە سەر هەمان مانا و تێگەشتن. دووەمیش: گشتگیری ئەم بابەتە هەرچەن بیری لێ ئەکەمەوە گەورەترە لە کۆی نموونەکانی. مەسەلەکەش بچووککردنەوەی نموونەکان نیە، نموونەکان یەکجار گەورەن. بەڵام بۆخۆی هەست ئەکەم ئەبەسترێتەوە بە قسەکەی پرۆفیسۆر حەراریەوە کە بەڵێ تەواوی فیکری بەشەر ئەفسانەیە

بۆ ناهێڵن بخوێنینەوە؟

iqraa
اقرا باسم …

چیتانە بەسەرمانەوە؟

“نوێژکەری نورینی، ئیشکەری شیرینی” بێ ئەقڵانەترین قسەی بەشەری کوردە.

با جارێ جەماعەت لێم عاجز نەبن ڕوونی بکەمەوە: گریمان فیعلەن نوێژکەر بی نورینی و ئیشیشت کرد پارەداریت و قسەت ئەڕوا، دەی با شتێکیشی لەسەر ئەقڵ تێدا بهاتایە. نوێژکەری ڕاستەقینە بی نورینی، ئیشکەری ژیر بی شیرینی” ئاوا. نە ئەبوو؟ دیارە کابرای قسەکەی کردوە لە مەلا ترساوە و کرێچیش بوە.

ئەوی تریش “کوڕی کوردم خەریک بوون بێنە فرمان” کەس هەست ناکا دژی ئەو وتەیەی پێشترە، ئەزانی مەبەستم چیە؟ ئەمەیان دەری ئەخات کورد تەمەڵن ئیتر چۆن ئەتوانن وەسفی ئیشکەر بکەن؟ ئینسانی تەمەڵ خەو بە “خەریک بوون بێنە فرمان”ەوە نابینێت. خەوە بە پارەداریەوە ئەبینێت کە تەمەڵی بۆ دروست بکات.

بۆخۆم بەشداربووم لە لۆمەکردنی کەسێک کە زۆربەی کاتەکانی بە ڕۆژنامە بەریتانیەکانەوە بەسەر ئەبرد نەک چوون بۆ سەر ئیش لە گەسفرۆشی (ئیشێکی ئەوپەڕی پیرۆزە) یان هەر کارێکی تر لە کارخانەکانی ئینگلتەرادا. کە ئێستا لێی پەشیمانم، هەڵبەت حاڵەتەکەی ئەو هەر تایبەتە و پەشیمان نیم لەو جۆرە تەمەڵیەی ئەو.

کە تازە گەشتبوومە بەریتانیا لە 2002، بە تەلەفۆن ئەوترا “کوڕم خۆ خەڵک مریشکێکی ناردۆتە خاریج بە فەردە دۆلار ئەنێرێتەوە”. نەوترا “کوڕم ئەرێ ئێستا ئەزانی زانکۆی کامبریج لە کوێیە؟”. ئەمە شتێکی جیاواز نیە، ئەم وەزعە وەزعی خوێندەوارەکانمانە. واتە وەزعەکە زۆر لەمە خراپترە.

ئێستاش سەرزلێک کە خاوەن دوو دوکان بێت قسەکانی زیاتر جێگای قەبوڵکردنن. ئەمەش دیسان لای خەڵکێ کە بە حیساب خوێندەوارن.

ئێستاش کە گەشتوینەتە ئاستی ئەوەی ئیتر باقی ژیانمان بەچیەوە بەسەر بەرین، جارێکی تر، ڕوو بەڕوی ئەوە ئەبینەوە کە ئایا بۆخۆمان بژین یان بۆ خەڵکی؟ کێشەکە لەوەدایە ئەوانەی کە زۆر لێت نزیکن یەکەم کەسن کە قسەکانت کاریان تێ ناکات. هۆکارەکەشی ئاشکرایە، فەلسەفیانە سەیری بکەی لەوەیە شیکارەکەی ڕەسڵ بۆی ڕاست بێ کە مرۆڤ لەگەڵ تەمەندا ئەو شتانەی گوایە شارەزایانە تاقەتی لێیان نامێنێت، واتە کەسە نزیکەکانیش. ئەگەر عەوامانەش تەماشای بکەی، ئەوا لەبەر هەر هۆکارێکی تر بێت کەسە نزیکەکانمان نرخیان نیە. گەورەترین نرخیان لە تەعزیەکانیاندایە. دوای تەعزیە باسکردنیان جۆرەها دڵ کولانەوە و قسەی پوچە. وەک بڵێی هەندێ لەوانەی من ئەیان ناسم دوای ئەوەی بوونە سەبەبی تێکدانی ژیانی نزیکەکانیان تا ئێستا نەچوونەتەوە سەیران.

کەوابێ بۆ لێمان ناگەڕێین نە ئیش بکەین، نە نوێژیش؟

جارێ با وەڵامە ئاسانەکەی بدەم بەوانەی جارێکی تر غیرەت ئەکەن دێنە ماڵی من و پێم ئەڵێن “ژیان کورتە کەی بەشی ئەوە ئەکات کتێبی تیا بخوێنیتەوە”. یەکەم: کەی قەرزمان لە کەستان کرد، بە ناشیرین ترین شێوە وەڵاممان بدەنەوە. دووەم: لەسەر پردی سیرات بۆخۆت بڕۆ بۆ بەهەشت و یەک پاڵی توندیش بنێ بە منەوە تا بکەوینە ناو چاڵەکەی جەهەننەمەوە و لە دڵی خۆشتا بە تۆخی بنوسە “نامەوێ لەگەڵ ئەمە حەشر کرێم” لەسەر ئەساسی “یحشر المرآ مع من احب” ئیتر لە ڕوودا چی نیشان ئەدەی خۆت و خوای خۆت.

بۆیە:

1. هانی بیرنەکردنەوە مەدە چوونکە دڵنیابە سەرکەوتوو ئەبیت

2. بڕۆ بزانە چ جۆرە دینێکت هەڵبژاردوە چوونکە ئەویش قات قاتە.

3. بڕۆ بزانە ئیشکردن چیە و چەن جۆری هەیە و تۆ خەریکی کامیانیت.

جارێکی تر، کە بە کەسێکت وت خەریکی خوێندن/خوێندنەوەم و ئەویش وتی: “نەبووی بە بولبول”. پێی بڵێ: تۆ لە ئاژەڵ دەرچێ دیراسەی هیچی ترت نەکردوە.

ڕاستەکات لە مەکتەب فێری ئەمانە ناکرێین

١. ڕەخنە بە ڕێزەوە وەرگرین

٢. نرخی خۆمان بە ئیشەکەمانەوە نەبەستینەوە

٣. خۆ خۆشویستن توندڕەوانە شتێکە زۆر بە سەختی فێری ئەبین

٤. ئامۆژگاری کەسێک نەکەین کە کێشەی خۆیمان بۆ باس ئەکات.

٥. زۆر جار مێشکت قسەی قۆڕ ئەکات، نابێ دایم گوێی لێگریت

٦. گەورەکانیش وەک مناڵ نازانن چی ئەکەن، ئاساییە.

٧. جیابوونەوە: قورسی جیابوونەوە باسکردنیشی قورسە. بە کورتی، بە پەلەقاژە لێی دەرچۆ، بەڵام ئەتوانیت تەنها لە مێشکتایە.

٨. کاتی بوونی شتەکان، دڵنیابە لەوەی چیت زۆر لا گرنگە، کاتیە. تا مردن هەزار پێست ئەگۆڕین و ئاساییشە.