فەیسبوک کوردی فێرکردین تۆ هەر فێر نەبوویت.

توێژینەوەیەکی زانکۆی سلێمانی کە بەداخەوە بە پیتی نایونیکۆد ئەبستراکتەکەی نوسراوە.

کوردی زمانێکی داماوە. نەک بە مانا بێتامەکەی خەڵک ئەپاڕێتەوە، بەمانا تەواوەکەی کە خزمەت ناکرێ، مەبەستم ئەوەیە کەسانی خاوەن زمانەکە ئەوەندەی فێر ئەبن لە زمانی دیکەوە نایهێننەوە ناو زمانەکەی دایکیان. بەڵام ئەوە بابەتی ئەمڕۆ نیە، ئەوەی ئەمەوێ بنوسم ئەمەیە: فەیسبوک، تۆڕەکانی تر ئیهمال ئەکەم، لە پێشخستنی زمانی کوردیدا ڕۆڵی گەورەی بینی.

سەردەمانێ کە هەرامان بوو لەسەر ئەوەی کە دەی تخوا لێگەڕێن لە کۆدکردنی پیتە کوردیەکان بە شێوازی تر و تکایە بە “یونیکۆد” بنوسن، کەمێ نا زۆر سەخت بوو کەس گوێ بگرێ. ئەوەبوو گشتاندنێ کرا بۆ فەرمانگەکانی میری لە هەرێم بەڵام ئەوە بایی یەک پۆستی فەیسبوک بایەخی نەبوو لەسەر کۆی پرۆسەکە و تا ڕادەیەکی باش یەکدەستکردنی نووسینی کوردی سۆرانی بە پیتی عەرەبی/ئارامی. گلەییەکانی دۆستانی بەڕێز و هەوڵەکانی بەندەش بۆ لانی کەم ڕێخستنی نوسین لە ویکیپیدیا و دۆستانی جارانی کوردئایتیگروپ، ئەو کێشە گەورەیەی نیە بێتاقەتت کات.

ئێستا لەوانە هەموو تێپەڕیوین بەڕای بەندە. ئەگەر دانیشی خۆت خەریکی ئەوە بکەی، لەوانەیە یان نەزانی کە هەنگاوی گەورەتر هەیە بنرێ، یان لەوانەیە لە بێتاقەتی خۆتەوە بێت. منیش وام ئەزانی وەرگێڕانی مەکینەیی پێویستی بە دەقی زۆرە بۆ وەرگێڕان، تا زانایانی ناو فەیسبوک ئەم بابەتەیان بڵاوکردەوە کە ئەڵێ نەخێر پێویستمان بە دەقی زۆر نیە. وە ماوەیەکی زۆر نیە کەوا فەیسبوک زمانی کوردی زیادکردوە بۆ وەرگێڕانی مەکینەیی و باوەڕیشم وایە، هیوادارم سەرچاوەم دەستکەوێ، ئەو مۆدێلەیە بەکاری ئەهێنن دەنا کوردی بە مۆدێلە کلاسیکیەکان ئەو توانا خراپەشی نابێت.

تەنها شتێک بنوسم دەربارەی وەرگێڕانەکە، لەم تاقیکردنەوە بچوکەی من کە لەسەر زمانی ئینگیزی و تورکی کردم، وەرگێڕانەکەی فەیسبوک مەگەر 1 لە 10 بهێنێ ئەویش بینیم دێڕێکی وەرگێڕابوو کە بەلای بابەتەکەدا چوو. دەنا ئەویش هەر ناتەواوبوو. دامناوە لەخوارەوە. نمونەی ئەڤۆکادۆکە کە وابزانم گەڕانەکەی ناو ئینگلیزیەکەیە وایکردوە کوردیەکەش کەوتوە بەدەما.

هەنگاوی داهاتوو؟ چەندین توێژینەوە و قۆڵهەڵماڵینی زمانزانان و تەکنۆچیە کوردەکان و غەیرە کوردەکان تا هەنگاوی تر بنرێ بۆ ئەوەی زمانی کوردی بەداماوی نەمێنێتەوە.

لە خوارەوە کۆمەڵێ وەرگێڕانی یەکجار خراپی فەیسبوکم داناوە بۆ ئەرشیڤی خۆم. کە دیارە کارەکە چەن سەرەتاییی و چەندە بێکەڵکە لە ئێستادا.

ئەم ناوبانگە زیندوە

دوو بابەتی جیاوازم نووسیوە پێشتر. یەکێکیان لە خەمی فەوتانی ئەو ناوبانگە باشەی لە دوای 2014وە بە تایبەتی و پێشتریش هەر لە 1991ەوە تا ئێستا و دواتریش بەهۆی هەڵای سەر کیمیاباران و ئەنفالی گەرمیان و هەڵەبجە دروست بوو. ئەوی دیکەش بەزمی شەڕی تورک و دراوسێکانی ترمان لەسەر کوردزمان لە تەنها ئینسایکلۆپیدیایەک/مەوسوعەیەک کە خەریکە ئەبێتە جێگای ڕێکەوتن لەسەر زانیاری بەشەر.

ویستم لە کورتە نوسینێکدا و بۆ ئەرشیڤی خۆم سەرسامی دەربڕم کە گەشتۆتە ئاستێک دەستەواژەی “کوردستانی باکوور” یان “کوردستانی تورکیا” سەرباری ئەو هەموو توانایەی تورک و دەوڵەتی تورکیا هەیەتی، بمێنێتەوە و ئەمڕۆ من ئاوا بە ئاسانی بەناویدا بگەڕێم. کە بەڕێکەوت بۆ پەرلەمانتاری دڵسۆز سەزگین تانرکوڵو ئەگەڕام و دەستەواژەکەم دی بەڕاستی وامزانی تەنها پەڕەیە کە بەو شێوەیە بەکاری بهێنێت. بەڵام دیارە کە پەڕەی تایبەتی بەخۆی هەیە و وێنەکەش بەرواری دەستکاریەکی پەڕەکەیە. پێش ئەو بەروارانە ئەگەر تەماشای بابەتەکە بکەی ئاوا ئەیبینی (بەرواری 9ی ئەیلولی 2009) کە لەگەڵ ئێستایدا یەکجار جیاوازن.

هیوادارم خوێنەر و نووسەری کورد بتوانین، پێش هەموو کەسێ خۆم، ئەم فرسەتە بقۆزینەوە و ئەگەر لەسەر نەبوونی کەلتور و دواکەوتوویی خۆشمان بێ، کە هیچ عەیبەیەکی تیا نیە، بنووسین. لە ڕاستیدا بۆ هەندێ لێکۆڵینەوە کۆمەڵگای سەرەتایی یاخوود کەم بەرکەوتووی شارستانیەتی وەک ئێمە تەواو جێگای سەرنجە. ئەمە جیاوازە لەوەی خۆت بە گەورە بزانیت کە کوشندەترین دەدی مرۆڤە بە تایبەتی خەڵکی ئەو ناوچەیەی ئێمە.

لا نەدەم لە بابەت، هیوادارم ئەم باوبانگە بەباشی بەکار بهێنین ئەوانەمان کە توانای خوێندنەوە و نووسینمان هەیە چ بۆ ناوخۆی خۆمان، وەک ئەم کورتە بڵاگپۆستە، و چ بە زمانی نەتەوەکانی تری دنیا.

کورد لە کوێوە هاتوون؟

وێنەی پەڕەی 9 کتێبی “کوردەکان: خەڵکێ کە بەدوای وڵاتی خۆیاندا ئەگەڕێن” کێڤین مەککیران ناوێ نوسیوەتی چاپ 2006
وێنەی پەڕەی 9 کتێبی “کوردەکان: خەڵکێ کە بەدوای وڵاتی خۆیاندا ئەگەڕێن” کێڤین مەککیران ناوێ نوسیوەتی چاپ 2006

لە خۆڵەوە وەک ئەو خەڵکە

ئەوە پرسیار نیە. ئەگەر خەڵکی تر وەڵامی ئەو پرسیارەی لابێت، ئەوا تەنها سەرابێکە بۆخۆی دروست کردوە و دوایش بەدیوار شاردویەتیەوە لە خەڵکانی تر تا بۆخۆت دڵت لەخۆت دابمێنێ و دانیشی خۆت بە بچوکی خەڵک بزانیت. چۆن جان جاک ڕۆسۆ لە کتێبی “ئاخاوتن لەسەر نایەکسانی” دا باسی یەکەم بێ ئەقڵی مرۆڤ ئەکات کە پارچە زەویەکی داگیرکرد و وتی ئەمە هی منە، بەڕای بەندە، نەتەوەش هەروایە سەرەتاکەی. چونکە ژیان هیچ نیە شەڕی مانەوە نەبێت، ئەوی بەهێزترە بێهێزەکان بەکار ئەهێنێ بۆ خۆشگوزەرانی و تەمەنێکی درێژتر. ئەوەی بیردۆزە جیۆلۆجیەکان دیراسە بکات، هەتا ئەگەر ئەوانەش باوەڕیان بە چیرۆکە ئاسمانیەکان هەیە، نابێ بتوانن خاڵی سەرەتای نەتەوەیەک دیاری بکەن. قورئان ڕوونە لەم بارەیەوە، کتێبەکانی تر شارەزایان نیم.

لە ویکیپیدیا و جێگای تر، بەزمێکی یەکجار گەورە هەیە لەسەر ئەوەی کە کورد “بناغەیان تێکەڵە” (کتێبەکەی کێڤین مەککیران ٢٠٠٦) و “بنەچەیان نەزانراوە” و وەک بڵێی ئەگەر بپرسین ئەی “فارس” لەکوێوە هاتوون، یەکێ پێت ئەڵێ ساڵی ٢٢٠٠٠ ساڵ پێش زاین یەکێ لە دایناسورێ لەدایک بوو بە ناوی کورش. ئەمە گەمژەییە. دەنا چۆن ئەکرێ مرۆڤ ئەگەر لە ئادەمەوە هاتبێ یان بەپرۆسە خاوەکەی “بازدان”ی لای داروین، پێش ئەوەی زمان بگرێ، پێش ئەوەی ڕۆتینی ڕۆژانەی بۆ دروست بێ و بۆی ببێ بە عادەت، ناوی نەتەوە لە خۆی بنێ؟

ئەوەی گرنگە بوترێت ئەوەیە کە نەتەوە گرێدراوی زمانە، ناچم سەرچاوەت بۆ کۆ بکەمەوە بەڵام بۆخۆی ئەستەمە بتوانی نەتەوەیەک (جا پێناسەی نەتەوەش بۆخۆی فەرامۆش ئەکەین) بدۆزیەوە کە ناویان یەکجار جیاواز بێ لە ناوی زمانەکەیان. با بەڵگەی “ئاخاوتن”ەکەی بێرتراند ڕەسڵ جارێ هەڵگرین، هەتا ئەگەر بەڵگەی ناوی زمان چی بوو ناوی نەتەوەش ئەوەیە، سادەش بێ هێشتا گریمانەکە دروستە کە زمان گرێدراوی نەتەوەیە. کەوابێ ناکرێ نەتەوەیەک دروست بووبێ پێش ئەوەی زمانەکەی لەدایک بووبێت.

بۆیە گرنگتر وشەی “نەتەوە” خۆیەتی، ناچم سەیری کوردی بکەم، لام گرنگ نیە لەڕاستیدا، ئەچمە لای ئینگلیزی کە ئەگەر ئەوان پێش فەرەنسیەکان نەکەوتبن لە دروستکردنی “دەوڵەتی نەتەوە”دا ئەوا دوەمن. وشەی “نەیشن” ئەم پیاوە ئەڵێ لە “ناتەس سەم”ی لاتینیەوە هاتوە بەمانای “من لەدایک بووم”. پێشتریش خۆی ئەڵێ کەوا “وشە/کەلیمە” وەک “عانە”/پارەی ئاسن وایە نرخی ئەگۆڕێت. ئەمە هەمان قسەیە کە بێرتراند ڕەسڵ لە کتێبی شیکاری ئەقڵدا لە بەشی زماندا باسی ئەکات. لەوێدا گرنگتر لە وێکچواندنەکەی وشە بە عانە، بێرتراند ڕەسڵ ئەڵێ وشە/زمان کاریگەری لەسەر بیکردنەوەش هەیە (شیکاری ئەقڵ پەڕەی ١٩١ چاپی ١٩٢٢)، ئاشکراشە کە لای پیاوێکی وەک ڕەسڵ، ئەو لایەنەی گرنگترە تا لایەنە زمانەوانی و ڕێزمانیەکانی.

ئەنجا، گەر تەماشای مێژوی نەتەوە و نەتەوایەتی بکەین، هەتا زمانیش زۆر بڕوات چەن هەزار ساڵێک ئەڕوات، (شیکاری ئەقڵ پەڕەی ١٩٠ چاپی ١٩٢٢)، لەوێ ئەو ئەڵێ کە ناکرێ دەوڵەت (لە بابەتەکەی ئێمەشدا نەتەوە، جا هەر مانایەکی هەبێت) دروست بووبێ بێ ئەوەی زمانێ هەبێ کە خەڵک پێکەوە قسەی پێ بکەن، ئەمە ناو ئەنێم بەڵگەی “ئاخاوتن”. دەی مێژووی جیۆلۆجی بوونی مرۆڤ لەسەر زەوی بۆ نمونە ئەوەی بە نیاندەرتاڵ ناسراوە ئەڕوات تا ٢٠٠ هەزار ساڵ. وە بوونی ژیان ئەڕوات بۆ ملیۆنەها ساڵ لەسەر زەوی. ئیتر چۆن کوڕێک لەدایک بوو نەتەوەی فارسی دروست کرد؟ یەتەوە سەر مریشک و هێلکەکە. کەسێکیش لای وابێ شتێکی وا ڕوویداوە، ئەوا چیرۆکی بەر ئاگردانی خواپێداوەکانە. خەڵەتاندنی ئەقڵ بچووکیش لەوەتەی مرۆڤ هەیە جۆرێکە لە هەڵسوکەوتی ئاژەڵ لەگەڵ ئەویتر کە لە گیاندارانی دەوروبەریشماندا هەر ماوە.

پرسیارە دروستەکان بۆ ڕابردوو ئەمانەن: کورد کەی خۆیان جیاکردەوە؟ یا چۆن جیا بوونەوە؟ ئایا جیاکراینەوە؟ وشەکە لە کوێوە هاتوە؟ شەرەفنامە چی تێدایە؟ لەڕاستیدا هەموو “ئێستا”یەک بۆخۆی بەڵگەیە لەسەر ئەوەی لە ڕابردوودا خەریکی چی بووین و داهاتووش بەرەو کوێمان ئەبات. بۆیە زۆرێک لە وەڵامەکان لە ئیستادا دەستمان ئەکەوێت. جگە لەوەش ئەبێ پێش هەموو شتێ لەخۆت ببپرسی ئایا سودی ئەم پرسیارە چیە؟ بۆچیمە؟ چیم فێر ئەکات؟ سوکە زانیاریەکی من لەسەر کۆکردنەوەی داتای جیۆلۆجی هەروا داتای تەندروستیش پێم ئەڵێ کەوا هەندێ جار داتا زۆر بەسەختی بەڕێکی بەردەست ئەکەون، زۆربەی کات پڕیەتی لە نەزانراو و خانەی بەتاڵ. بۆیە ئەکرێ ئەم جۆرە پرسیارانەش، نەک پرسیارەکەی سەردێڕی ئەم بابەتە، وەڵامەکانیان لەسەختیدا دەست نەکەون نەک لە ناژیربێژێتیدا.

لەمێژە مێشکی من و هەزارەهای وەک من بە پرسیاری “ئێمە لە کویوە هاتوین” سەغڵەت کراوە، ئاخر خۆی پرسیارەکەش بەڵگەی ژێردەستەیی/ژێردەستەکراوی ئێمەی کوردە بۆیە گرنگە باسی بکەم. ئەوەندەی لەسەر زمانمان ئاسانە بڵێین “کورد قوڕبەسەرە” ئەوەندە لامان ئاسان نیە بڵێین دەی خۆ من و بابای ئەڵمان چیمان فەرقە؟ ئیتر کاتی ئەوە بەسەر چوە دانیشی بزانی ١٠ باپیرە گەورەت خادمی کام مزگەوت بووە یان سەردار و سوپاسالاری کامە سوپا بوە. پرسیارەکە ئەبێ لە چوارچێوەیەکی ژیرانەتردا بکرێ، بۆ نمونە بۆچیتە بزانی لە کوێوە هاتوی، هەتا ئەگەر بناغەش هەبێت، سودی چیە؟ یان تا کەی ئەم پرسیارە ئەکەی لە خۆت و لە ئێمەش؟ بۆیە ئەبێ پرسیارێ بکەین زانیاریەکمان بداتێ بەکاری بهێنین. بۆ نمونە: چ تایبەتمەندێتیەکی خانەقین لەگەڵ ماردین یەک ئەگرێتەوە؟ ئەی سنە و قامیشلی/قامیشلۆ چیان وەک یەکە؟ بۆ ئەمەش زانستی مرۆڤناسی (ئەنسرۆپۆلۆجیا) کە پیاوی وەک بێشکچی کاریان تێدا کردوە ئەبێ بەکاربێت. ئیتر ئەگەر ئۆجەلان بەڵگەی لابێ کە حەزرەتی ئیبراهیم لە ئورفا/ڕەحا لەدایک بووبێ چی لێ بکەم کاتێ ئەبینم هیچ نەبێ ٨٠٠ ساڵە یەک شاکارمان نیە لە بنێشت کردنەوە تا تەکنۆلۆجیای زانیاری.

ئەگەر هەر قایلیش نەبووی بەوانە، بەخۆت بڵێ باشە من کوڕی کابرایەکی فەقیرم و هیچ ئەسڵ و فەسڵێکم نیە یان ئەسڵم جنۆکەیە. دەی ئیتر ئەبێ تەواو بڕۆم کەناسی بکەم و بڕایەوە؟ یان ئەوەی ئەسڵزادەیە یەکسەر خۆبەخۆ بۆ کاری باش و جێگای باش؟ نەخێر بێ گومان. کەوابێ وەک نەتەوەش هەتا ئەگەر کوڕ/کچی جنۆکەش بین ئێ خۆ ئەبێ لە جێگایەکەوە دەست پێ بکەین. چونکە لە ئێستادا ئێمە کۆمەڵە مرۆڤێکین و ناسراوین بە وشەی “ک و ر د” کە شایانی دیراسەکردنە. ئاوا ئەگەینە ئەو ئەنجامەی کە هەمان پرسیار بۆ هەموو نەتەوەیەکی تریش هەمان وەڵامی هەیە و ئەبێ پرسیاری تر بکەین نەک ئەوەی سەرەوە. بۆ نمونە:

ئێمە بۆچی وا دواکەوتوین؟

(شتێکم لەسەر نوسیوە جارێ بڵاوی ناکەمەوە)

ویکیپیدیا چیە؟

fibreOptic
بابەتی فایبەر ئۆپتیک لەسەر ماڵپەڕی وەزارەتی گەیاندن، بەرامبەر بابەتەکەی ویکیپیدیا

ویکیپیدیا، ئەو پرۆژەیەی کە زۆرێک ڕای خۆیان هەیە لەسەری. بەڵام ویکی سۆرانی ڕێک کەوتوون لەسەر ئەم پێناسەیە:

زانستنامەیەکی سەر تۆڕی ئینتەرنێتە و بە شێوازی ئازاد بڵاو دەبێتەوە. وتارەکان لە لایەن بەکارھێنەرانی خۆبەخشەوە پێکدێن، ھەربۆیە ھەموو کەس لە سەر تۆڕی جیھانی بۆی ھەیە دەستکاری بکات.

بە نوسینەکەدا دیارە مامۆستایەکی زانکۆ نەینوسیوە، بەڵام ئایا زانست لای کێیە؟ لای کەسێکە بۆ مەعاش بچێ بۆ دەوام یان بۆ زانست بچێ بۆ دەوام؟ ئەوەیان کاری ئەم بابەتە نیە. ئەوەی لەوێ نەنوسراوە و ئەمڕۆ لە ویکی ئینگلیزی نوسراوە ئەوەیە کەوا ویکیپیدیای ئینگلیزی حەوتەم بەناوبانگرتین ماڵپەڕی دنیایە.

لێرە پێم خۆشە چەن خاڵێک بنوسم تا ویکیپیدیا بناسێنم بەڵام بەجێی دێڵم بۆ ویکیپیدیا خۆی خۆی بناسێنێت:

یەکەم: ویکیپیدیا یاسای توند و تۆڵی هەیە بۆ ڕەتکردنەوەی ڕای نوسەر و داوا ئەکات بە سەرچاوە زانیاریەکان بنوسرێت

دوەم: لەبەر ئەوەی ملیۆنان کەس، خوێندەوار تا نەخوێندەوار، تیایدا ئەنوسن، ئەستەمە دامەزراوەیەکی وەک دروستکەرانی پێشووی موسوعە، زانستنامەی وەک “بریتانیکا” بتوانن پێشی بدەنەوە. وە لەڕاستیدا بابەتەکانی ویکیپیدا بوونەتە سەرچاوەی زۆرێک توێژینەوەی زانستی.

سێیەم: هەموو ئەزانین هەڵەی تێدایە، کەس لاری لەوە نیە، بەڵام هەموو ئەزانین کە کەسانێکی خۆبەخش ئەینوسن، بۆیە کەمتر بواری ئەوە هەیە کە زانیاری هەڵە بڵاوکرێتەوە.

چوارەم: بەڕای بەندە زانستنامە بۆ دەوڵەتانی پێشکەوتوو کەمتر سودی هەیە تا دواکەوتووەکان، چونکە پێشکەوتووەکان خۆیان سەرچاوە زانستیەکانیان هەیە بەڵام دواکەوتووەکانی وەک ئێمە ئەکرێ سودێکی یەکجار زۆری لێ ببینین چونکە هەم بەردەستە و هەم خۆڕاییە.

پێنجەم: ئەوەی زۆرێک بە بێهێزی ئەبینن، ئەگەر بە هۆشیاری بەکاربێت، بەهێزی ویکیپیدیایە. بۆ نمونە ئەگەر بتەوێ بزانی ئەتاتورک چ پیاوێک بوە ناچی بە تورکی بیخوێنیتەوە، بەڵکوو ئەچی سەردانی یۆنانیەکان یان کوردەکان ئەکەیت تا بزانی چ ڕەخنەیەکیان کۆکردۆتەوە لەسەری.

شەشەم: خودی نوسەرانی ویکیپیدیا لەیەکتر فێر ئەبن. کاتێ دا ئەنیشیت لەسەر بابەتێک بنوسیت، ناچی خێرا ئەوەی لە مێشکتە هەڵی بڕژی، چونکە ئەزانی کەسانی تر دێن و داوای سەرچاوەت لێ ئەکەن. یاساکانیش ئاشکران کە سەرچاوە نابێ هەندێ جێگای سەرپێیی بێت و پێویستت بەوە ئەبێت بڕۆی سەردانی بڵاوکراوە زانستیەکان بکەیت تا ڕاکەی خۆت پشتڕاست بکەیتەوە.

وە زۆر خاڵی تر. بەڵام ئەوەی لێرەدا سەرنجی ڕاکێشم ئەم بڵاگە بابەتەی لەسەر بنوسم ئەوەبوو کەوا ویکیپیدیا پرۆژەیەکە یەکەم لایەن دەوڵەتە سودی لێ ببینێت. نەک وەک وەزارەتێکی هەرێم بابەتەکەش ببات و دەستکاریەکیشی نەکات نەک هەر سەرچاوەکەشی دانەنێت. وە ئەو بناغەیەی بۆ ویکی سۆرانی دانراوە، بەڕاستی ئەکرێ سودی لێ ببینرێت.

ڕۆژێک لە ڕۆژانیش ئەبێ دەستخۆشی و خەڵات بدرێ بەوانەی شەونخونی ئەکەن تا وەزارەتەکانی حکومەتیش سودی لێ ببینن.

کام داڕشتنی کیبۆرد باشە؟

ئەم بابەتە لە کوردئایتیگروپ لە 2012/11/22دا بڵاوکرابوەوە. ئەگەر پاشکۆکانی ترت پێویست بوو ئاگادارم بکە. لەوەی ئەم بەستەرە زیندوو نەبێت. لەژێر ناونیشانی “هەڵسەنگاندنێکی شێوە زانستیانەی تەختەکلیلەکانمان” لەسەر عورفی ئەم بڵاگە کە زۆرێ لە بابەتەکانی بە پرسیار سەردێڕکراون ئەمیش کرا بە پرسیاری “کام داڕشتنی کیبۆرد باشە؟”

بە گشتی لە ناوماندا وە تا ئەو ڕادەیەی زانیاری کەمی بەندە هەیەتی لەسەر نوسینی کوردی و گرفتەکانی، لایەنی کەم کوردستانی باشور، layout = داڕشتنی تەختەکلیلی کوردی، لەسەر دوو شێواز بڵاوبوونەتەوە (بیرت بێ باسی فۆنت و ئینکۆدینگ = encoding ناکەین). کە ئەمانەن:

۱. تەختەکلیلەکەی ئێرە لەسەر بنەمای دەنگەکانی لاتین (بابڵێین ئینگلیزی) وە لەسەر داڕێژراوی = layout ی QWERTY = قوەرتی. ئاگادارم کەوا هەندێ جیاوازی هەنە بۆ نمونە “ح” لە وەشانەکەی ماک لەژێر شیفت نیەو بەپێچەوانەوە لە وەشانێکی ویندۆز. بۆخۆی ئەم داڕشتنەش چەن وەشانێکی تێپەڕاندوە.

۲. تەختەکلیلێکی تر کە هاوڕێیانی چاوگ, خەڵکانی تر، وە هەروەها بەمدواییە زانکۆی کۆیەش خۆیان دابوو لە قەرەی وە لەسەر بنەمای تەختەکلیلی ئەرەبی. من وامداناوە کیبۆردکەی کاک علیش لەسەر هەمان داڕشتنە. نەمدیوە و بۆم نەدۆزرایەوە.

پێشەکی:

ئەزانین کەوا هەریەک لە “QWERTY” وە “ARABIC” لە کاتێکدا و لەلایەن کەسێک یان کەسانێکەوە دروستکراون لەبەر هۆیەک، بەڵام ئەمانەی ئێمە جگە لە “تازە دەستم ڕاهاتوە بە ئینگلیزی/ئەرەبی با دوو هەوا نەکەوم” سەرچاوەیەکی زانستی لە پشتەوە نیە، هەرچەن هۆیەکی یەکجار گرنگە خودی ئەو ڕاهاتنە، بەندە خۆشم و وە ئەوانەش کە باسم کردبێ لەگەڵیان، لەگەڵ کام لەو دوە ڕاهاتبن پێیان خۆش بوە لەسەر ئەوە بەردەوام بن.

هەر بۆیە کاتێک تەختەکلیلەکە بۆ ئایفۆن و ئاندرۆید ئامادە ئەکرا، وە بەڕێز بەردەقانی پرسیاری کرد چۆنی داڕژین. بەندە کە ئەبوایە زۆر وریا بوومایە لەخۆمەوە وتم “وەڵا من شەققەی شیفتەکەم یەت، خۆ وەک لاتینی ئێمە بچوک و گەورەمان نیە هەموو پیتەکان جێگایان ئەبێتەوە”. قسەیەکی نابەجێ نەبوو، بەڵام دوایی هەرخۆم نەمتوانی بە ئاسانی تەختەکلیلەکەی ئاپی “Kurdish Writer” بەکار بهێنم. ئەمسەرچاوەیە باسی دروستکردنی داڕشتنێکی کارا تر ئەکات بۆ مۆبایل/ئامێری دەستی و دڵنیام چەندین بابەتی تری زانستی وا هەن کە ئەکرا سودیان لێ وەربگیرێت ئەگەر کات هەبوایە یان خوانەخواستە مامۆستا یان خوێندکارێکی بەشی کۆمپیوتەری زانکۆکانی ئێمە دوو بابەتی وایان بکردایە بە پرۆژەی کۆتایی خوێندنیان، ئەکرا ئێمەش سودمان لێ ببینیایە.

جوڵێنەری ئەم بابەتەو خەرجکردنی ئەم چەن کاتژمێر لەسەر ئەم بابەتە لەم پرسیارەوە سەری هەڵدا کە زۆر لە مێژە لای بەندە هەیە: ئایا وەکوو لەسەر بنەمای دوو زمانی تر تەختەکلیلەکانمان داڕشتوە، تا چەنێک پەنجەکانمان ئەکرێ توشی ڕوداوی لێک ئاڵان ببن، یان کەمتر ماندوو ئەبوین ئەگەر بە شێوازێکی تر تەختەکلیلەکانمان داڕشتایە، یان لەهەموی گرنگتر چەندە خێراترو ئاسانتر ئەمان توانی بنوسین ئەگەر داڕشتنەکە لەسەر بنەمایەکی زانستی بوایە؟

هەڵسەنگاندنی نەتەوەکانی تر بۆ کیبۆردەکانیان:

تۆزێک/تۆسقاڵێک گەڕام، دیارە لە لای نەتەوەکانی تریش هەمان پرسیار هەیە. لەڕاستیدا پرسیاری گەورە هەیە لەسەر کوێرتی وە دڤۆراک و ئەوان لە لێکۆڵینەوەیەکی زانستیدا دەری ئەخەن کەوا کوێرتی خراپترین داڕشتنی تەختەکلیلە بۆ نوسین بە لەمس (بەرکەوتن)، هەروەها ئەو سەرچاوەیەش کە من پێشنیاری ئەکەم بۆ بەکارهێنان و تاقی کردنەوە هەمان ئەنجام ئەدات بەدەستەوە هەر تێکستێکی تێدا تاقی بکەیتەوە (لاتینی/ئینگلیزی).

هەمان بابەتی زانستی دوای ئەوەی کۆشێک بەڵگەو لێکۆڵینەوەی جیاواز ئەهێنێتەوە، بۆ نمونە بۆچی ئەگەر تەختەکلیلەکەی دڤۆراک یان ئەوانی دوای ئەو،بۆ نمونە Rhythmic و Alphametric و کرۆمەر و هتد باشترن، بۆچی نەیان توانیوە زاڵبن بەسەر کوێرتیدا؟ وە جگە لەوەش باسێکی دورو درێژی چۆنێتی داڕشتن و چی باشە و چۆن باشە. لەوانە دانانی وشە دوبارەکان لە ناوەڕاستی تەختەکلیلەکەو بەپێچوانەوەو هتد.

ئەم بابەت/مەقالە زانستیە لە کۆتاییدا ئەم ئەنجامانەمان ئەداتێ کە بۆچی کوێرتی زاڵەو بەزاڵی ماوەتەوە:

۱. خەرجی، واتە خەرجی گۆڕینی تەختەکلیلی سەرشاشە بێت یان تەختەکلیلی بەرجەستە بێت

۲. ئەڵێ نیشاندراوە کەوا کوێرتی بە نزیک لە خێرایی ئەوپەڕی بەکاردێت، هەرچەن ئەوە مانای ئەوە نیە کەوا کوێرتی بە چاکترین شێوە داڕژروە.

۳. سودی گۆڕینی داڕشتنێک ئەبێ بەرامبەر زیانەکانی هەڵسەنگێنرێت، کە بەبڕوای ئەوان زیانی زیاترە.

٤. من خاڵێکی بۆ زیاد ئەکەم کە نوسەری بابەتەکە لە ژێر ۱ دای نابوو. “بەکارهێنەر دژی گۆڕانە”. بۆیە پێشنیارکردنی گۆڕینی ئەم تەختەکلیلە بۆخۆی کارێکی سەختە هەرچەن ئەکرێ تەنها چەند سەد هەزار کەسێکیش بەکاری بهێنێت.

تاقیکردنەوە

چیم کرد بۆ ئەوەی بزانم ئایا کام لەم دوو تەختەکلیلە باشترن؟ (بۆخۆی لە زانستدا ئاوەڵناو زۆر کێشەیە بەکاری بهێنیت وە کاتێک بەراورد ئەکەیت ئەبێ بزانی لەسەر چ بنەمایەک بەراورد ئەکەیت بۆیە خودی وشەی “باشترن” یەک دنیا پرسیار هەڵ ئەگرێت)، بەهەرحاڵ:

یەکەمجار وتم ئەبێ شتێک دروست بکەین کەوا بەکارهێنەران بڕیار بدەن، بەڵام دوای خوێندنەوەی چەن بابەتێکی تر و ئەو بابەتەی سەرەوە وتم نەخێر ئەبێ بزانین شتێکمان دەست ناکەوێ هەندێ ئەنجامی سەرەتاییمان بداتێ و ئیتر وازی لێ بهێنین تا کەسانی خۆی و بەکات و توانای خۆیان بەڵکە باشتر و وردتر کاری لەسەر بکەن، یان هەر لەسەر ئەنجامەکانی سەرەوە ئەم دوو تەختەکلیلەی ئێمەش ئەستەمە تازە گۆڕانکاریان بەسەردا بێت. یاخود بەڕێزانی وەک بەردەقانی، سیا و هاوڕێیان لە زکورد و چاوگ بەڵکە هیچ نەبێ ڕایان دیار بێت لەسەر شێوازەکان.

کاتێک زانیم بە تاقیکردنەوەی بەکارهێنەر ئەنجامی باشمان لەوەیە دەست نەکەوێت و ئاڵۆزتریشە، ئەنجا کاری ئەم بەڕێزەم دۆزیەوە(شیکاری داڕشتنی تەختەکلیل = Keyboard Layout Analyzer) کە بەڕاستی تاقیکردنەوەی داڕشتنی تەختەکلیلی ئاسانکردوە، گۆڕینی جێگای پیتەکانی ئاسانکردوە (ڕاکێشەو بەریدا = drag and drop) وە لەهەموی گرنگتر هەندێ ئەنجامیشمان ئەداتێ کە جۆرەها زانیاری تێدایە. بەندە زۆر سەری لە هەندێ لە زانیاریەکان دەرنەئەکر،د بۆیە هەردوو لەیئاوتەکە بۆ ئێوە دا ئەنێم لێرە کە خۆتان “import”ی بکەن و بەراوردیان بکەن بە تێکستی خۆتان.

تاقیکردنەوەکەی من لەسەر ‘Keyboard Layout Analyzer’ ی بەڕێز “گیلەسپی” بریتی بوو دوو بابەتی ڕۆژنامە/هەفتەنامەی ڕوداو ئەمەش لینکەکان (یەکەم، دوەم). ئەو دوو بابەتەم تاقی کردەوە کە ئەنجامەکان تێکەڵ بوون.

ئەنجامەکانی تاقیکردنەوە:

ا) بۆ هەردوو بابەتەکە Ranking = پلەی گشتی شیکارەکەی بەڕێز گیلەسپی، کە پێوەرێکە لەسەر ئەو بنەمایانەی لە بابەتە زانستیەکەی سەرەوەدا هاتوە بۆ تەختەکلیلی Rythmic کە بریتیە لە: ۱) هاوسەنگی بەکارهێنانی هەردوو دەست و ۲) جوڵەی دەستەکان و ۳) دوبارەبونەوەی بەکارهێنانی هەمان پەنجە لەسەر هەمان دوگمە ٤) یان دوگمەی جیاواز، ئەنجامەکە بە قازانجی تەختەکلیلە ئەرەبیەکە بوو کە نمرەکەی زیاترە لە تەختەکلیلەکەی کورد ئایتیگروپ.

ب) بەڵام کاتێک تەماشای دابەشکردنی دەست ئەکەیت (وەک لە وێنەکانی پاشکۆدا هاتوە) دەر ئەکەوێت کە کوێرتی/داڕشتنەکەی کوردئایتیگروپ بە ڕێژەیەکی زۆر کەم یەکسانتر دابەشی کردوون وەهەروەها کاتێک تەماشای هاتوو چۆی هەردوو دەست (جوڵەی دەستەکان) ئەکەیت دیسان ڕێژەکەی تەختەکلیلی کوردئایتیگروپ یەکسانترە. کاتێکیش تەماشای نەخشەی گەرمی Heat Mapی هەردوکیان ئەکەیت، شەققەی تەختەکلیلەکەی من ئاشکرا دیارە (دیسان شتێکە من عقدەم لەگەڵی هەیە دیارە) بەڵام بە گشتی هەردوو نەخشەکە گەرمیان لەسەر پیتەکانی بزوێن، و، ی و ێ هەیە کە چاوەڕوان کراو بوو.

ج) ئاشکرایە (بەڵگەش هەیە نەخشەی گەرمی تێکستێکی ئینگلیزی تاقی بکەرەوە هەر لەوێ) لە ئینگلیزیدا پیتی E زۆر دوبارە ئەبیتەوە و ئەویش لەژێر پەنجەی ناوەڕاستی دەستی چەپ دانراوە کە لە داڕشتنەکەی کیبۆردی کوردئایتیگروپ/قوەرتی”دا پیتی ەی کوردی جێگای گرتۆتەوە بەڵام لە ئەرەبیەکەدا لەژێر پەنجەی “شایەتومان/دۆشاومژە”ی ڕاست دانراوە. بەرامبەر ئەمەش لە کیبۆردە ئەرەبیەکەدا پیتی ی و ێ دانراون. ئەوەی سەرنجی منی ڕاکێشا هیچ یەک لە دوگمەکانی کیبۆردە لاتینیەکان کە ۵ دانەیەک هەن بۆ لاتینی لەو پرۆگرامەی بەڕێز گیلەسپیدا، هیچ یەکیان سوریەکەی وەک سوری دوگمەکانی ئێمە تێر نیە. واتە دوبارە بوونەوەکەی پیتی ە بۆ تەختەکلیلی کوردئایتگروپ، وە دوگمەی “ی” و “ێ” ی ئەرەبیەکە وەک دوبارە بوونەوەی پیتی Eی ئینگلیزی نیە.

د)تەختەکلیلە ئەرەبیەکە، لانی کەم ٤ دوگمەی سەرەکی لە نەخشە گەرمیەکەدا بە سپێتی ماوەتەوە، واتە هیچ یەک لە پیتەکانی تێکستەکەی تاقیمان کردۆتەوە پیتی “ص ،لا، ء” تێدا نیە ئەوە سێ پیت، یان با بڵێین بۆ “لا” جوت پیتێکیش، پیتی چوارەم پیتی “ی” کە وابزانم لە هەندێ لە وەشانەکانی ئەم تەختەکلیلەدا بۆ پیتی ی ئەرەبی تەرخانکراوە بەجوت خاڵی ژێریەوە. دیسان ئەمەش بەهەرلایەکدا بێت زیادەیەو ئەکرێ شەققەی شیفتەکە کەمتر کاتەوە. بەرامبەر بەوە تەختەکلیلەکەی کوردئایتیگروپ تەنها یەک دوگمەی سپیە ئەویش بە هۆی ئەوەی ئ” لە سەرەتادا واتە “ئـ” کە مەبەستی داگیرکردنی دوگمەی “u”ی کوێرتیە، کۆدەکانیان جیاوازن و پرۆگرامەکەی بەڕێز گیلەسپی باز ئەدات بەسەریدا.

سەرەنجام:

هیچ ئەنجامێکی بڕیاردەرم بۆ دەرنەکەوت، ئەگەر نەبێت بە ئەنجامەکانی بابەتە زانستیەکەی سەرەوە، وا دیارە داڕشتنەکە “هەرچۆنێک” بێت لەوەیە جیاوازیەکی وای نەبێت، وە ئەو ڕاستیە ناگۆڕێت کەوا پیتە زۆر دوبارەکان ڕاستیەکن و هەن، بۆیە ئەکرێ بڕیار لەسەر ئەوە بدرێ کە ئایا کام پەنجەمان بکەینە کۆیلەی ئەو پیتانە (ە، و، ی، ێ) جێگای سەرنجە کەوا هەردوو کیبۆردەکە پیتەکانی ی و ێ یان لەسەر هەمان دوگمە داناوەو بە شیفت شەققەیان لێ هەڵە ئەستێنین. وەیان چۆن هاتوە با وابڕوات.

ئێستا بە کامیان بنوسین؟

وەک لەسەرەوە وتم، ئەوەی ئەمەوێت بەم بابەتە بیوروژێنم ئەوەیە کە لایەنی کەم، لە سەرچاوەیەکی نیمچە، یان چارەکە زانستیەوە بێت کە پشتیوانی یەکێ لەم دوو شێوازە بڵاوەی تەختەکلیلی کوردی بکەین نەوەک لەسەر هەر بنەمایەکی تر.

تێبینی:

٠. ئەکرێ هاوڕێیان لە ساڵانی ۲٠٠۱ یان ۲٠٠۲ دا ئەم بابەتەیان وروژاندبێ، یاخود لەو ساڵانەی کە من لێرە دابڕاوم ۲٠٠۸ و ۲٠٠۹. بەڵام چم نەدۆزیەوە لێرە ئاماژەی پێ بکەم. ئەگەر هەشبوبێت با ئەمە زیندوو کردنەوەیەکی بابەتەکە بێت.

۱. ئەکرێ هەڵە لە کۆپی کردنەوەی داڕشتنەکانمدا هەبێت هەم ئەوەی کوردئایتیگروپ، وە ئەرەبیەکەش. بۆیە داوای لێبوردن لەسەرەتاوە/لەکۆتایی بابەتەکەوە ئەکەم. ئەگەر ڕاستکردنەوەی تێدا بوو، وە ڕاستتان کردەوە، خۆشحاڵ ئەبم کە layoutەکان لێرە شەیەر (دابەش) بکرێنەوە تا دوبارە سەیری بکەینەوە

۲. ئەم بابەتە تەنها بۆ گفتوگۆکردنە/ڕاڤەکردن و ڕاگۆڕینەوەیە.

۳. دروستکەری پرۆگرامەکە، دوای چەن کاتژمێکرێک وەڵامی ئیمەیڵی دایەوەو ئەبێ سوپاسی “پاتریک گیلەسپی” بکەم پێش هەموو شتێک وە جگە لەوە ئامادەیی خۆی دەربڕی کەوا هەر پرسیارێکمان هەبێت یارمەتیمان بدات.

٤. دڵنیام بابەتەکە گشتگیر نیە، چونکە ئامانجەکە ئەوەبوو ئەو دوو شێوە داڕشتنە هەڵسەنگێنم بەشێوازێکی قیچێک زانستی. بۆ نمونە کار و ماندووبونی کەسانی تر کە ناویان نەهاتبێت.یان پێم خۆش بوو داڕشتنەکەی کاک علیش لەسەرچاوەیەکی ڕاستەوخۆوە بدۆزمەوە بەڵام سەرکەوتوو نەبووم. ناچار بوومە ناو و ناوی هەندێ لاو لایەن بهێنم دەنا پێم خۆش ئەبوو بەبێ هیچ ناوێک بابەتەکم بنوسیایە.