خێر بۆ خۆت ئەکەیت

مزگەوت بەناوی دەوڵەمەندێکەوەیە خوا ئەزانێ چەن درۆی کردوە تا پارەکەی کۆکردۆتەوە. مەکتەب ئەوە هەر مەپرسە، زانکۆ ئەوە ئیتر ناوی داهێنەرەکە دیار نەبێ دنیا وێران ئەبێت. هەڵبەت ئەمە بۆ وڵاتێکی وەک بەریتانیا لە ئاستی مەکتەبدا ڕاست نیە، بەڵکو مەکتەبەکانیان لەبەر ئەوەی سەرەتا کەنیسە و ئێستاش خاوەن زۆرێکیانن ناوەکانیان بەناوی سەید و قەشە گەورەکانەوەیە. قوتابخانەی یەکەمی من ناوی شیرین بوو، دوایی شاهۆ، دواتر ئەحمەد موختار و دواترینیشی خواجە فەتحوڵا خۆی و خوای خۆی ناوی نابوو “ئیشق” واتە تیشک یان ڕووناکی.

ئەوەی باشە درۆیان بۆ ناکەم، سەروەتێک نیە بتوانی خۆت بە تەنها کۆی بکەیتەوە، ئیلا ئارەقی کرێکاری داماوە لای تۆیە. ئەمەش تێزی فەلسەفی و هەروەها بنەمای ئابووری سەردەمە هەم فەیلەسوفەکان باسیان کردوە هەم بنەمای سەرمایەداریە هەتا سەرمایەداریە پاکەکەش.

ئەوەندەی خوێندومەتەوە و خێرخوازیم بیستوە لەم کابرا ئێرلەندیە ڕاستگۆترم نەدیوە کە یەکەمجار بە ویسکی فرۆشتن دەست پێ ئەکات. کە ئەگەر نەتوانی بابەتەکەی ویکیپیدیا بخوێنیتەوە بە کورتی کابرایەکە کە تەواوی سەروەتەکەی کە لە بازاڕی بێ باجی ناو فڕۆکەخانەکان دروست کردوە ئەبەخشێت بە پرۆژەی زانستی و پێگەیاندنی خەڵک زیاد لە ٢٠ ساڵ بە نهێنی بێ ئەوەی بهێڵێ ناوی بزانرێت.

مورتاحەفەنیش لە جێگایەکدا ئەڵێ: تۆ خێر ناکەیت بۆ کەسی خێرپێکراو، خێر بۆ خۆت ئەکەیت. هەربۆیە ٩٩٪ی خێرکەران کە بەرامبەرەکەیان گۆڕانکاری لە ژیانیاندا ناکەن بێتاقەت ئەبن. بۆ نمونە ئەڵێ کە تۆ بە کابرا ئەڵێی جگەرە مەکێشە مەرج نیە خەمی ئەوت بێ، بەڵکو پێت ناخۆشە ئەو ئەو تامە ئەچێژێ و تۆش ناوێری دەمی لێ بدەیت!

جا نەتەوەی نەدیوبدی وەک ئێمە، لەبەر ئەوەی چاومان کردۆتەوە چاوەڕێی خێرێکی شا فیڵان و سەرۆک فیسار بووین، کە کەسێک خێرێک بکات ناوێرین پێی بڵێین کاکە مەیکە و فشە مەکە بەسەر ماڵ و مناڵماندا. بۆ ناوێرین؟ چونکە نەدیوبدین یان خراپتر، هەموو مردوین بۆ دینارێکی دەوڵەمەندێک کە هی کرێکارێکی قوڕبەسەرە خواردویەتی. لەم دوو ڕوونکردنەوەیە زیاتر نابینم. دەنا ناکرێ کەسێک یان کەسانێک، بە تایبەتی حیزب، دەزگا دامەزرێنن و وەک کورد ئەڵێ ڕۆنی خۆت بدەن لە سمێڵی خۆت کەچی خەڵک دەستخۆشیان لێ بکات و وابزانرێ کابرا خێرخوازە.

هەروا بە گشتی کاتی ئەوەیە کە بپرسین لە خێرخوازانی کورد، چ کەسێک کە خۆی کردۆتە قارەمانێکی دیجیتاڵ و گوایە خزمەت ئەکات، چ شارێکی وەک هەڵەبجە کە ناوی چەندین دەوڵەمەند قوت کراونەتەوە لەسەر بینا و باڵەخانەکانی: خێر مەکەن و لە کاتی کاسبیکردندا دەستان کراوە بێ بۆ کڕیار و کرێکارەکانتان خۆی گەورەترین خێرە. لەم نمونەیەش چەندین کەس هەن کە بەڕاستی خەریکی خێرکردنن.

داهێنان بکە با دڵت خۆش بێ

“ئەکرێ دوو جۆر شتی چاک جیا کەینەوە، لەگەڵ دوو بۆهاتن (غەریزە). شتی چاک هەن کە ئەکرێ کەسانێک ببنە خاوەنیان و بیبەن بۆ خۆیان، شتانی چاکی تریش هەن کە ئەکرێ هەموان وەک یەک خاوەنیان بین. خواردن و جلوبەرگی پیاوێک هی کەسێکی تر نیە، ئەگەر هاتو دابینکردنیان کەموکوڕی تیابوو، ئەوا ئەوەی کەسێک هەیەتی لەسەر حیسابی کەسێکی تر پەیدای کردوە. ئەم یاسایە بەسەر شتە مادیەکاندا ئەچەسپێ بەگشتی، و بەشی هەرە گەورەی ئابووری ئێستای جیهانیشە. بەڵام لەولاوە، شتی چاکی ئەقڵی و ڕۆحی هی یەک کەس نین بێ ئەوەی هی کەسێکی تر بن. ئەگەر کەسێک خاوەن زانستێک بێت، ئەوە ڕێگر نیە لەوەی کەسانی تریش بیزانن، بە پێچەوانەوە، یارمەتیشیان ئەدات ئەوانیش فێری ببن. ئەگەر کەسێک هونەرمەند یان شاعیر بێت، ئەوە ڕێگر نیە لەوەی کەسانی تریش وێنە بکێشن یان شیعر بنوسن، بەڵکو هاوکاری ئەوە ئەکات کە کەشوهەوایەک دروست ببێ کە شتی وا تێدا بکرێت. ئەگەر کەسێک پڕ بێ لە نیەتی-باش بەرامبەر کەسانی تر، ئەوە مانای ئەوە نیە کە ئیتر نیەتی باش کەمبۆتەوە تا بەشی هەموان بکات، تا کەسێک نیەتی-باشەی زۆرتر بێ، ئەگەری بەخشینەوەی بە خەڵکانی تر زیاتر ئەبێت. لەو بابەتانەدا شتێک نیە بەناوی ‘خاوەندارێتی’، لەبەر ئەوەی بڕێکی دیاری کراو نیە کە بەش بکرێت، هەر زیادبوونێک لە هەر جێگایەک ئەبێتە هۆی زیادبونی لە جێگاکانی تر.

دوو بۆهاتنیش هەن لە مرۆڤدا، کە بەرامبەرن بەو دوو جۆرە لە شتی چاک. هەستی ‘بۆهاتنی خاوەندارێتی’ کە ئامانجی ئەوەیە شتی چاک پەیدا بکات یان بهێڵێتەوە لای کەسەکە کە ناکرێ بەش بکرێن، ئەمە بریتیە لە چەقی هەستی ‘خاوەندارێتی’. هەروەها هەستی ‘داهێنان’ یان دروستکردن هەیە کە ئامانجی ئەوەیە جۆرێکی تر لە شتی چاک بهێنێتە دنیاوە یان بەردەستی بکات بۆ بەکارهێنان کە تیایدا نە خاوەندارێتی لەگەڵە نە شاردنەوە.

باشترین ژیان ئەو ژیانەیە کە هەستی داهێنان زۆرترین ڕۆڵی هەبێت و هەستی خاوەندارێتیش کەمترین. ئەمە داهێنانێکی تازە نیە، ئینجیل ئەڵێ “بیر لەوە مەکەرەوە کە چی بخۆین؟ چی بخۆینەوە؟ یان چی لەبەر بکەین؟” ئەو بیرکردنەوەیەش کە ئەیدەین بەم شتانە لابراون لەسەر شتانێک کە بایەخیان زیاترە. لەوەش خراپتر، ئەو خوەی وات لێ بکات بیر لەم شتانە بکەیتەوە خویەکی خراپە، چونکە ئەتبا بەرەوە کێبڕکێ، حەسودی، زاڵبوون، دڕندایەتی و نزیک هەموو ڕەوشتێکی خراپ کە دنیای پیس کردوە. بە تایبەتیش، ئەڕوات بەرەو بەکار هێنانی هێز بۆ ڕاوکردن. شتانی ماددی ئەکرێ ببرێن بەهێز و دزێک لەزەتیان لێ ببینێت. شتانی ڕۆحی بەم شێوەیە نادزرێن. ئەکرێ هونەرمەندێک یان بیرمەندێک بکوژی، بەڵام ناتوانی هونەرەکەی یان بیرکردنەوەکەی ببەی بۆخۆت. ….”

بێرتراند ڕەسڵ، کتێبی ‘ئایدیالە سیاسیەکان’. ١٩١٧