باوەڕ بکەم یان نە؟

لە ویکیپیدیای سۆرانییەوە: بێرتراند ڕەسڵ

“ئەوەی پێویستمان پێیەتی ویستی باوەڕکردن نیە، بەڵکوو ویستی دۆزینەوەیە.”

لە ١٨٩٦دا ویلیام جەیمس، فەیلەسوفی ئەمریکی دەربارەی “ویستی باوەڕکردن” نوسیویەتی. لای بێرتراند ڕەسڵ “ویستی گومانکردن” ڕاستە/باشترە. جەیمس ئەوکات ئەنوسێت کە مرۆڤ ئازادە لەوەی کاتێک بەڵگەشی لەبەردەستدا نەبێت یان کەمێک ھەبن، بیەوێت باوەڕ بە شتێک بکات، بۆ نمونە مەسیحەیەت، تەنھا لەبەر ئەوەی کە کەسەکە وابزانێت باوەڕدارێتیەکەی لەوانەیە سودی ھەبێت.

ڕەسڵ و چەن کەسێکی تر، بۆ نمونە ئالفرێد ھێنری لۆید، وەڵام ئەدەنەوە بەوەی کە نەخێر مرۆڤ دەبێت ویستی دۆزینەوەی ھەبێت نەک باوەڕکردن، لەبەر ئەوەی مانەوە بە “گومانگەرایی” (سکێپتیکاڵ) دۆخێکی لۆجیکی و ئەقڵانی ترە، چونکە وا دەکات مرۆڤ بەدوای ڕاستی و زانیاری زیاتردا بگەڕێت نەک یەکسەر باوەڕ بکات کە ئەکرێت کەوتبێتە ھەڵەوە. بۆیە وتەکەی سەرەو مەبەست لێی ئەوەیە کە مرۆڤ دەبێت ھەوڵی زیاتر زانین بدا نەک یەکسەر باوەڕکردن.

شتی بچوک ناهێڵن وەرگێڕانەکەی تەواو بکەم. بەڵام وا دەزانم ویستی گومانکردن تەنها ڕێگایە بۆ خۆ پاراستن لەم هەموو درۆ و هەواڵی درۆینەیەیە کە مێشکی زۆربەمانی پڕ کردوە.

خوێندنی زانکۆ

نوسینی: بێرتراند رەسڵ، ١٩٥٩

خوێندن بە گشتی بابەتێکی یەکجار گەورە و ئاڵۆزە کە چەندین کێشە لەخۆ ئەگرێت. لەم نوسینەدا، پێشنیار ئەکەم، باسی هەندێکیان بکەم لەوانە گونجاندنی خوێندنی زانکۆ لە هەلومەرجە مۆدێرنەکاندا.

زانکۆ دامەزراوەیەکە بەشێوەیکی بەرچاو کۆنە. زانکۆکان لە سەدەی بیستەم و سیازدەهەمدا گەشەیان کرد لە خوێندنگا مەسیحیەکاندا کە خواناسە کۆنەکان فێری هونەری “جەدەل/دیالەکتیک” کردن بوون. بەڵام، لە ڕاستیدا، ئامانجەکانی پشت زانکۆکان ئەگەڕێتەوە بۆ مێژووی کۆنتر. کەسێک ئەکرێت بڵێت “ئەکادیمیای ئەفلاتوون” یەکەم زانکۆ بوو. ئەکادیمیای ئەفلاتوون ئامانجی جوان-دیاریکراوی هەبوو. ئامانجی بەرهەمهێنانی کەسانێک بوو کەوا گونجاوبن بۆ ئەوەی ببنە سەرپەرشتیئار لە “کۆمارە” خەیاڵیەکەیدا. ئەو خوێندنەی ئەفلاتوون دیزاینی کردبوو بە مانای ئەمڕۆ ناکرێ ناو بنرێت “کەلتووری”١. پەروەردەیەکی “کەلتوووری” لە بنەمادا پێک دێت لە فێربوونی لاتین و یۆنانی. بەڵام یۆنانیەکان پێویستی بەوە نەدەکرد کە فێری لاتینی ببن. ئەفلاتوون لە بنەمادا خوازیار بوو لە ئەکادیمیاکەی بوترێتەوە، یەکەم بیرکاری و ئەستێرەناسی، و ئەنجا فەلسەفە بوو. فەلسەفەکە دەبوایە ئیلهامێکی زانستی بە تامێکی “ئۆرفی”٢ــیانەی هەبوایە. شتێکی لەم بابەتە، لە بەرگی ڕیفۆرمکراوی جیاوازدا، لە ڕۆژاوا بەردەوام بوو تا ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆم. دوای چەن سەدەیەک، لەلایەن عەرەبەکانەوە بەردەوام بوو، و لەوانیشەوە زیاتر لەڕێگای جولەکەکانەوە، جارێکی تر گوازرایەوە بۆ ڕۆژاوا. لە ڕۆژاوا تا ئێستاش زۆرێک لە ئامانجە بنچینەییە سیاسیەکانی ئەفلاتوونی تێدا ماوەتەوە، لەبەر ئەوەی ئامانجی نوخبەیەکی پەروەردەکراوە کەوا بتوانن کەم تا زۆر کۆنترۆڵی تەواوی دەسەڵاتی سیاسی بکەن. ئەم ئامانجە مایەوە، نزیک بەنەگۆڕاوی، تا نیوەی دوەمی سەدەی نۆزدەیەم. لەدوای ئەو کاتەوە، ئامانجەکە تا دێت زیاتر دەستکاری ئەکرێت بە دوو مادەی نوێ، زانست و دیموکراسیەت. تێخستنی دیموکراسیەت بۆ ناو ئەنجامدانی ئەکادیمیا و بیردۆز زۆر گەورەترە لە زانستەکە و زۆر سەختتریشە لەوەی یەکبخرێتەوە لەگەڵ هەرشتێک لە ئامانجەکانی ئەکادیمیاکەی ئەفلاتوون.

خوێدننی زانکۆ، کە لەئێستادا لەتەواوی وڵاتە شارستانیەکاندا بە شتێکی سادە تەماشا ئەکرێت، زۆر بە توندی دژیەتی دەکرا، لەسەر چەن بنەمایەک کە بەگشتی ئەریستۆکراتی بوون، تا ئەو کاتەی کە بینرا کەوا دیموکراسیەتی سیاسی ئیتر بوەتە حەتمیەت. هەر لە کاتە کۆنەکانی مێژوەوەوە هێڵێکی تیژ هەبوە لەنێوان کەسانی خوێندەوار و نەخوێندەواردا. خوێندەواران ڕاهێنانی توندیان پێکرابوو و فێری زۆر شت بووبوون، نەخوێندەوارانیش نەیانتوانیوە بخوێننەوە و بنوسن. خوێندەواران، کە قۆرخی دەسەڵاتی سیاسیان کردبوو، هەمیشە تۆقیبوون لەوەی کەوا خوێندن بخرێتە بەردەست “چینی خوارەوە”. سەرۆکی “کۆمەڵگای شاهانە” لە ساڵی ١٨٠٧دا لای وابوو کەوا کارەسات دەبێت ئەگەر پیاوانی چینی کرێکار فێری خوێندن ببن، لەبەر ئەوەی کاتەکانیان بەوەوە بەسەر ئەبەن کە خەریکی خوێندندەوەی کتێبەکانیی “تۆم پەین” بن. کاتێک باپیرم خوێندنگایەکی سەرەتایی دامەزراند لە ناوچەکەی خۆیدا، دراوسێ دەوڵەمەندەکانی هاواریان لێ هەستابوو، وتبوویان کەوا ئەمە دەبێتە هۆی لەناوبردنی کۆمەڵگا ئەریستۆکراتیەکەی ئەوان. دیموکراسیەتی سیاسی بوو، لانی کەم لە ئینگلتەرا، کە وای کرد گۆڕانکاری بەسەر بۆچووندا بێت لەسەر ئەم بابەتە. دیزرەیلی٣، دوای ئەوەی کە دەنگی کۆکردەوە بۆ پیاوانی کرێکارانی ناو شارەکان، لایەنگری خوێندنی ناچاری بوو بۆ هەموان و ئەم دەستەواژەیەی بەکار ئەهێنا “ئێمە پێویستە گەورەکانمان فێر بکەین”. خوێندن وای لێهات کە ببێتە مافی هەموو ئەوانەی کە خوازیاری بن. بەڵام ئاسان نەبوو کەوا چۆن دەکرێت ئەم مافە درێژ بکرێتەوە بۆ خوێندنی زانکۆ، هەروا چۆن دەکرێت زانکۆکان کردارە مێژوویەکانی خۆیان ئەنجام بدەن.

ئەو هۆکارانەی وای کردوە دەوڵەتە شارستانیەکان خوێندنی گەردوونی (بۆ هەموان) لەخۆ بگرن جیاوازن. کەسانی بەحەماس هەبوون بۆ ئامانجی ڕۆشنگەرایی کە لایان وابوو هیچ سنوورێک نیە بۆ ئەو هەموو چاکەیەی خوێندن لەگەڵ خۆیدا دەیهێنێت. لەناو ئەمانەدا کەسانێک هەبوون کە زۆر کاریگەریان هەبوە لەسەر دەمڕاستی کردنی سەرەتای خوێندنی گەردوونی. ئەنجا کەسانی تر هەبوون کەوا زیاتر پراکتیکی تر بوون و زانیویانە کەوا دەوڵەتی مۆدێرن و پرۆسە مۆدێرنەکانی بەرهەمهێنان و دابەشکردن ناکرێت بەئاسانی بەڕێوە ببرێت ئەگەر ڕێژەیەکی زۆری خەڵک خوێندەواریان نەبێت. کۆمەڵی سێیەمیش کەسانێک بوون کەوا لایان وابوە خوێندن مافێکی دیموکراسیە. کۆمەڵی چوارەمیش هەبوون، کەسانی بێدەنگتر و کەم کراوەتر، کە دەیانزانی چ هەلێک هەیە لە خوێندندا لە ڕووی پڕوپاگەندەی فەرمیەوە. گرنگی خوێندن لەم ڕووەیانەوە یەکجار گرنگە. لە سەدەی نۆزدەیەمدا، زۆرێک لە شەڕەکان لای زۆرینەوە ناپەسەند بوون، بەڵام لەبەر ئەوەی پیاوان فێری خوێندنەوەی ڕۆژنامە کرابوون، هەموو جەنگەکان بوونە جەنگی پەسەندکراو لەلایەن زۆرینەوە. ئەمە تەنها نمونەیەکی کۆنترۆڵکردنی ڕای گشتیە کەوا دەسەڵات دەستی کەوتوە لە ڕێگای خوێندنەوە.

هەرچەندە زانکۆکان ڕاستەوخۆ بایەخیان نەداوە بەم پرۆسە پەروەردەییانە، بەشێوەیەکی گەورە کاریان تێکراوە، بە گشتی قسە بکەین، شتێکی حەتمیە بەڵام لانی کەم یەکجار بێتاقەتکەرە بۆ ئەوانەی کە بیانەوە ئامانجە کۆنەکان لە زانکۆکاندا بمێنێتەوە.

سەختە قسە بکرێت لەسەر دەمڕاستی کردن دەربارەی ئامانجە کۆنەکان بەبێ ئەوەی زمانێک بەکار نەهێنرێت کەوا تامێکی کۆنی هەبێت. جیاوازیەک هەیە، کە پێشتر بە گشتی دانی پێدا نرابوو، لەنێوان توانا و حیکمەتدا. گەشەکردنی ئاڵۆزیەکانی تەکنیک وا ئەم جیاوازیەی کاڵ کردۆتەوە، لانی کەم لە هەندێ ناوچەدا. هەندێ توانا هەن کەوا زۆر ڕێزیان لێ ناگیرێت هەرچەندە دەست خستنیان سەختیشە. کەسێک کە جوڵەی سەختی جەستە ئەنجام بدات، پێم وتراوە، دەبێت لە منداڵیەوە دەست پێ بکات، و کاتێک دەبێتە کارامە، توانایەکی دەگمەن و یەکجار سەختیشی هەیە. بەڵام ئەمە وەک توانایەکی کۆمەڵایەتی بە سودمەند دا نانرێت، هەر لەبەر ئەوەشە کەوا، لە قوتابخانە و زانکۆکاندا ناوترێتەوە. هەرچەندە، توانایەکی زۆریش هەن کە ژمارەیان زۆر بەخێرایی زیاد دەکات، مادەی یەکجار گرنگی سەروەت و دەسەڵاتی نەتەوەیەکن. زۆربەی ئەمانە توانایەکی نوێن و ڕێزیان بۆ دانانرێت لەلایەن کەلتوورە کۆنەکانەوە. هەندێکیان دەکرێت ڕێگا خۆشکەر بن بۆ حیکمەت، بەڵام بڕێکی زۆریان نەخێر. بەڵام، تۆ لێم ئەپرسیت، مەبەستت چیە لە “حیکمەت”؟ خۆم ئامادە نەکردوە بۆ پێناسەیەکی پوخت. بەڵام ئەوەی لە توانامدا هەیە ئەیکەم بۆ ئەوەی ڕای خۆم بڵێم لەسەر ئەوەی ئەم وشەیەک توانای چ مانایەکی هەیە. وشەیەکە (حیکمەت) بەشێکی پەیوەستە بە زانین و بەشێکیشی بە هەستکردن. دەبێت مانای یەکێتیەکی نزیکی تایبەت بێت لە زانین و بەهەند زانینی قەدەری ئینسان و ئامانجی ژیان. پێویستی بە فراوانیەکی خەیاڵ هەیە، کە بەڕاستی سەختە بەبێ زانینێکی یەکجار گەورە. بەڵام پێویستیشی بەوەیە، هەستکردنێکی فراوانیشی لەگەڵدا بێت، کە بریتیە لە دڵسووتانێکی گەردوونی. من پێم وایە، خوێندنی باڵا دەبێت ئەوەی پێویست بکات بیکات بۆ بانگەشەکردن بۆ نەک زانین بەڵکوو حیکمەت. پێم وا نیە ئەمە کارێکی ئاسان بێت، و پێشم وانیە کەوا ئامانجەکە پێویست بکات یەکجار وشیار بێت لەم ڕوەوە، بۆ ئەوەی نەبێتە شتێکی لەقاڵبدراو و خۆ-بەڕاست-زان. دەبێت شتێک بێت کەوا نزیک لاشعوری بێت لە مامۆستادا و نزیک بێمەبەست بگەیەنرێت بە قوتابی. هاوڕام لەگەڵ ئەفلاتوون کەوا ئەمە گەورەترین شتێکە کەوا خوێندن ئەنجامی بدات. بەداخەوە، یەکێکە لە هەرە ژێرمەترسی خراوەکان بە تێخزاندنی شیعاری دیموکراسیەتی ڕووت بۆ ناو زانکۆکانمان.

توندڕەویەتی دیموکراسیەت ئەوەیە بوترێت پیاوان هەموو یەکسانن. هەستێک هەیە لەمەدا کە بەڵێ ڕاستە، بەڵام شتێک نیە کە کەسانی پەروەردەکەر خۆیانی پێوە سەرقاڵ بکەن. دەکرێت بە دەستەواژەی “پیاوان هەموو یەکسانن” بەڕاستی مەبەست ئەوە بێت لە هەندێ لایەنەوە مافی یەکسانیان هەیە و پێویستە بەشی یەکسانیان هەبێت لە دەسەڵاتی بنچینەیی سیاسیدا. کوشتن کوشتنە کوژراوەکە هەرکەسێک بێت، پێویستە هەموو کەسێک پارێزراو بێت لێی لەلایەن یاسا و پۆلیسەوە. هەر کۆمەڵە پیاوێک یان ژن، کەوا بەشیان نەبێت لە دەسەڵاتی سیاسیدا بەدڵنیاییەوە دووچاری جۆرێک لە نادادپەروەری دەبن کە هیچ پاساوێکی نیە. هەموو پیاوان پێویستە لەبەرامبەر یاسادا یەکسان بن. ئەم جۆرە پرەنسیپەیە کە پێکهێنەری ئەوەی بەکارە لە دیموکراسیەتدا. بەڵام ئەمە مانای ئەوە نیە کەوا ئێمە دان بەوەدا نەنێین کەوا پلەی جیاواز هەیە بۆ توانا یان لێهاتوویی لە تاکە جیاوازەکاندا. هەموو مامۆستایەک دەزانێت کەوا هەندێ قوتابی خێرا و هەندێکی تر خاو. هەموو مامۆستایەک دەزانێت هەندێک کوڕ و کچ حەزیان بەهێزترە بۆ بەدەستخستنی زانین، لەکاتێکدا هەندێکی تر دەبێت زۆریان لێ بکرێت تا ئاستی کەمترینی داواکراو لەلایەن دەسەڵاتی پەروەردەییەوە فێر ببن. کاتێک گروپێک خەڵک پێکەوە فێر دەکرێن لە پۆلێکدا، بەبێ گوێدانە کەمی و زۆری تواناکانیان، خێرایی فێرکردنەکە زۆر خێرا دەبێت بۆ بێئەقڵەکان و زۆر خاویش بۆ زیرەکەکان. بڕی فێکردنی پێویست بۆ کەسێکی گەنج پەیوەستە تا ڕادەیەکی یەکجار زۆر بە توانا و زەوقی خۆیەوە. منداڵێکی تەمەڵ تەنها گوێ دەگرێت بۆ ئەوەی کە لەسەریەتی فێری ببێت لە کاتێدا کە مامۆستا لەوێ بێت و جەخت بکاتەوە لەسەر بابەتی وانەکە. کەسێکی یەکجار زیرەک، بەپێچەوانەوە، پێویستی بە هەل و جاروبارەش ڕێنمایی هەیە کاتێک دووچاری سەختیەک دەبێت کە بۆ ماوەیەکی کەم نەتوانێت بەسەریدا زاڵ ببێت. ئەنجامدانی فێکردنی زیرەک و تەمەڵ پێکەوە بەڕاستی جێگای داخە، بەتایبەتی کاتێک دەربارەی ئەوانەیان کە بەتوانان تیایاندا. بێزاری بێپایان دووچاری ئەوانەیان دەبێت کە زۆر بەتوانان و دەبینین بابەتێک کە ئەمان زۆر پێشتر تێی گەشتوون ڕوون ئەکرێتەوە بۆ ئەوانەیان کە لە دواوەن. ئەم خراپیە لەگەڵ گەورەیی تەمەنی قوتابیەکەدا خراپتریشە. ئەو کاتەی کە قوتابیەکی گەنجی بەتوانا دەگاتە خوێندنی زانکۆ، ئەوەی کە پێویستیەتی بریتیە لە جاروبارە ئامۆژگاری (نەک فەرمان) بەنیسبەت ئەوەی کە چی بخوێنێتەوە و مامۆستایەکیش کە هەم کات هەم دڵسۆزی هەبێت بۆ ئەوەی گوێ لە سەختیەکانی بگرێت. ئەو مامۆستایەی کە لە مێشکی مندا هەیە دەبێت کەسێکی یەکجار بەتوانا بێت لەو بابەتەی کە قوتابیەکە تیایدا تەخەسوس دەکات، بەڵام مامۆستاکە دەبێت ئەوەندە گەنجیش بێت کە بیری بێت کە چ جۆرە سەختیەک ئەکرێ بێتە پێش قوتابیەکە، و ئەوەندەش دەقی نەگرتبێت بەوەی کە نەتوانێت موناقەشە بکات بەبێ دەمارگیری. موناقەشەکردن بەشێکی زۆر بنچینەییە لە پەوروەردەی باشترین قوتابیەکاندا و پێویستی بەوەیە دەسەڵات تیایدا وجودی نەبێت ئەگەر بمانەوێت ئازاد و بەرهەمدار بێت. من تەنها بیر لەوە ناکەمەوە موناقەشەکە لەگەڵ مامۆستادا بێت بەڵکوو موناقەشەی نێوان قوتابیەکان خۆشیان. بۆ موناقەشەی لەو جۆرە، پێویستە کاتی خۆش بەسەر بردن هەبێت. بۆیە ئەوە ڕاستیەکە کەوا کاتی خۆش بەسەر بردن لوتکەی گرنگیە لە ساڵانی خوێندندا. کاتێک من خوێندکاری زانکۆ بووم، پەیمانێکم دابوو، کاتێک بوومە مامۆستای زانکۆ وای دابنێم کە موحازەرە بۆخۆی هیچ سوودێکی نیە وەک مێتۆدێکی فێرکردن، بەڵکو تەنها وەک جوڵێنەرێکی جاروبار. بەلای ئەو قوتابیانەوە کە بەتوانان، هێشتا هەر ئەم بۆچوونەم هەیە. موحازەرە وەک مێتۆدی فێرکردن لە زانکۆکاندا شتێکی تەقلیدیە و بێگومان پێش داهێنانی چاپ سوودبەخش بوە، بەڵام لە دوای داهێنانی چاپەوە بەنیسبەت قوتابیە زیرەکەکانەوە ئیتر کۆن بووە.

بەلای منەوە، تا ڕادەیەکی زۆر قەناعەتم هەیە، هەڵەیە کەوا لەسەر بنەمای دیموکراسیەت دژایەتی ئەوە بکرێ کە قوتابی زیرەک و تەمەڵ جیاکرێتەوە لە فێرکردندا. لە بابەتانێکدا کەوا خەڵک بەلایەوە گرنگە کەس خەو بەوەوە نابینێت کە دیموکراسیەت بەو شێوەیە جێبەجێ بکرێت. هەموو کەسێک ئامادەیە دانی پێدا بنێت کە هەندێ وەرزشکار لە هەندێکی تر بەتواناترن، هەروەها ئەستێرەکانی ناو فلیمی سینەمایی پێویستە ڕێزی زیاتریان لێ بگیرێت لە خەڵکی ئاسایی فانی. ئەمەش هۆکارەکەی ئەوەیە کەوا ئەم کەسانەی ئەم جۆرە توانایەیان هەیە هەتا ئەوانەش کە ئەو توانایەیان نیە سەرسامن پێیان. بەڵام توانای زیرەکی، بەنیسبەت سەرسامی لەلایەن قوتابی تەمەڵ بەوانەوە، شتێکە کە بە ئەرێنی و بە جددی نەخوازراوە، هەتا لەلایەن کەسانی باڵغیشەوە، وشەی “کەچەڵی زیرەک” دەربڕینێکە ڕێزی تێدا نیە. یەکێک لەو ناشیرینیانەی دەسەڵاتی سەربازی سەردەم ئەوەیە کەوا ئەو کەسەی کە سەرکەوتن لە جەنگدا مسۆگەر دەکات چیتر کەسێک نیە ڕێزی لێ بگیرێت و لەسەر ئەسپێک بە قنجی دانیشتبێت، بەڵکوو زانایەکی تێکشکاوە کە هەموو مناڵێکی سەرباز-ئەقڵ لە گەنجێتیدا ئامادە بوە گاڵتەی پێ بکات. بەڵام، دەبێت بڵێم لە بواری کوشتندا نیە کە پێم خۆشە کەسانی “کەچەڵی زیرەک” باشترە ڕێزیان لێ بگیرێت.

پێویستیەکانی جیهانی مۆدێرن ناکۆکیەکی هێناوەتە ناو، کە باوەڕم وایە دەکرێت خۆمانی لێ لا بدەین، لەنێوان بابەتە زانستیەکان و ئەوانەی کە ناونراون “کەلتووری”. ئەمەی دوەمیان نوێنەرایەتی کەلەپور دەکات و هێشتاش، لە وڵاتەکەی مندا، جۆرێکە لە خۆبەزلزانینی لوتبەرزانە. نەزانینی کەلتوور، لە دوای ئاستێکەوە، ئیتر نەخوازراوە. نەزانینی زانستی، هەرچەندە تەواویش بێت، وانیە. من پێم وا نیە کەوا جیاکردنەوەی نێوان خوێندنی زانستی و خوێندنی کەلتوری هێندە بەو ڕوونیە جیاوازیەکەیان دەرکەوێت کە وادیارە. من وا دەزانم کەوا هەموو قوتابیەکی زانستی پێویستە هەندێک زانیاری هەبێت لەسەر مێژوو و ئەدەبیات، و هەروەهاش قوتابیە کەلتووریەکان پێویستە هەندێک ئاشناییان هەبێت لەگەڵ هەندێک لە بۆچوونە بنچینەییە زانستیەکاندا. هەندێ کەس دەڵێن کات بەشی ئەوە نیە لە خوێندنی پرۆگرامی زانکۆدا، بەڵام، من باوەڕم وایە کەوا ئەم بۆچوونە دروست بووە لە ئەنجامی ئەوەی کە ویستێک نیە بۆ ئەوەی خوێندن بگونجێنێت لەگەڵ کەسانێک کە نەیانەوێت لە بابەتێکدا زۆر قوڵ ببنەوە. زیاتریش مەبەستم ئەوەیە، ئەو خوێندنە کەلتووریەی ئەخرێتە بەردەم قوتابی زانستی، پێویست ناکات زمانی یۆنانی یان لاتینی تێدا بێت. بەهەمان شێوەش وا ئەزانم ئەو بابەتە زانستیانەی ئەخرێتە بەردەست ئەوانەی کە نایانەوێ لە بابەتی زانستیتا پسپۆڕی پەیدا بکەن دەبێت دەربارەی مێژووی زانست و بەشێکیشی دەربارەی لایەنەکانی مێتۆدی زانستی بێت. وا ئەزانم شتێکی باشە کەوا جاروبارە موحازەرەی پیاوانی دیار بۆ هەموو قوتابیان پێشکەش بکرێت و نەک تەنها بۆ ئەوانەی کە پسپۆڕیەکەیان لە بابەتە پێشکەشکراوەکەدایە.

هەندێ شت هەن پێم وایە دەبێت شایانی کردن بن، هەرچەندە لە ئێستادا وا نیە، بەوەی ئەوانەی سەروکاریان لەگەڵ وتنەوەی وانەی زانکۆدا هەیە سەرپێیی تەماشا بکرێن. تەبیعی ئەم پیاو و ژنانە، پێویستە لە بابەتێکدا پسپۆڕ بن. بەڵام، زیاد لەمە تەماشاکردنێکی گشتی هەیە کە پێویستە ئەوانەی فێریان دەکەن لەپێش خۆیانەوە دایان بنێن. پێویستە بەهای ڕۆشنبیری و گەڕان بەدوای زانیندا لەخۆیاندا بەرجەستە بکەن. پێویستە ئاشکرای بکەن کەوا ئەوەی لە هەر کاتێکدا بە زانین دا ئەنرێت، ئەکرێ لە ڕاستیدا هەڵەی تێدا بێت. پێویستە ئەوە بچەسپێنن لە مێشکیاندا کە دەبێت ڕۆحیان مەزهەبی نەبێت، بەڵکو بەڕۆحێکی گەڕانی بەردەوام و لە دۆخی پاڵدانەوەی دڵنیاییدا نەبن. هەقە هەوڵی ئەوە بدەن کە وشیاریەکی جیهان بەکۆ دروست بکەن، نەک تەنها ئەوەی کە ئێستا لێمان نزیکە لە کات و لە بۆشاییدا. بە لەبەرچاوگرتنی ئەگەری هەڵەکردن، هەق وایە گرنگی لێبوردەیی ڕوون بکەنەوە. هەقە بیری قوتابیەکان بخەنەوە کەوا ئەوانەی پاش مەرگیان ڕێزێکی زۆریان لێ گیراوە لەسەردەمی خۆیاندا کەسانی بێ جەماوەر بوون، لەسەر ئەم بناغەیەش، ئازایەتی کۆمەڵایەتی بەهایەکە لە لوتکەی گرنگیدا. لەسەرو هەمووشیانەوە، هەموو مامۆستایەک کەوا خەریکی هەوڵێکە بۆ زۆرترین سوودی قوتابی کە قسەیان لەگەڵدا ئەکات پێویستە خۆی وەک خزمەتکاری ڕاستی دابنێت و نەک خزمەتکاری ئەم یان ئەو بەرژەوەندی لایەن یان سیاسەتێک. ڕاستی مێخودایەکی درەوشاوەیە، هەمیشە پەچەدار، هەمیشە دوور، هەرگیز ناتوانی تەواو لێی نزیک بیت، بەڵام شایانی هەموو ئەو خۆتەرخانکردنەیە کە لە توانای ڕۆحی مرۆڤدا هەیە.

پێڕست

١. ڕەسڵ لە نوسینەکەیدا وشەی “وێژەیی” بەکار ناهێنێت بەڵام زانستی و وێژەیی نەک کەلتوری لە کوردیدا باوترە، بەڵام لەبەر ڕێزی نوسینەکە وەک خۆی وشەی culturalم کردوە بە کەلتووری

٢. ئۆرفیەس، شاعیری یۆنانی بوە. زیاتر بخوێنەوە خۆت

٣. دیزرەیلی دووجار سەرۆک وەزیرانی ئینگلتەرا بوو لە سەدەی ١٩دا ژیاوە

پیاو ئەبێ سنوری خۆی بزانێت

ئەو سەردێڕە لە یەکێک لە فلیمەکانی کلینت ئیستودا هاتوە و من لە بواری پرۆگرامنوسیندا بیستومە. باشترین ئامۆژگاریە بۆ کەسێک بیەوێ دەست بداتە پرۆژەیەک و خەوی گەورە ببینێت. ئەبێ ئاگاداری ئەوە بیت کە سنوری تواناکانت لە کوێدان بۆ ئەوەی ئەگەر پێویستت بە هێزی زیاتر هەبوو وا نەزانی لای خۆت دەست ئەکەوێت و بڕۆی بەدوای هێزی زیاتردا بگەڕێیت. ئیتر خوێنەر دڵنیام بە شێوازی تر تێی ئەگات و بەسەر خەڵکی تریشدا ئەی سەپێنێت.

لێرە ئەو سەردێڕە بەکار ئەهێنم بۆ ئەوەی خوێنەواری کورد ئاگادار بن کەوا تواناکانیان لە ئاست ئەو هەموو خۆفوتێکردنەدا نیە و ئەگەر بڕیارە کارێکی گەورە ئەنجام بدەن، پێویست ئەکات سنوری تواناکانی خۆمان بزانین. پێشتریش، کە بڕیار بوو لەسەری بنوسم لێرە، کتێبی ڕۆژهەڵات ناسێکم چاو لێکرد بەناوی ساوسگەیت کە سەردانی ناوچە کوردەکانی نزیک بیتلیس و ئەوەی بە کوردستانی باکور ناسراوە کردوە لە ١٨٤٠دا و نوسیبوم کە ئێمە بەڕاستی ئەوە مێژوەکەمانە نەک سرودی ئەی ڕەقیب و قسەی دڵدار و کەسانی نەتەوەپەرست و بەحەماسی تر.

ئەمڕۆ چاوم کەوت بە فلیمێکی بێدەنگی ساڵی ١٩٢٦ کە ئەرمەنیەکان دەریان کردوە لەسەر “چاند”ی کورد. گەر باوکی هەر کەسێکمان تا ١٩٦٠یش لەدایک بوبێ ئەم فیلمە ژیانی باپیرانی هەموومانە، واتە ئەوەندە کۆن نیە کە لە وێنەکانیدا وا هەست ئەکەین، بەڕاستیش ئەو خانوانە نیشان ئەدات کەوا ساوسگەیت لە کتێبەکەیدا باسی کردوە. هەڵبەت ڕووت و قوتی مناڵەکان نیشان نادات، هۆکارەکەشی ئەوەیە کە ساوسگەتی ٨٠ ساڵ بەر لە فیلمەکە سەردانی ناوچە کوردەکانی کردوە. تەمەنی باشیان هەبێ لەوانەیە باوکی هەندێکیشی تێدا بێت.

ئەوەی لە تەماشاکردنی ئەم فیلمە و لە کتێبەکەی ساوسگەیت تێبین ئەکەم:


١. بە چ ڕوویەک بەناو خوێندەواری ئێمە خۆمان ئەکەین بە خاوەن زانستی یۆنان، بابل، سۆمەر یان هەر شارستانیەتێکی تر کە وەک لە فلیمەکە ئەیبینی لەگەڵ بزندا نەخەوتبن؟ یان وەک نوسەر نوسیبوی چاڵێکیان نەکردبێ بە خانوو و چاڵێکی تریش لەناویدا ئاگریان تیا کردبێتەوە. ماڵی کورد ئێستاش، بەرد و چیمەنتۆ، ١٠٠٪ پێچەوانەی ئاو و هەوا دروست ئەکرێت. بزنی داماو هەناسە نادا ئەخورێت، بەڵام ماڵەکانمان زیاتر لە حەشارگەی سەربازی ئەچێت تا باسی فێنکی یان هەر چۆڕە ئەقڵێکی تر. لە چاو دروستکردنی پارچەی کۆمپیوتەردا ئەم دەقەیە ژیانی نەک کورد دەیان وڵاتی تریش وەک ئەوەیە لەگەڵ بزندا بخەویت.


٢. ئەم خۆفشکردنەوە و تەمبەڵیەی خوێندەواری کورد و زۆر نەتەوەی تر کە هەموو شتێک ئەکەن بە خەتای ئینگلیز یان خەتای کەسێکی تر، بە چ ڕوویەک ئەم دیمەنانە ئەبینن و هەر سورن لەسەر ئەوەی کورد خۆیان دز، پیاوکوژ و ماستاوچی نین؟ هەر بۆیە ئەم دوو خێڵە دز، پیاوکوژ و ماستاوچیە بوونەتە دەمڕاستیان.


٣. ئەم خاڵە مەبەستمە: کورد ئەم دەقەیە ئەبێ چاوەڕێ بێت جارێکی تر مێشک پوچی وەک تالیبان داگیری بکات و لەدوای ٢٠٢٥یشەوە زەحمەتە بتوانێ نەوت بفرۆشێت یان جاشایەتی سودی هەبێت. بۆچی؟ چونکە ئەوە ڕابردووت بێ ئەمەش ئێستات بێت ئەبێت سنوری خۆت بزانیت. گۆڕانکاریەکانی تەکنۆلۆجیاش لە چەن سەد ساڵی ڕابردوودا وای کردوە چۆن لە ڕابردوودا خاوەن زەوی ئەیتوانی جوتیار برسی بکات، ئێستا جوتیاری زیرەک (ڕۆژاواییەکان) لە دورەوە چاوەڕێن پارەیان بدەیتێ بێن زەویەکەت بۆ بکێڵن. بۆیە قەتەر ڕێکەوتنی چەندین ساڵی ئیمزا ئەکات لەگەڵ سوپای بەریتانی کە لە وڵاتەکەیان دەرنەچن.


بۆ زانیاری بێسودیش، ئەمە وای کرد بخوێنمەوە کەوا یەک لە کۆنترین فلیمی جوڵاو لە لیدس لە ١٨٨٨ تۆمارکراوە لەلایەن کابرایەکی فەرەنسییەوە.

بابەتی “زارێ” لە ویکی سۆرانی.

شوێنکەوتووانی پێش تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان

لە کتێبەکەیدا نوسەر نوسیویەتی کە تەواوی فیکری مرۆڤ ئەفسانەیە.

گێژکردن یان با ئەرێنیانەتر بنوسین سەرسامکردنی خەلک بە ئەفکار، تا ئەو کاتەش کە بۆی هەیە بەشەریەت بە ژیری دەستکرد لەناو بچێت بەردەوامی ئەبێت، جا نازانم دوای ئێمەش هەر وا ئەبێت یان نە، مەبەستم ئەوەیە کاتێک کۆمپیوتەر فێری بیرکردنەوە بوو، ئەوانیش وەک ئێمە هەوڵی شوێنکەوتوان ئەدەن یان نە، دڵنیا نیم لەمەیان.

هەمیشەش ئەتوانی لەناو تەسکترین فیکردا فیکرێکی تر بخولقێنی چونکە خۆی پێناسەکەی ئەوەیە. مەبەستم ئەوەیە کەوا فیکر بۆخۆی هەڵێنجراوە لە فیکری تر. وەک ژمارەی دوای فاریزە یان هەر ژمارە سروشتیەکان خۆیان دێتە پێش چاوم. کابرایەک ئەڵێ ٠.١١ تۆش ئەڵێی بەڵێ قوربان ٠.١١ بەڵام ٠.١٢١ جوانترە چونکە ئەملاولاکەی ئەکاتە ناوەڕاست. یان کابرایەک وتویەتی ١١ تۆش ئەڵێی ١٢١، کە ئەپرسن بۆ، تۆش ئەڵێی ئاخر ئەو هەر تاقەتی نەبوە لە ١ زیاتر بەکار بهێنێ ئەها من جوانترم داناوە دووم لە نێوان دوو یەکدا داناوە. پڕماناترە ژمارەکەی من.

ئیتر بۆخۆی ئەفلاتون و کاک زەینەفۆن کە کوردی قوڕبەسەر لە ناو کتێبەکانی ئەودا بۆ خۆی ئەگەڕێت، بە دڵی خۆیان قسەی پوچیان کردوە و فەلاسیفەش خەریکی موناقەشەکردنی بوون. بۆ نمونە جەنابی ئەفلاتون باوەڕی وابوە ئینسان نەک هەر ڕۆحی تێدایە، جا هەر بەڵگەیەکیشی هێنابێتەوە بۆی لە فیکرەکە خۆی پوچتر بوە، بەڵکو وتویەتی کەوا ڕۆح نەمرە و زیندوو ئەبێتەوە لە دوای مردن. ئیتر بەم شێوەیە کابرایەکی تر هاتوە وتویەتی “من لای دروستکەری ئەو ڕۆحەوە هاتوم کە ئەفلاتون باسی ئەکات” و “من ناوم عیسی”یە و ڕۆحەکەم لە خۆی وەرگرتوە و دایکم بە کچی منی بوە یان هەر چیرۆکێکی تر. وەک وتمان ٠.١٢١ بۆخۆی دا ئەنێت و ملیارەها بەشەریش بۆی ئەگرین وای تخوا لە خاچ درا.

بۆچی ئەم هەرایە ئەکەین؟ چونکە بێ ڕوونکردنەوەیەکی باش، تەنها ئەزانین لە سەردەمێکدا ئێمەی مرۆڤ فێری بیرکردنەوە بوین. لەمە دڵنیاین چونکە دیکارت وتەنی چونکە هەین. کە مادام ئەتوانین بڵێین هەین، کەواتە ئەشتوانین بڵێین ئێمە فێری بیرکردنەوە بوین. بیرکردنەوەکانیشمان وەک جۆن لۆک ئەڵێ، سەرچاوەی کردارەکانمانە جگە لە کردارە بایۆلۆجیە رووتەکانی وەک چاوتروکاندن و برسی بوون و هتد. شتی وەک ڕۆشتن بۆ سەر بەرزاییەک بۆ تەماشاکردنی جێگایەکی خۆش شتێکی بایۆلۆجی یان بێئاگا نیە نەڵکو شتێکە هاتوە بە مێشکماندا و ئیتر بڕیارمانداوە بیکەین.

جگە لەوەش کە سەرچاوەی کردارەکانمانە، تەواوی ئەفکاریشمان، تەبیعی، وەک کابرای ژیر وتویە ملکەچی حەزەکانمانە. چونکە لە شوێنێک یان لە کەسیکمان بیستوە ئەو جێگا بەرزە خۆشە بۆ بینین ئیتر ئێمەش بڕیارمانداوە بڕۆین بیبینین. ئەمەش وا ئەکات کە بزانین گرنگی فیکر چەندە بە تایبەتی کاتێ ئەبینین بە دوو قسەی وا چەندین کەس شوێنمان ئەکەون. بۆ نمونە ئەگەر بڵێین جەناب تۆ ڕۆژی ئەوەندە جار فڵان و فیسار شت بکە من پێت ئەڵێم دوای مردن لە خۆشترین جێگا ئەژیت کە ناوی بەهەشتە. تەبیعی فیکری بەهەشتیش خۆی دروستکراوی کەسێکی تر بوە یان بۆهاتنی خودی ئەفلاتون بوە و ئیتر بەکار هاتوە بۆ ئەوەی خەڵک شوێنیان بکەون. دەی وەڵامم بدەرەوە بۆ وا ئەکەین؟ بۆ ئەوەی دانیشین بۆ خۆمان و ئەو کەسانەی شوێنمان ئەکەون هەم خزمەتتمان بکەن هەم پارێزگاری. هیچی تر.

ئەمەش ئەمان گەیەنێتە سەر ئامانجی کەسانی تر لە ڕەخنەگرتن لە پێشەوایانی کەسانی تر. بەو هیوایەی کە شوێنکەوتوەکان هەندێکیان واز بهێنن لەو پێشەوایە و شوێن ڕەخنەگرەکە بکەون. دەنا من چیم داوە لە ڕەخنەگرتن لە فەلاسیفەی یۆنان؟ بۆ ئەوەی ژمارەی خوێنەرانی ئەم بڵاگە زیاتر بن و لە داهاتوو منیش وەک ڕۆناڵدۆ بۆ یەک پۆست داوای ١.٢ ملیۆن پاوەن بکەم. حەزەکانی مرۆڤ هەر ئەوانەن کە پیاوە ژیرەکە باسی کردووە.

بۆیە بەڕاستی ڕەخنەگرتن لە پێشەوایانی کەسانی دیکە ئامانجەکەی ئەوەندە شاراوە نیە کە هەندێک وای بۆ دەچن.

شیوعیەت یان سۆشیالیزم چیە ئەگەر تەکنۆلۆجیا نەبێت؟

نوسەری “مرۆڤەخودا” – هۆمۆ دیوس – ئەڵێ هۆکاری ئەوەی مەهدیەکەی سودان سەرکەوتو نەبوو وەک کارل مارکس، تەبیعی ئەو ناوی نورسی نازانێ، من ئەڵێم کەسێکی وەک سەعیدی نورسیش، ئەوەیە کەوا کارل مارکس و جەماعەت زیاتر دیراسەی تەکنۆلۆجیای سەردەمیان کردبوو.

یەکەم جارە ئەبیستم نوسەرێک بڵێ شیوعیەت یان ئەوەی لە هەڵەبجە کردبویان بە جڕوجانەوەر لێمان “کۆمۆنیزم” هیچ نیە ڕەنگدانەوەی تەکنۆلۆجیای سەردەم نەبێت. کە وردیش ئەبینەوە بێ ئەوەی پێویست بە بەڵگەی زیاتر بکات ئەبینین ڕاستەکات، شیوعیەت چیە ئەگەر تەکنۆلۆجیا نەبێ‌ بۆ دابەشکردنی “ئامرازەکانی بەرهەم هێنان”؟ کە بنەمای سۆشیالیزم و کۆمۆنیزمی مارکس و ئەنگلسە. یان شیوعیەت چیە “کارەبای ڕەئیسی” نەبێت؟ ئەگەر وەزارەتی تەندروستی بۆ هەموان نەبێت؟ واتە ئەگەر کات بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی یۆنانیە کۆنەکان کە گوایە بناغەی کۆمەڵگەرایی/کۆلێکتیڤیزم لەوێوە هاتوە، چۆن ئەتوانی دەرەبەگێک ناچار بکەی لە داهاتەکەی بەشی کەسی تر بدات؟ لە ڕاستیدا ئەوە بازدانێکە دەنا دەرەبەگەکەش ئەگەر”تەکنۆلۆجیا”ی کشتوکاڵ نەبێت، کەسێکە ئەبێ‌ بەدوای نێچیرێک یان دار هەنجیرێکدا ڕا بکات تا بتوانێت نان بۆخۆی پەیدا بکات. ئیتر کۆمەڵگەرایی لە کوێیە؟

کام سۆشیالیزم ئەتوانێ باسی ئەوە بکات کە با فڵان شتی هاوبەشمان هەبێ ئەگەر تاکێک داهاتی زیادەی نەبێت؟ ئەبێ تەکنۆلۆجیا/ئامرازی بەرهەم هێنان گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا هاتبێت تا بتوانین باسی خوێندنی گشتی، تەندروستی گشتی، خزمەتگوزاری گشتی و هەروەها دەسەڵاتێکیش چاودێری ئەوە بکات بکەین. بە دەستەواژەی قەبە و ڕیزکردنی چەندین کتێب و ڕۆژنامە کە نوسەرەکەی مەبەستی خۆدەرخستن زیاترە وەک زانیاری دەربڕین بەدڵنیایەوە کەس ناتوانێت هەڵەنجاندنێکی زانستی بکات وەک نوسەری کتێبەکە، نمونەی خراپیش زۆرن لەوانە بابەتی شیوعیەتە لە ویکیپیدیا.

وەک خۆشی ئەڵێت و بە وردبوونەوەی زیاتر لە ڕاکەی نوسەر هەردو کارل مارکس ودواتریش لینین کە خۆی کوڕە ئەریستۆکرات بوە، ئەبوایە چارەکێکی نورسی سەرکەوتوو نەبونایە، کەچی بە پێچەوانەوە لە ناو جەرگەی سەرمایەداریدا بەریتانیا سیستمی تەندروستی خۆڕایی و دواتریش سۆشیال دا ئەمەزرێنێت و گۆڕەکەی مارکسیش لەخۆ ئەگرێت. بۆچی؟ چونکە ئەوان تەرکیزیان لەسەر تەکنۆلۆجیا بوە خەڵکی وەک نورسیش تەرکیزیان لەسەر دەقە هەنوکەیی و کۆنەکان بووە. بناغەی قسەکردن لەسەر شیوعیەت بریتیە لە “ئامرازی بەرهەم هێنان” یان “نرخی بەرهەمهێنان” کە هەردوک ئابورین و ئابوریش تەکنۆلۆجیا هێناویەتیە بوون. ئیتر جیاکردنەوەی مرۆڤ لەسەر ئاستی “بۆرژواز و پرۆلیتار” و قسەی پوچی لەو شێوەیە ئەتوانی لای بێرتراند ڕەسڵ زیاتر لەسەری بخوێنیتەوە (کە خەریکی وەرگێڕانیم) چونکە مرۆڤ هەر مرۆڤە، چ ژن چ پیاو، چ سپی چ ڕەش – یان بگەڕێوە بۆ کتێبی یەکەمی نوسەر “هۆمۆ ساپیەنز” بۆ زیاتر لەسەر ئەمە.

کەوابێت، بە قسەی نوسەر، ئەکرێت چۆن لەناو جەرگەی مەسیحیەتێکی توندڕەودا شۆڕشی ئەقڵاندن و ژیری دروست بوو، ئاواش لەناو کۆمەڵێک موسوڵمانی ڕاستگۆدا جارێکی تر وەک عەباسیەکان خەریکی تەکنۆلۆجیای زانیاری و ژیری دەستکرد بن. هەر نوسەر خۆی لە کتێبەکەیدا ئەڵێت، ئەبوایە ئەستەنبوڵ گالیلۆی دروست کردایە نەک ڕۆما، چونکە ئەستەنبوڵ ئەوکاتە پاریسی ئەوروپا بوو. بۆیە ئازادی مەرج نیە داهێنان لەگەڵ خۆی بهێنێت کە زۆرمان ئەیزانین و هەندێکیش وەک نەعامە سەرمان کردوە بە لمدا. بە کورتی وەک خۆی نوسیویەتی: گرنگ نیە چەن ملیار کەس ئەزانن فڵانە شت بکەن، گرنگ ئەوەیە چەن کەسێک هەبن خەریکی شتانێ بن کەسی تر نەیزانێت.

لە کۆتاییدا، نوسەر لە ڕاستیدا نەک تەنها شیوعیەت، تەواوی فیکری مرۆڤ ئەباتەوە سەر تەکنۆلۆجیا و لە کتێبەکەیدا بە وردی باسی ئەو گۆڕانکاریانە ئەکات کە بەسەر مرۆڤدا هاتوون و وردەکاری ئاینی سەردەم “مرۆڤایەتی” ئەکات کە هیوادارم بابەتێکی تری لەسەر بنوسم، بۆیە شیوعیەت تەنها یەکێکە لە کاریگەریە گەورەکانی تەکنۆلۆجیا لەسەر مرۆڤ. ئەمڕۆش بە ئاشکرا هەموومان ئەبینین کە چۆن تەکنۆلۆجیای زانیاری (نوێترین جۆری تەکنۆلۆجیا) چ گۆڕانکاریەکی بەسەر تەواوی جومگەکانی ژیاندا هێناوە و چیتر دەوڵەتێک دروست نابێ‌ بەبێ ئەوەی “چیرۆکێک”ی تەکنۆلۆجیای لەگەڵدا نەبێت یان بە پشتی تەکنۆلۆجیایەک نەهاتبێتە سەر حوکم.

لە ڕۆژاوا چی لە ڕق بکەین؟

کابینە “ڕەگەزپەرست”ەکەی بۆریس و بۆرەکانی بەریتانیا. خستومەتە کەوانەوە وشەکە، لەبەر ئەوە وریای بە.
سەید قوتب سەرۆکی ئەوانەیە کە دێنە ئەوروپا/ئەمریکا و دوای ماوەیەک دەست ئەکەین بە قسە وتن پێیان. ئەگەر گوێت لە من بوو لە سەیرانێک گەرم ببم دژیان، بڵێ دەی تۆش مەبە بە سەید قوتب.


بۆ؟ چونکە بتەوێ ئەو زوڵمەی ئەمان کردویانە، جا هەمانە کێشەی بنەماڵەی سوڵتان سڵێمانیش ئەخاتە سەر ئەبراهام لینکن، ئەبێ بزانی کە کوشتن ڕاست نیە و شەڕیش چارەسەر نیە و نەبوە. مەبەستم ئەوەیە ئەگەر سەید قوتب بیتوانیایە لەناویان ببات، نەئەبوایە بیکردایە، کەواتە من/تۆ نابێ بیر لەو جۆرە چارەسەرە بکەینەوە.
کەوابێ چی تێ بگەین لەو هەموو فیلمە پڕ ئازارەی باسی کۆیلایەتی ڕەشپێستەکان ئەکات لە ئەمریکا یان چەوساندنەوە و قات و قڕی ئیمپۆراتۆرە جیاوازە ئەوروپیەکان لە ئەفریقای بێدەسەڵات یان نازیەت خۆی؟ ئەبێ تێ بگەین کە ئینسان بەڕاستی لە دارستانەوە هاتوە. ئەبێ تێ بگەین کە ئەگەر بڕیارە تۆ ئەمان بە وەحشی بزانی وەک سەید قوتب، نابێ لانی کەم شەڕی “خۆتڕێن” بکەیت.


ئەبێ ئەگەر بڕیارە ڕقێک، چەوسانەوەیەک یان هەر شتێکی ترت هەیە دژی ئەمان بزانی چی ئەکەیت و لەناو مەجلیس و سەیرانەکانتا چۆن باسی ئەم ئینسانانە ئەکەی کە لانی کەم دوو ساڵ هاتووی خوێندوتە لەناویان. “خوێندن” جیاوازە لەوەی کابرا هاتبێ بۆ ئێرە بۆ هەر شتێکی تر بەتایبەتی پارەپەیداکردن، مادام خوێندوتە، ئەبێ بزانی چی لەو هەستە ناخۆشەی بۆت دروست بوە دژیان چی لێ ئەکەیت.


ئێستا، دوو کەسی گرنگ لە کابینەکەی بۆریس جۆنسن هەن کە بەڕاستی پۆستەکانیان گرنگە، وەزیری ناوخۆ و دارایی، هەردوو ئەسڵ هیندی ئەوەی ناوخۆ سپی پەرستێک بەناوی پریتی و دارایش قەودرێژێکیش بەناو ڕیشی.


پریتی کچی کابرایەکە کە لە کاتێکدا ئەم ئەندام پەرلەمانی پارتەکەی خۆی بوو، باوکی چووبوو خۆی هەڵبژاردبوو وەک ئەندام شارەوانەی پارتی یوکیپی ڕەگەزپەرستر لەمان کە بوە هەرا و ناچار وازی هێنا لەبەر کچەکەی. سوتفە ئەمڕۆ ئەزانم خاتوو پاتێل، دەرچووی زانکۆی کییلە کە خەریک بوو لەوێ بخوێنم کە لە ستۆک ئۆن ترێنت ئەژیام. ڕیشی سوناکیش کوڕی دکتۆر و سەیدەلانیەکە کە تەبیعی دەرچووی ئۆکسفۆرد و ماستەرەکەشی لە ستانفۆرد لە ئیدارەی ئەعمال وەرگرتوە و ئەوەی مەشهورە بە MBA.


ئەمان ئەو ڕقەی سەید قوتبیان نەدیوە؟ بەڵێ، هەستی پێ ناکەن؟ نەخێر. بۆچی؟ چونکە یەکجار وەک فیلمەکەی “من دایکم” تەواو وا بەخێوکراون ئەو دنیایەی سەید قوتب باسی ئەکات زۆر دوورە لەم خۆشیەی لەندەن دابینی کردوە بۆ ئەوان و ئامادەن بە دڵی سیستمەکە بجوڵێنەوە تا نەک ببن بە وەزیر، ئەوەتا جار و بارە ئەڵێن ڕیشی سوناک لە بۆریس باشترە.


بۆریس خۆی کێیە؟ کوڕەزازای (باپیرە گەورەی بۆریس) وەزیرێک بوە لە دەوڵەتی عوسمانی. ئەتوانی چیرۆکی باپیریی “عوسمان جۆنسن” بخوێنیتەوە کە چۆن بوە بە “ویلفرید جۆنسن”.

کەواتە چۆن هەڵسوکەوت بکەین؟ گوڵەکەی مامۆستا ئەحمەدیان تێ ئەگرین، وابزانم هەر گوڵەکەی ئەحمەد کایای ڕەحمەتیشە، کە لەوانەیە دۆستەکانیشمان بریندار بکات بە مانایەکی تەواو جیاواز لە گۆرانیەکەی ئەو.

چی بکەین؟

گەر وەڵامەکەیم بزانیایە، زۆر شتم ئەکرد. وەڵامەکەی پێویستی بە دیراسەکردن و لەوانەیە دەیان ساڵ لێکۆڵینەوە هەبێت.

نازانم چی بکەین بەڵام ئەزانم ئەبێ بە بیرکردنەوە دەست پێ بکەین. ئەبێ بیربکەینەوە بزانین لە ٥٠٠ ساڵی ڕابردوودا و زیاتریش لە سەرەتاکانی دروستبوونی نەتەوەپەرستی لە ئەوروپا و دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوە لەسەر بناغەی زمان، کە تەبیعی پێش هەزاران ساڵ لەو ناوچەیەی ئێمە تۆی هەبووە و دین توانیویەتی کاڵی بکاتەوە، بۆچی نەمان توانیوە بوونێک بۆ کوردزمان دروست بکەین.

١. ئەبێ خەڵکانێک کە توانای بیرکردنەوەیان هەیە ئەمە بکەن. مرۆڤی سیاسی و ڕۆژنامەنووس بەردەوام خەریکی کاردانەوەن. توانای دروستکردن لای مرۆڤی سیاسی ئەگەر هەشبێ، هەم حەزە سیاسیەکانی کە لانی کەم ئەم تێزە ئەتوانێ پێناسەی بکا، ناهێڵێ هەم وەک مرۆڤ خۆی حەزی بیرکردنەوەی نیە.

٢. ئاشکرایە پێش هەموو شتێک ئەبێ ڕابردوو دیراسە بکەین. ئەبێ لەوە حاڵی ببین کە کەی توانیومانە بزانین ئێمە جیاوازین. بۆ نمونە و تەنها لایەنی بچووکی ئەم دیراسەیە: ئایا بەڕاستی تورکەکان لەدوای ١١٠٠و هاتنیان بۆ ناوچەکە بە توانای دینی ئەوەی کردیان کردیان یان بە توانا تەتەریەکەیان؟ لەبەر ئەوەی حاڵی حازر بەزمەکە بەزمی ڕۆژاوایە و داگیرکاری دەوڵەتی تورکە لەوێ.

٣. ئەو فرسەتەی لە هەرێمی ئێراق هاتۆتە دی لەسەر دەستی بەریتانیەکان هاتۆتە دی، بۆیە جیاوازە لە شوێنەکانی تر. دووبارەکردنەوەی ئەمە ئەکرێ هەندێ لە هەنگاوەکانی ئەنجام بدرێ، بەڵام بە نەبوونی هەمان مامۆستا، زۆر زەحمەتە هەمان نمرە وەرگیرێت. بۆیە زۆر گرنگە ئەو هەلە زۆر ژیرانە مامەڵەی لەگەڵ بکرێ و بپارێزرێ. ئەوەی لە ڕیفراندۆم کرا ئەبێ گەورەترین وانە بێت کە نابێ چیتر قومار و هەنگاوی خراپ بنرێ کە چارەنووسی ئەوێ بخاتە مەترسیەوە.

٤. ئەم بیرکردنەوە و دیراسەکردنە لە گەرما و هەڵپە و گڕوتیندا ناکرێ. ئەبێ لە دەرەوەی ئەو نەخشە گڕدارە بکرێ، وە باشترە خەڵکانی ژیری وەک نۆام چۆمسکی و زۆر خەڵکی تری ژیر کە ڕووسیشیان تێدایە بەشدار بن. لە ڕاستیا حاڵی حازر ئەوان هەست بە تاوان ئەکەن کە دەوڵەتەکانیان ئا بەو بێ ئابڕوویە مناڵی کورد لە سوریا ئەخەنە ژێرپێی توندڕەوی دینی و ڕەگەزپەرست.

هیوادارم ئەوانەمان کە حەزی چارەسەری هێواش و ژیرانەمان هەیە ئەمە زۆر بەجددی وەرگریرن، بیر لە ئامراز و هەلەکان بکەینەوە. بزانین چۆن ئەتوانین ئەوەی تا ئێستا بە کاردانەوە و بەشەرکردنی گەرم نەهاتە دی، بە خۆ ئامادەکردن بۆ شەڕی تر، بەڵام بە هەبوونی فرسەت کە بکرێ ئەمجارە شەڕەکە ببرێتەوە، بتوانین پلانی تۆکمە و درێژخایەنی بۆ داڕژین.

جارێکی تر نازانم چی بکەین، بەڵام ئەزانم ئەبێ بە بیکردنەوە و دیراسەکردن دەست پێ بکەین.

بۆ ناهێڵن بخوێنینەوە؟

iqraa
اقرا باسم …

چیتانە بەسەرمانەوە؟

“نوێژکەری نورینی، ئیشکەری شیرینی” بێ ئەقڵانەترین قسەی بەشەری کوردە.

با جارێ جەماعەت لێم عاجز نەبن ڕوونی بکەمەوە: گریمان فیعلەن نوێژکەر بی نورینی و ئیشیشت کرد پارەداریت و قسەت ئەڕوا، دەی با شتێکیشی لەسەر ئەقڵ تێدا بهاتایە. نوێژکەری ڕاستەقینە بی نورینی، ئیشکەری ژیر بی شیرینی” ئاوا. نە ئەبوو؟ دیارە کابرای قسەکەی کردوە لە مەلا ترساوە و کرێچیش بوە.

ئەوی تریش “کوڕی کوردم خەریک بوون بێنە فرمان” کەس هەست ناکا دژی ئەو وتەیەی پێشترە، ئەزانی مەبەستم چیە؟ ئەمەیان دەری ئەخات کورد تەمەڵن ئیتر چۆن ئەتوانن وەسفی ئیشکەر بکەن؟ ئینسانی تەمەڵ خەو بە “خەریک بوون بێنە فرمان”ەوە نابینێت. خەوە بە پارەداریەوە ئەبینێت کە تەمەڵی بۆ دروست بکات.

بۆخۆم بەشداربووم لە لۆمەکردنی کەسێک کە زۆربەی کاتەکانی بە ڕۆژنامە بەریتانیەکانەوە بەسەر ئەبرد نەک چوون بۆ سەر ئیش لە گەسفرۆشی (ئیشێکی ئەوپەڕی پیرۆزە) یان هەر کارێکی تر لە کارخانەکانی ئینگلتەرادا. کە ئێستا لێی پەشیمانم، هەڵبەت حاڵەتەکەی ئەو هەر تایبەتە و پەشیمان نیم لەو جۆرە تەمەڵیەی ئەو.

کە تازە گەشتبوومە بەریتانیا لە 2002، بە تەلەفۆن ئەوترا “کوڕم خۆ خەڵک مریشکێکی ناردۆتە خاریج بە فەردە دۆلار ئەنێرێتەوە”. نەوترا “کوڕم ئەرێ ئێستا ئەزانی زانکۆی کامبریج لە کوێیە؟”. ئەمە شتێکی جیاواز نیە، ئەم وەزعە وەزعی خوێندەوارەکانمانە. واتە وەزعەکە زۆر لەمە خراپترە.

ئێستاش سەرزلێک کە خاوەن دوو دوکان بێت قسەکانی زیاتر جێگای قەبوڵکردنن. ئەمەش دیسان لای خەڵکێ کە بە حیساب خوێندەوارن.

ئێستاش کە گەشتوینەتە ئاستی ئەوەی ئیتر باقی ژیانمان بەچیەوە بەسەر بەرین، جارێکی تر، ڕوو بەڕوی ئەوە ئەبینەوە کە ئایا بۆخۆمان بژین یان بۆ خەڵکی؟ کێشەکە لەوەدایە ئەوانەی کە زۆر لێت نزیکن یەکەم کەسن کە قسەکانت کاریان تێ ناکات. هۆکارەکەشی ئاشکرایە، فەلسەفیانە سەیری بکەی لەوەیە شیکارەکەی ڕەسڵ بۆی ڕاست بێ کە مرۆڤ لەگەڵ تەمەندا ئەو شتانەی گوایە شارەزایانە تاقەتی لێیان نامێنێت، واتە کەسە نزیکەکانیش. ئەگەر عەوامانەش تەماشای بکەی، ئەوا لەبەر هەر هۆکارێکی تر بێت کەسە نزیکەکانمان نرخیان نیە. گەورەترین نرخیان لە تەعزیەکانیاندایە. دوای تەعزیە باسکردنیان جۆرەها دڵ کولانەوە و قسەی پوچە. وەک بڵێی هەندێ لەوانەی من ئەیان ناسم دوای ئەوەی بوونە سەبەبی تێکدانی ژیانی نزیکەکانیان تا ئێستا نەچوونەتەوە سەیران.

کەوابێ بۆ لێمان ناگەڕێین نە ئیش بکەین، نە نوێژیش؟

جارێ با وەڵامە ئاسانەکەی بدەم بەوانەی جارێکی تر غیرەت ئەکەن دێنە ماڵی من و پێم ئەڵێن “ژیان کورتە کەی بەشی ئەوە ئەکات کتێبی تیا بخوێنیتەوە”. یەکەم: کەی قەرزمان لە کەستان کرد، بە ناشیرین ترین شێوە وەڵاممان بدەنەوە. دووەم: لەسەر پردی سیرات بۆخۆت بڕۆ بۆ بەهەشت و یەک پاڵی توندیش بنێ بە منەوە تا بکەوینە ناو چاڵەکەی جەهەننەمەوە و لە دڵی خۆشتا بە تۆخی بنوسە “نامەوێ لەگەڵ ئەمە حەشر کرێم” لەسەر ئەساسی “یحشر المرآ مع من احب” ئیتر لە ڕوودا چی نیشان ئەدەی خۆت و خوای خۆت.

بۆیە:

1. هانی بیرنەکردنەوە مەدە چوونکە دڵنیابە سەرکەوتوو ئەبیت

2. بڕۆ بزانە چ جۆرە دینێکت هەڵبژاردوە چوونکە ئەویش قات قاتە.

3. بڕۆ بزانە ئیشکردن چیە و چەن جۆری هەیە و تۆ خەریکی کامیانیت.

جارێکی تر، کە بە کەسێکت وت خەریکی خوێندن/خوێندنەوەم و ئەویش وتی: “نەبووی بە بولبول”. پێی بڵێ: تۆ لە ئاژەڵ دەرچێ دیراسەی هیچی ترت نەکردوە.

چۆن بگۆڕێین (2) – سادەتر

ئەگەر وابێ مرۆڤ کردارەکانی لە “ویست” و “پاڵنەر”ەوە سەرچاوە بگرێ، *
1. دیارە ئێمەمان نە خاوەنی ویستین، وە نە پاڵنەرەکانیشمان هی ئەوەیە شتانێک بکەین ویست و پاڵنەرەکانمان پێی مورتاح بن، بە مەعنایەکی تر “سەرکەوتوو” بین.
2. ئەمە چ تاک چ کۆ. دەی باشە، بەچی دروست ئەبێ‌ ئەم ویست و پاڵنەرانە؟ بە تەئکید ئەبێ‌ گۆڕانکاریەک لە ژینگەکە ڕوو بدات، چونکە بەشەر بەرهەمی ژینگەکەیەتی. هەم وەک خانەکانی هەم ئەقڵ و هۆشیشی.
3. دەی بۆ ئەوەی چ ویست چ پاڵنەری کۆی خەڵک بگۆڕێ خۆ ئەبێ‌ تاکێک لە ژینگەیەکی جیاوازەوە گۆمەکە بشێوێنێت.
4 کەواتە گۆڕانکاری لە ناوەوە ناکرێت. نەک هەر لە ناوەوە ناکرێت، نابێ بەهیچ‌ شێوەیەک بەسترابیتەوە بەو ژینگەیەوە تا بتوانی شتێکی جیاواز “پاڵنەر”ت بێ و “ویستت” بۆ دروست بکات.
کەواتە دابڕان نەک پێویستە، تەنها ڕێگای دەربازبوونە لەو پاڵنەر و “نەویستی”یەی قوڕی کردوە بەسەر ئەو ناوچەیە و زۆرینەی زۆری دنیادا.
کەواتە بۆ ئەوەی بگۆڕێم، ئەبێ تەنها بم، تا بتوانم کەمتر کاریگەری ئەملاولام لەسەر بێ و بەڵکە ئەوکاتەش پاڵنەر و ویستەکانیشم بگۆڕێن.
*کتێبی: پیاوان بۆچی شەڕ ئەکەن’ی بێرتراند ڕەسڵ بەشی یەکەم

تەواوی فیکری بەشەر ئەفسانەیە

پێش هەموو شتێ:

١. ئەوە بزانە کە خوێنەری بەڕێز تۆ جۆرێکی لە مرۆڤ بەناوی “هۆمۆ ساپیەن“، جۆرەکانی تری مرۆڤ وەک “نیاندەرتاڵ” کە ئێمە هەموو لە مەکتەبەکانمان خوێندومانە، وابزانم بە هەڵە، لەناوچوون. تەنها ساپیەن ماون چونکە “هۆمۆ” واتە مرۆڤ و ساپیەن واتە “ژیر“/ئاقڵ لەبەر ئەوەی ژیرتر بوون لە جۆرەکانی تری مرۆڤ. مەڕۆ بۆ بەزمی مەیمون و شت، با نەکەوینە چەلەحانێوە. بەڵام گرنگە بزانی کە زۆربەی زانایانی زیندەوەرزانی کۆکن لەسەر ئەوەی هۆش/دەرکی بەشەر تازەیە و هەمیشە وا نەبوە. بۆ کەسێکی باوەڕدار، ئەمە قسەی پوچە. ئەوە بابەتێکی ترە کە دیسان با نەچینە ناوی.

٢. پێشتر نوسیومە کە لانی کەم لای جۆن لۆک سەرچاوەکانی فیکر لە کوێوە دێن.

پێشتر وشەی خورافەم بەکارهێنابوو بەڵام پڕ بە پێستێتی نەبوو نا، وشەی ئەفسانە بەرامبەر بە عەرەبی و فارسی وشەی اسطورە بەرامبەر mythی ئینگلیزیەکەیەتی. نوسەر حەراری لە کتێبەکەی کە پێشتر باسم کرد، تەواوی فیکری بەشەر بە خورافیات، بە داستان ناو ئەبات. لە ئاینە ئاسمانیەکانەوە بۆ مرۆڤدۆستی/مرۆڤایەتی، نەتەوایەتی، سەرمایەداری و هتد.

چۆن؟

ئەو کە مێژوونوسە لە ١٠٠هەزار ساڵ پێش ئێستاوە دەست پێ ئەکات، کە وەک کەسێک بە باوەڕی بە بیردۆزی گەشەسەندنی داروین هەیە، ئەڵێ لە نێوان ٧٠ هەزار ساڵ تا ٣٠ هەزار ساڵ پێش ئێستادا گۆڕانکاریەکی نەزانراو لە مێشکی ئەم جۆرەی ئێمە لە مرۆڤ (هۆمۆ ساپیەن)ەکاندا ڕوویدا کە بوە هۆی ئەوەی ئەو ناوی ئەنێ “شۆڕشی دەرککردن”. لە بەشی “درەختی زانیاریدا” بە درێژی باسی ئەوە ئەکات کە چۆن تەواوی ئاین، فەلسەفە و ئایدۆلۆجیاکانی بەشەر بەرهەمی فیکری بەشەرن و گەورەترین کاریشیان “پێکەوە کارکردنە”. واتە، بۆ نمونە نەتەوایەتی، ئیشی ئەوەیە نەتەوەیەک، بۆ نمونە ئەڵمان، بتوانن هەموویان بێ ئەوەی کەسی بەرامبەر بناسن، ڕێکەوتبن لەسەر ئەوەی چۆن هەڵس و کەوت لەگەڵ یەکتر بکەن، کە بەڕای من، کە ئەو ناوی ناهێنێ سیستمی پەرلەمانی و کتبێەکەی (بەستەری عەرەبی) جان جاک ڕۆسۆش هەمان کار ئەکات.

کەواتە تەواوی فیکری بەشەر لە خزمەت ئەوەدایە کە کۆمەڵگایەک ڕێک بخەن پێکەوە هەڵس و کەوت بکەن. کە دیسان ئەمەش لەگەڵ قسەیەکی ئاینیشتاین یەک ئەگرێتەوە کە مرۆڤ بە جینات پێشنەکەوتوە، بەڵام لە ڕێکخستنی ژیاندا یەکجار پێشکەوتوە. ئەو لەمە زیاتریش ئەچێتە پێشەوە و ئەڵێ تەواوی پێشکەوتنی بەشەر مرۆڤایەتی لە یەکتر نزیکتر کردۆتەوە و کارێکی کردوە کە چیتر کەس ناتوانێ دەوڵەتێ، ئاینێ، سیستمێکی بۆ خۆی هەبێ و دابڕێ لە خەڵکی تر، کە باشترین نمونەش کۆریای باکورە کە حاڵیان چۆنە. کەوابێ دیسان مەنتیقیە قسەکەی چونکە ئەبێ گەر بۆ کۆمەڵێ “هۆمۆ ساپیەن” ڕاستبێ ئەبێ بۆ هەموومان ڕاست بێت.

بەو شێوەیەش ئەڵێ کە بۆ نمونە سەرمایەداری، وا لە مرۆڤەکان ئەکات دوای ئەوەی چەن قسەیەک کرا و ڕێکەوتن لەسەر ئەوەی مرۆڤی یەک کار بۆ مرۆڤی دوو بکات، ئیتر بەیانیان کاتژمێر ٨ی بەیانی تا ٥ی ئێوارە مرۆڤی یەک ئەزانێ چی ئەکات و چی ناکات. بەرامبەر ئەوەش چاوەڕوانە مرۆڤی دوو سەری هەفتە/مانگ مەعاشەکەی بۆ بنێرێت. هەروا سیستمێکی فەرمانڕەوایی بۆ نمونە پاشایەتی، هەموو زانیویانە تا ڕادەیەکی باش کە کێ ئیشی چیە و چۆن چۆنی هەڵس و کەوت بکات لەگەڵ کەسێکی تر. لە ئاینی ئیسلامیشدا ئاشکرایە کە پێویست ناکا کەسانی تر لە مزگەوت بناسی و تەنها بەوەی هەردوولا لەسەر ئاینی ئیسلام بن، ئەوا خوشک و برای دینین. خوشک و برایەتیش بۆخۆی، کە بە سیستمی خێزانیی “ناوک”/ئەتۆمی ئەزانرێ، لە هەردوو نمونەکە ڕوونتر و جوانتر دەری ئەخات کە لە خێزانێکدا هەڵس و کەوت لەگەڵ یەکتر ئەبێ چۆن چۆنی بێت.

لە کۆتایشدا دوو شتی تر بڵێم: یەک ئەو ئەڵێ کە گرنگترین شتی ئەم “ئەفسانانە” ئەوەیە کە نابێ بوترێ ئەفسانەن، وە دوەم شتیش ئەوەیە کە زۆر لە یەکتر ئەچن. ئیتر سەلماندنی ئەوەی کە بۆ نمونە چۆن ئەکرێ نەتەوایەتی، سەرمایەداری، کۆمۆنیزم، ئیسلام، مەسیحیەت و هتد هەر یەکەیان ئەفسانەیەک/داستانێک بن بۆ بەڕێوەبردنی مرۆڤ، ئەوەیان باوەڕ ناکەم بتوانم لەسەری بنوسم، چونکە باشترین ئیش ئەوەیە کە کتێبەکە وەرگێڕدرێت. بەڵام جێگای ئەوەیە کە لە داهاتوو بەسەریدا بچمەوە و زیاتر بیری لێ بکەمەوە و بزانم چ توێژینەوەی تر لەم بوارەدا لەلایەن خەڵکی ترەوە کراوە.