پیاو ئەبێ سنوری خۆی بزانێت

ئەو سەردێڕە لە یەکێک لە فلیمەکانی کلینت ئیستودا هاتوە و من لە بواری پرۆگرامنوسیندا بیستومە. باشترین ئامۆژگاریە بۆ کەسێک بیەوێ دەست بداتە پرۆژەیەک و خەوی گەورە ببینێت. ئەبێ ئاگاداری ئەوە بیت کە سنوری تواناکانت لە کوێدان بۆ ئەوەی ئەگەر پێویستت بە هێزی زیاتر هەبوو وا نەزانی لای خۆت دەست ئەکەوێت و بڕۆی بەدوای هێزی زیاتردا بگەڕێیت. ئیتر خوێنەر دڵنیام بە شێوازی تر تێی ئەگات و بەسەر خەڵکی تریشدا ئەی سەپێنێت.

لێرە ئەو سەردێڕە بەکار ئەهێنم بۆ ئەوەی خوێنەواری کورد ئاگادار بن کەوا تواناکانیان لە ئاست ئەو هەموو خۆفوتێکردنەدا نیە و ئەگەر بڕیارە کارێکی گەورە ئەنجام بدەن، پێویست ئەکات سنوری تواناکانی خۆمان بزانین. پێشتریش، کە بڕیار بوو لەسەری بنوسم لێرە، کتێبی ڕۆژهەڵات ناسێکم چاو لێکرد بەناوی ساوسگەیت کە سەردانی ناوچە کوردەکانی نزیک بیتلیس و ئەوەی بە کوردستانی باکور ناسراوە کردوە لە ١٨٤٠دا و نوسیبوم کە ئێمە بەڕاستی ئەوە مێژوەکەمانە نەک سرودی ئەی ڕەقیب و قسەی دڵدار و کەسانی نەتەوەپەرست و بەحەماسی تر.

ئەمڕۆ چاوم کەوت بە فلیمێکی بێدەنگی ساڵی ١٩٢٦ کە ئەرمەنیەکان دەریان کردوە لەسەر “چاند”ی کورد. گەر باوکی هەر کەسێکمان تا ١٩٦٠یش لەدایک بوبێ ئەم فیلمە ژیانی باپیرانی هەموومانە، واتە ئەوەندە کۆن نیە کە لە وێنەکانیدا وا هەست ئەکەین، بەڕاستیش ئەو خانوانە نیشان ئەدات کەوا ساوسگەیت لە کتێبەکەیدا باسی کردوە. هەڵبەت ڕووت و قوتی مناڵەکان نیشان نادات، هۆکارەکەشی ئەوەیە کە ساوسگەتی ٨٠ ساڵ بەر لە فیلمەکە سەردانی ناوچە کوردەکانی کردوە. تەمەنی باشیان هەبێ لەوانەیە باوکی هەندێکیشی تێدا بێت.

ئەوەی لە تەماشاکردنی ئەم فیلمە و لە کتێبەکەی ساوسگەیت تێبین ئەکەم:


١. بە چ ڕوویەک بەناو خوێندەواری ئێمە خۆمان ئەکەین بە خاوەن زانستی یۆنان، بابل، سۆمەر یان هەر شارستانیەتێکی تر کە وەک لە فلیمەکە ئەیبینی لەگەڵ بزندا نەخەوتبن؟ یان وەک نوسەر نوسیبوی چاڵێکیان نەکردبێ بە خانوو و چاڵێکی تریش لەناویدا ئاگریان تیا کردبێتەوە. ماڵی کورد ئێستاش، بەرد و چیمەنتۆ، ١٠٠٪ پێچەوانەی ئاو و هەوا دروست ئەکرێت. بزنی داماو هەناسە نادا ئەخورێت، بەڵام ماڵەکانمان زیاتر لە حەشارگەی سەربازی ئەچێت تا باسی فێنکی یان هەر چۆڕە ئەقڵێکی تر. لە چاو دروستکردنی پارچەی کۆمپیوتەردا ئەم دەقەیە ژیانی نەک کورد دەیان وڵاتی تریش وەک ئەوەیە لەگەڵ بزندا بخەویت.


٢. ئەم خۆفشکردنەوە و تەمبەڵیەی خوێندەواری کورد و زۆر نەتەوەی تر کە هەموو شتێک ئەکەن بە خەتای ئینگلیز یان خەتای کەسێکی تر، بە چ ڕوویەک ئەم دیمەنانە ئەبینن و هەر سورن لەسەر ئەوەی کورد خۆیان دز، پیاوکوژ و ماستاوچی نین؟ هەر بۆیە ئەم دوو خێڵە دز، پیاوکوژ و ماستاوچیە بوونەتە دەمڕاستیان.


٣. ئەم خاڵە مەبەستمە: کورد ئەم دەقەیە ئەبێ چاوەڕێ بێت جارێکی تر مێشک پوچی وەک تالیبان داگیری بکات و لەدوای ٢٠٢٥یشەوە زەحمەتە بتوانێ نەوت بفرۆشێت یان جاشایەتی سودی هەبێت. بۆچی؟ چونکە ئەوە ڕابردووت بێ ئەمەش ئێستات بێت ئەبێت سنوری خۆت بزانیت. گۆڕانکاریەکانی تەکنۆلۆجیاش لە چەن سەد ساڵی ڕابردوودا وای کردوە چۆن لە ڕابردوودا خاوەن زەوی ئەیتوانی جوتیار برسی بکات، ئێستا جوتیاری زیرەک (ڕۆژاواییەکان) لە دورەوە چاوەڕێن پارەیان بدەیتێ بێن زەویەکەت بۆ بکێڵن. بۆیە قەتەر ڕێکەوتنی چەندین ساڵی ئیمزا ئەکات لەگەڵ سوپای بەریتانی کە لە وڵاتەکەیان دەر نەچن.


بۆ زانیاری بێسودیش، ئەمە وای کرد بخوێنمەوە کەوا یەک لە کۆنترین فلیمی جوڵاو لە لیدس لە ١٨٨٨ تۆمارکراوە لەلایەن کابرایەکی فەرەنسییەوە.

بابەتی “زارێ” لە ویکی سۆرانی.

شوێنکەوتووانی پێش تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان

لە کتێبەکەیدا نوسەر نوسیویەتی کە تەواوی فیکری مرۆڤ ئەفسانەیە.

گێژکردن یان با ئەرێنیانەتر بنوسین سەرسامکردنی خەلک بە ئەفکار، تا ئەو کاتەش کە بۆی هەیە بەشەریەت بە ژیری دەستکرد لەناو بچێت بەردەوامی ئەبێت، جا نازانم دوای ئێمەش هەر وا ئەبێت یان نە، مەبەستم ئەوەیە کاتێک کۆمپیوتەر فێری بیرکردنەوە بوو، ئەوانیش وەک ئێمە هەوڵی شوێنکەوتوان ئەدەن یان نە، دڵنیا نیم لەمەیان.

هەمیشەش ئەتوانی لەناو تەسکترین فیکردا فیکرێکی تر بخولقێنی چونکە خۆی پێناسەکەی ئەوەیە. مەبەستم ئەوەیە کەوا فیکر بۆخۆی هەڵێنجراوە لە فیکری تر. وەک ژمارەی دوای فاریزە یان هەر ژمارە سروشتیەکان خۆیان دێتە پێش چاوم. کابرایەک ئەڵێ ٠.١١ تۆش ئەڵێی بەڵێ قوربان ٠.١١ بەڵام ٠.١٢١ جوانترە چونکە ئەملاولاکەی ئەکاتە ناوەڕاست. یان کابرایەک وتویەتی ١١ تۆش ئەڵێی ١٢١، کە ئەپرسن بۆ، تۆش ئەڵێی ئاخر ئەو هەر تاقەتی نەبوە لە ١ زیاتر بەکار بهێنێ ئەها من جوانترم داناوە دووم لە نێوان دوو یەکدا داناوە. پڕماناترە ژمارەکەی من.

ئیتر بۆخۆی ئەفلاتون و کاک زەینەفۆن کە کوردی قوڕبەسەر لە ناو کتێبەکانی ئەودا بۆ خۆی ئەگەڕێت، بە دڵی خۆیان قسەی پوچیان کردوە و فەلاسیفەش خەریکی موناقەشەکردنی بوون. بۆ نمونە جەنابی ئەفلاتون باوەڕی وابوە ئینسان نەک هەر ڕۆحی تێدایە، جا هەر بەڵگەیەکیشی هێنابێتەوە بۆی لە فیکرەکە خۆی پوچتر بوە، بەڵکو وتویەتی کەوا ڕۆح نەمرە و زیندوو ئەبێتەوە لە دوای مردن. ئیتر بەم شێوەیە کابرایەکی تر هاتوە وتویەتی “من لای دروستکەری ئەو ڕۆحەوە هاتوم کە ئەفلاتون باسی ئەکات” و “من ناوم عیسی”یە و ڕۆحەکەم لە خۆی وەرگرتوە و دایکم بە کچی منی بوە یان هەر چیرۆکێکی تر. وەک وتمان ٠.١٢١ بۆخۆی دا ئەنێت و ملیارەها بەشەریش بۆی ئەگرین وای تخوا لە خاچ درا.

بۆچی ئەم هەرایە ئەکەین؟ چونکە بێ ڕوونکردنەوەیەکی باش، تەنها ئەزانین لە سەردەمێکدا ئێمەی مرۆڤ فێری بیرکردنەوە بوین. لەمە دڵنیاین چونکە دیکارت وتەنی چونکە هەین. کە مادام ئەتوانین بڵێین هەین، کەواتە ئەشتوانین بڵێین ئێمە فێری بیرکردنەوە بوین. بیرکردنەوەکانیشمان وەک جۆن لۆک ئەڵێ، سەرچاوەی کردارەکانمانە جگە لە کردارە بایۆلۆجیە رووتەکانی وەک چاوتروکاندن و برسی بوون و هتد. شتی وەک ڕۆشتن بۆ سەر بەرزاییەک بۆ تەماشاکردنی جێگایەکی خۆش شتێکی بایۆلۆجی یان بێئاگا نیە نەڵکو شتێکە هاتوە بە مێشکماندا و ئیتر بڕیارمانداوە بیکەین.

جگە لەوەش کە سەرچاوەی کردارەکانمانە، تەواوی ئەفکاریشمان، تەبیعی، وەک کابرای ژیر وتویە ملکەچی حەزەکانمانە. چونکە لە شوێنێک یان لە کەسیکمان بیستوە ئەو جێگا بەرزە خۆشە بۆ بینین ئیتر ئێمەش بڕیارمانداوە بڕۆین بیبینین. ئەمەش وا ئەکات کە بزانین گرنگی فیکر چەندە بە تایبەتی کاتێ ئەبینین بە دوو قسەی وا چەندین کەس شوێنمان ئەکەون. بۆ نمونە ئەگەر بڵێین جەناب تۆ ڕۆژی ئەوەندە جار فڵان و فیسار شت بکە من پێت ئەڵێم دوای مردن لە خۆشترین جێگا ئەژیت کە ناوی بەهەشتە. تەبیعی فیکری بەهەشتیش خۆی دروستکراوی کەسێکی تر بوە یان بۆهاتنی خودی ئەفلاتون بوە و ئیتر بەکار هاتوە بۆ ئەوەی خەڵک شوێنیان بکەون. دەی وەڵامم بدەرەوە بۆ وا ئەکەین؟ بۆ ئەوەی دانیشین بۆ خۆمان و ئەو کەسانەی شوێنمان ئەکەون هەم خزمەتتمان بکەن هەم پارێزگاری. هیچی تر.

ئەمەش ئەمان گەیەنێتە سەر ئامانجی کەسانی تر لە ڕەخنەگرتن لە پێشەوایانی کەسانی تر. بەو هیوایەی کە شوێنکەوتوەکان هەندێکیان واز بهێنن لەو پێشەوایە و شوێن ڕەخنەگرەکە بکەون. دەنا من چیم داوە لە ڕەخنەگرتن لە فەلاسیفەی یۆنان؟ بۆ ئەوەی ژمارەی خوێنەرانی ئەم بڵاگە زیاتر بن و لە داهاتوو منیش وەک ڕۆناڵدۆ بۆ یەک پۆست داوای ١.٢ ملیۆن پاوەن بکەم. حەزەکانی مرۆڤ هەر ئەوانەن کە پیاوە ژیرەکە باسی کردووە.

بۆیە بەڕاستی ڕەخنەگرتن لە پێشەوایانی کەسانی دیکە ئامانجەکەی ئەوەندە شاراوە نیە کە هەندێک وای بۆ دەچن.

شیوعیەت یان سۆشیالیزم چیە ئەگەر تەکنۆلۆجیا نەبێت؟

نوسەری “مرۆڤەخودا” – هۆمۆ دیوس – ئەڵێ هۆکاری ئەوەی مەهدیەکەی سودان سەرکەوتو نەبوو وەک کارل مارکس، تەبیعی ئەو ناوی نورسی نازانێ، من ئەڵێم کەسێکی وەک سەعیدی نورسیش، ئەوەیە کەوا کارل مارکس و جەماعەت زیاتر دیراسەی تەکنۆلۆجیای سەردەمیان کردبوو.

یەکەم جارە ئەبیستم نوسەرێک بڵێ شیوعیەت یان ئەوەی لە هەڵەبجە کردبویان بە جڕوجانەوەر لێمان “کۆمۆنیزم” هیچ نیە ڕەنگدانەوەی تەکنۆلۆجیای سەردەم نەبێت. کە وردیش ئەبینەوە بێ ئەوەی پێویست بە بەڵگەی زیاتر بکات ئەبینین ڕاستەکات، شیوعیەت چیە ئەگەر تەکنۆلۆجیا نەبێ‌ بۆ دابەشکردنی “ئامرازەکانی بەرهەم هێنان”؟ کە بنەمای سۆشیالیزم و کۆمۆنیزمی مارکس و ئەنگلسە. یان شیوعیەت چیە “کارەبای ڕەئیسی” نەبێت؟ ئەگەر وەزارەتی تەندروستی بۆ هەموان نەبێت؟ واتە ئەگەر کات بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی یۆنانیە کۆنەکان کە گوایە بناغەی کۆمەڵگەرایی/کۆلێکتیڤیزم لەوێوە هاتوە، چۆن ئەتوانی دەرەبەگێک ناچار بکەی لە داهاتەکەی بەشی کەسی تر بدات؟ لە ڕاستیدا ئەوە بازدانێکە دەنا دەرەبەگەکەش ئەگەر”تەکنۆلۆجیا”ی کشتوکاڵ نەبێت، کەسێکە ئەبێ‌ بەدوای نێچیرێک یان دار هەنجیرێکدا ڕا بکات تا بتوانێت نان بۆخۆی پەیدا بکات. ئیتر کۆمەڵگەرایی لە کوێیە؟

کام سۆشیالیزم ئەتوانێ باسی ئەوە بکات کە با فڵان شتی هاوبەشمان هەبێ ئەگەر تاکێک داهاتی زیادەی نەبێت؟ ئەبێ تەکنۆلۆجیا/ئامرازی بەرهەم هێنان گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا هاتبێت تا بتوانین باسی خوێندنی گشتی، تەندروستی گشتی، خزمەتگوزاری گشتی و هەروەها دەسەڵاتێکیش چاودێری ئەوە بکات بکەین. بە دەستەواژەی قەبە و ڕیزکردنی چەندین کتێب و ڕۆژنامە کە نوسەرەکەی مەبەستی خۆدەرخستن زیاترە وەک زانیاری دەربڕین بەدڵنیایەوە کەس ناتوانێت هەڵەنجاندنێکی زانستی بکات وەک نوسەری کتێبەکە، نمونەی خراپیش زۆرن لەوانە بابەتی شیوعیەتە لە ویکیپیدیا.

وەک خۆشی ئەڵێت و بە وردبوونەوەی زیاتر لە ڕاکەی نوسەر هەردو کارل مارکس ودواتریش لینین کە خۆی کوڕە ئەریستۆکرات بوە، ئەبوایە چارەکێکی نورسی سەرکەوتوو نەبونایە، کەچی بە پێچەوانەوە لە ناو جەرگەی سەرمایەداریدا بەریتانیا سیستمی تەندروستی خۆڕایی و دواتریش سۆشیال دا ئەمەزرێنێت و گۆڕەکەی مارکسیش لەخۆ ئەگرێت. بۆچی؟ چونکە ئەوان تەرکیزیان لەسەر تەکنۆلۆجیا بوە خەڵکی وەک نورسیش تەرکیزیان لەسەر دەقە هەنوکەیی و کۆنەکان بووە. بناغەی قسەکردن لەسەر شیوعیەت بریتیە لە “ئامرازی بەرهەم هێنان” یان “نرخی بەرهەمهێنان” کە هەردوک ئابورین و ئابوریش تەکنۆلۆجیا هێناویەتیە بوون. ئیتر جیاکردنەوەی مرۆڤ لەسەر ئاستی “بۆرژواز و پرۆلیتار” و قسەی پوچی لەو شێوەیە ئەتوانی لای بێرتراند ڕەسڵ زیاتر لەسەری بخوێنیتەوە (کە خەریکی وەرگێڕانیم) چونکە مرۆڤ هەر مرۆڤە، چ ژن چ پیاو، چ سپی چ ڕەش – یان بگەڕێوە بۆ کتێبی یەکەمی نوسەر “هۆمۆ ساپیەنز” بۆ زیاتر لەسەر ئەمە.

کەوابێت، بە قسەی نوسەر، ئەکرێت چۆن لەناو جەرگەی مەسیحیەتێکی توندڕەودا شۆڕشی ئەقڵاندن و ژیری دروست بوو، ئاواش لەناو کۆمەڵێک موسوڵمانی ڕاستگۆدا جارێکی تر وەک عەباسیەکان خەریکی تەکنۆلۆجیای زانیاری و ژیری دەستکرد بن. هەر نوسەر خۆی لە کتێبەکەیدا ئەڵێت، ئەبوایە ئەستەنبوڵ گالیلۆی دروست کردایە نەک ڕۆما، چونکە ئەستەنبوڵ ئەوکاتە پاریسی ئەوروپا بوو. بۆیە ئازادی مەرج نیە داهێنان لەگەڵ خۆی بهێنێت کە زۆرمان ئەیزانین و هەندێکیش وەک نەعامە سەرمان کردوە بە لمدا. بە کورتی وەک خۆی نوسیویەتی: گرنگ نیە چەن ملیار کەس ئەزانن فڵانە شت بکەن، گرنگ ئەوەیە چەن کەسێک هەبن خەریکی شتانێ بن کەسی تر نەیزانێت.

لە کۆتاییدا، نوسەر لە ڕاستیدا نەک تەنها شیوعیەت، تەواوی فیکری مرۆڤ ئەباتەوە سەر تەکنۆلۆجیا و لە کتێبەکەیدا بە وردی باسی ئەو گۆڕانکاریانە ئەکات کە بەسەر مرۆڤدا هاتوون و وردەکاری ئاینی سەردەم “مرۆڤایەتی” ئەکات کە هیوادارم بابەتێکی تری لەسەر بنوسم، بۆیە شیوعیەت تەنها یەکێکە لە کاریگەریە گەورەکانی تەکنۆلۆجیا لەسەر مرۆڤ. ئەمڕۆش بە ئاشکرا هەموومان ئەبینین کە چۆن تەکنۆلۆجیای زانیاری (نوێترین جۆری تەکنۆلۆجیا) چ گۆڕانکاریەکی بەسەر تەواوی جومگەکانی ژیاندا هێناوە و چیتر دەوڵەتێک دروست نابێ‌ بەبێ ئەوەی “چیرۆکێک”ی تەکنۆلۆجیای لەگەڵدا نەبێت یان بە پشتی تەکنۆلۆجیایەک نەهاتبێتە سەر حوکم.

لە ڕۆژاوا چی لە ڕق بکەین؟

کابینە “ڕەگەزپەرست”ەکەی بۆریس و بۆرەکانی بەریتانیا. خستومەتە کەوانەوە وشەکە، لەبەر ئەوە وریای بە.
سەید قوتب سەرۆکی ئەوانەیە کە دێنە ئەوروپا/ئەمریکا و دوای ماوەیەک دەست ئەکەین بە قسە وتن پێیان. ئەگەر گوێت لە من بوو لە سەیرانێک گەرم ببم دژیان، بڵێ دەی تۆش مەبە بە سەید قوتب.


بۆ؟ چونکە بتەوێ ئەو زوڵمەی ئەمان کردویانە، جا هەمانە کێشەی بنەماڵەی سوڵتان سڵێمانیش ئەخاتە سەر ئەبراهام لینکن، ئەبێ بزانی کە کوشتن ڕاست نیە و شەڕیش چارەسەر نیە و نەبوە. مەبەستم ئەوەیە ئەگەر سەید قوتب بیتوانیایە لەناویان ببات، نەئەبوایە بیکردایە، کەواتە من/تۆ نابێ بیر لەو جۆرە چارەسەرە بکەینەوە.
کەوابێ چی تێ بگەین لەو هەموو فیلمە پڕ ئازارەی باسی کۆیلایەتی ڕەشپێستەکان ئەکات لە ئەمریکا یان چەوساندنەوە و قات و قڕی ئیمپۆراتۆرە جیاوازە ئەوروپیەکان لە ئەفریقای بێدەسەڵات یان نازیەت خۆی؟ ئەبێ تێ بگەین کە ئینسان بەڕاستی لە دارستانەوە هاتوە. ئەبێ تێ بگەین کە ئەگەر بڕیارە تۆ ئەمان بە وەحشی بزانی وەک سەید قوتب، نابێ لانی کەم شەڕی “خۆتڕێن” بکەیت.


ئەبێ ئەگەر بڕیارە ڕقێک، چەوسانەوەیەک یان هەر شتێکی ترت هەیە دژی ئەمان بزانی چی ئەکەیت و لەناو مەجلیس و سەیرانەکانتا چۆن باسی ئەم ئینسانانە ئەکەی کە لانی کەم دوو ساڵ هاتووی خوێندوتە لەناویان. “خوێندن” جیاوازە لەوەی کابرا هاتبێ بۆ ئێرە بۆ هەر شتێکی تر بەتایبەتی پارەپەیداکردن، مادام خوێندوتە، ئەبێ بزانی چی لەو هەستە ناخۆشەی بۆت دروست بوە دژیان چی لێ ئەکەیت.


ئێستا، دوو کەسی گرنگ لە کابینەکەی بۆریس جۆنسن هەن کە بەڕاستی پۆستەکانیان گرنگە، وەزیری ناوخۆ و دارایی، هەردوو ئەسڵ هیندی ئەوەی ناوخۆ سپی پەرستێک بەناوی پریتی و دارایش قەودرێژێکیش بەناو ڕیشی.


پریتی کچی کابرایەکە کە لە کاتێکدا ئەم ئەندام پەرلەمانی پارتەکەی خۆی بوو، باوکی چووبوو خۆی هەڵبژاردبوو وەک ئەندام شارەوانەی پارتی یوکیپی ڕەگەزپەرستر لەمان کە بوە هەرا و ناچار وازی هێنا لەبەر کچەکەی. سوتفە ئەمڕۆ ئەزانم خاتوو پاتێل، دەرچووی زانکۆی کییلە کە خەریک بوو لەوێ بخوێنم کە لە ستۆک ئۆن ترێنت ئەژیام. ڕیشی سوناکیش کوڕی دکتۆر و سەیدەلانیەکە کە تەبیعی دەرچووی ئۆکسفۆرد و ماستەرەکەشی لە ستانفۆرد لە ئیدارەی ئەعمال وەرگرتوە و ئەوەی مەشهورە بە MBA.


ئەمان ئەو ڕقەی سەید قوتبیان نەدیوە؟ بەڵێ، هەستی پێ ناکەن؟ نەخێر. بۆچی؟ چونکە یەکجار وەک فیلمەکەی “من دایکم” تەواو وا بەخێوکراون ئەو دنیایەی سەید قوتب باسی ئەکات زۆر دوورە لەم خۆشیەی لەندەن دابینی کردوە بۆ ئەوان و ئامادەن بە دڵی سیستمەکە بجوڵێنەوە تا نەک ببن بە وەزیر، ئەوەتا جار و بارە ئەڵێن ڕیشی سوناک لە بۆریس باشترە.


بۆریس خۆی کێیە؟ کوڕەزازای (باپیرە گەورەی بۆریس) وەزیرێک بوە لە دەوڵەتی عوسمانی. ئەتوانی چیرۆکی باپیریی “عوسمان جۆنسن” بخوێنیتەوە کە چۆن بوە بە “ویلفرید جۆنسن”.

کەواتە چۆن هەڵسوکەوت بکەین؟ گوڵەکەی مامۆستا ئەحمەدیان تێ ئەگرین، وابزانم هەر گوڵەکەی ئەحمەد کایای ڕەحمەتیشە، کە لەوانەیە دۆستەکانیشمان بریندار بکات بە مانایەکی تەواو جیاواز لە گۆرانیەکەی ئەو.

چی بکەین؟

گەر وەڵامەکەیم بزانیایە، زۆر شتم ئەکرد. وەڵامەکەی پێویستی بە دیراسەکردن و لەوانەیە دەیان ساڵ لێکۆڵینەوە هەبێت.

نازانم چی بکەین بەڵام ئەزانم ئەبێ بە بیرکردنەوە دەست پێ بکەین. ئەبێ بیربکەینەوە بزانین لە ٥٠٠ ساڵی ڕابردوودا و زیاتریش لە سەرەتاکانی دروستبوونی نەتەوەپەرستی لە ئەوروپا و دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوە لەسەر بناغەی زمان، کە تەبیعی پێش هەزاران ساڵ لەو ناوچەیەی ئێمە تۆی هەبووە و دین توانیویەتی کاڵی بکاتەوە، بۆچی نەمان توانیوە بوونێک بۆ کوردزمان دروست بکەین.

١. ئەبێ خەڵکانێک کە توانای بیرکردنەوەیان هەیە ئەمە بکەن. مرۆڤی سیاسی و ڕۆژنامەنووس بەردەوام خەریکی کاردانەوەن. توانای دروستکردن لای مرۆڤی سیاسی ئەگەر هەشبێ، هەم حەزە سیاسیەکانی کە لانی کەم ئەم تێزە ئەتوانێ پێناسەی بکا، ناهێڵێ هەم وەک مرۆڤ خۆی حەزی بیرکردنەوەی نیە.

٢. ئاشکرایە پێش هەموو شتێک ئەبێ ڕابردوو دیراسە بکەین. ئەبێ لەوە حاڵی ببین کە کەی توانیومانە بزانین ئێمە جیاوازین. بۆ نمونە و تەنها لایەنی بچووکی ئەم دیراسەیە: ئایا بەڕاستی تورکەکان لەدوای ١١٠٠و هاتنیان بۆ ناوچەکە بە توانای دینی ئەوەی کردیان کردیان یان بە توانا تەتەریەکەیان؟ لەبەر ئەوەی حاڵی حازر بەزمەکە بەزمی ڕۆژاوایە و داگیرکاری دەوڵەتی تورکە لەوێ.

٣. ئەو فرسەتەی لە هەرێمی ئێراق هاتۆتە دی لەسەر دەستی بەریتانیەکان هاتۆتە دی، بۆیە جیاوازە لە شوێنەکانی تر. دووبارەکردنەوەی ئەمە ئەکرێ هەندێ لە هەنگاوەکانی ئەنجام بدرێ، بەڵام بە نەبوونی هەمان مامۆستا، زۆر زەحمەتە هەمان نمرە وەرگیرێت. بۆیە زۆر گرنگە ئەو هەلە زۆر ژیرانە مامەڵەی لەگەڵ بکرێ و بپارێزرێ. ئەوەی لە ڕیفراندۆم کرا ئەبێ گەورەترین وانە بێت کە نابێ چیتر قومار و هەنگاوی خراپ بنرێ کە چارەنووسی ئەوێ بخاتە مەترسیەوە.

٤. ئەم بیرکردنەوە و دیراسەکردنە لە گەرما و هەڵپە و گڕوتیندا ناکرێ. ئەبێ لە دەرەوەی ئەو نەخشە گڕدارە بکرێ، وە باشترە خەڵکانی ژیری وەک نۆام چۆمسکی و زۆر خەڵکی تری ژیر کە ڕووسیشیان تێدایە بەشدار بن. لە ڕاستیا حاڵی حازر ئەوان هەست بە تاوان ئەکەن کە دەوڵەتەکانیان ئا بەو بێ ئابڕوویە مناڵی کورد لە سوریا ئەخەنە ژێرپێی توندڕەوی دینی و ڕەگەزپەرست.

هیوادارم ئەوانەمان کە حەزی چارەسەری هێواش و ژیرانەمان هەیە ئەمە زۆر بەجددی وەرگریرن، بیر لە ئامراز و هەلەکان بکەینەوە. بزانین چۆن ئەتوانین ئەوەی تا ئێستا بە کاردانەوە و بەشەرکردنی گەرم نەهاتە دی، بە خۆ ئامادەکردن بۆ شەڕی تر، بەڵام بە هەبوونی فرسەت کە بکرێ ئەمجارە شەڕەکە ببرێتەوە، بتوانین پلانی تۆکمە و درێژخایەنی بۆ داڕژین.

جارێکی تر نازانم چی بکەین، بەڵام ئەزانم ئەبێ بە بیکردنەوە و دیراسەکردن دەست پێ بکەین.

بۆ ناهێڵن بخوێنینەوە؟

iqraa
اقرا باسم …

چیتانە بەسەرمانەوە؟

“نوێژکەری نورینی، ئیشکەری شیرینی” بێ ئەقڵانەترین قسەی بەشەری کوردە.

با جارێ جەماعەت لێم عاجز نەبن ڕوونی بکەمەوە: گریمان فیعلەن نوێژکەر بی نورینی و ئیشیشت کرد پارەداریت و قسەت ئەڕوا، دەی با شتێکیشی لەسەر ئەقڵ تێدا بهاتایە. نوێژکەری ڕاستەقینە بی نورینی، ئیشکەری ژیر بی شیرینی” ئاوا. نە ئەبوو؟ دیارە کابرای قسەکەی کردوە لە مەلا ترساوە و کرێچیش بوە.

ئەوی تریش “کوڕی کوردم خەریک بوون بێنە فرمان” کەس هەست ناکا دژی ئەو وتەیەی پێشترە، ئەزانی مەبەستم چیە؟ ئەمەیان دەری ئەخات کورد تەمەڵن ئیتر چۆن ئەتوانن وەسفی ئیشکەر بکەن؟ ئینسانی تەمەڵ خەو بە “خەریک بوون بێنە فرمان”ەوە نابینێت. خەوە بە پارەداریەوە ئەبینێت کە تەمەڵی بۆ دروست بکات.

بۆخۆم بەشداربووم لە لۆمەکردنی کەسێک کە زۆربەی کاتەکانی بە ڕۆژنامە بەریتانیەکانەوە بەسەر ئەبرد نەک چوون بۆ سەر ئیش لە گەسفرۆشی (ئیشێکی ئەوپەڕی پیرۆزە) یان هەر کارێکی تر لە کارخانەکانی ئینگلتەرادا. کە ئێستا لێی پەشیمانم، هەڵبەت حاڵەتەکەی ئەو هەر تایبەتە و پەشیمان نیم لەو جۆرە تەمەڵیەی ئەو.

کە تازە گەشتبوومە بەریتانیا لە 2002، بە تەلەفۆن ئەوترا “کوڕم خۆ خەڵک مریشکێکی ناردۆتە خاریج بە فەردە دۆلار ئەنێرێتەوە”. نەوترا “کوڕم ئەرێ ئێستا ئەزانی زانکۆی کامبریج لە کوێیە؟”. ئەمە شتێکی جیاواز نیە، ئەم وەزعە وەزعی خوێندەوارەکانمانە. واتە وەزعەکە زۆر لەمە خراپترە.

ئێستاش سەرزلێک کە خاوەن دوو دوکان بێت قسەکانی زیاتر جێگای قەبوڵکردنن. ئەمەش دیسان لای خەڵکێ کە بە حیساب خوێندەوارن.

ئێستاش کە گەشتوینەتە ئاستی ئەوەی ئیتر باقی ژیانمان بەچیەوە بەسەر بەرین، جارێکی تر، ڕوو بەڕوی ئەوە ئەبینەوە کە ئایا بۆخۆمان بژین یان بۆ خەڵکی؟ کێشەکە لەوەدایە ئەوانەی کە زۆر لێت نزیکن یەکەم کەسن کە قسەکانت کاریان تێ ناکات. هۆکارەکەشی ئاشکرایە، فەلسەفیانە سەیری بکەی لەوەیە شیکارەکەی ڕەسڵ بۆی ڕاست بێ کە مرۆڤ لەگەڵ تەمەندا ئەو شتانەی گوایە شارەزایانە تاقەتی لێیان نامێنێت، واتە کەسە نزیکەکانیش. ئەگەر عەوامانەش تەماشای بکەی، ئەوا لەبەر هەر هۆکارێکی تر بێت کەسە نزیکەکانمان نرخیان نیە. گەورەترین نرخیان لە تەعزیەکانیاندایە. دوای تەعزیە باسکردنیان جۆرەها دڵ کولانەوە و قسەی پوچە. وەک بڵێی هەندێ لەوانەی من ئەیان ناسم دوای ئەوەی بوونە سەبەبی تێکدانی ژیانی نزیکەکانیان تا ئێستا نەچوونەتەوە سەیران.

کەوابێ بۆ لێمان ناگەڕێین نە ئیش بکەین، نە نوێژیش؟

جارێ با وەڵامە ئاسانەکەی بدەم بەوانەی جارێکی تر غیرەت ئەکەن دێنە ماڵی من و پێم ئەڵێن “ژیان کورتە کەی بەشی ئەوە ئەکات کتێبی تیا بخوێنیتەوە”. یەکەم: کەی قەرزمان لە کەستان کرد، بە ناشیرین ترین شێوە وەڵاممان بدەنەوە. دووەم: لەسەر پردی سیرات بۆخۆت بڕۆ بۆ بەهەشت و یەک پاڵی توندیش بنێ بە منەوە تا بکەوینە ناو چاڵەکەی جەهەننەمەوە و لە دڵی خۆشتا بە تۆخی بنوسە “نامەوێ لەگەڵ ئەمە حەشر کرێم” لەسەر ئەساسی “یحشر المرآ مع من احب” ئیتر لە ڕوودا چی نیشان ئەدەی خۆت و خوای خۆت.

بۆیە:

1. هانی بیرنەکردنەوە مەدە چوونکە دڵنیابە سەرکەوتوو ئەبیت

2. بڕۆ بزانە چ جۆرە دینێکت هەڵبژاردوە چوونکە ئەویش قات قاتە.

3. بڕۆ بزانە ئیشکردن چیە و چەن جۆری هەیە و تۆ خەریکی کامیانیت.

جارێکی تر، کە بە کەسێکت وت خەریکی خوێندن/خوێندنەوەم و ئەویش وتی: “نەبووی بە بولبول”. پێی بڵێ: تۆ لە ئاژەڵ دەرچێ دیراسەی هیچی ترت نەکردوە.

چۆن بگۆڕێین (2) – سادەتر

ئەگەر وابێ مرۆڤ کردارەکانی لە “ویست” و “پاڵنەر”ەوە سەرچاوە بگرێ، *
1. دیارە ئێمەمان نە خاوەنی ویستین، وە نە پاڵنەرەکانیشمان هی ئەوەیە شتانێک بکەین ویست و پاڵنەرەکانمان پێی مورتاح بن، بە مەعنایەکی تر “سەرکەوتوو” بین.
2. ئەمە چ تاک چ کۆ. دەی باشە، بەچی دروست ئەبێ‌ ئەم ویست و پاڵنەرانە؟ بە تەئکید ئەبێ‌ گۆڕانکاریەک لە ژینگەکە ڕوو بدات، چونکە بەشەر بەرهەمی ژینگەکەیەتی. هەم وەک خانەکانی هەم ئەقڵ و هۆشیشی.
3. دەی بۆ ئەوەی چ ویست چ پاڵنەری کۆی خەڵک بگۆڕێ خۆ ئەبێ‌ تاکێک لە ژینگەیەکی جیاوازەوە گۆمەکە بشێوێنێت.
4 کەواتە گۆڕانکاری لە ناوەوە ناکرێت. نەک هەر لە ناوەوە ناکرێت، نابێ بەهیچ‌ شێوەیەک بەسترابیتەوە بەو ژینگەیەوە تا بتوانی شتێکی جیاواز “پاڵنەر”ت بێ و “ویستت” بۆ دروست بکات.
کەواتە دابڕان نەک پێویستە، تەنها ڕێگای دەربازبوونە لەو پاڵنەر و “نەویستی”یەی قوڕی کردوە بەسەر ئەو ناوچەیە و زۆرینەی زۆری دنیادا.
کەواتە بۆ ئەوەی بگۆڕێم، ئەبێ تەنها بم، تا بتوانم کەمتر کاریگەری ئەملاولام لەسەر بێ و بەڵکە ئەوکاتەش پاڵنەر و ویستەکانیشم بگۆڕێن.
*کتێبی: پیاوان بۆچی شەڕ ئەکەن’ی بێرتراند ڕەسڵ بەشی یەکەم

تەواوی فیکری بەشەر ئەفسانەیە

پێش هەموو شتێ:

١. ئەوە بزانە کە خوێنەری بەڕێز تۆ جۆرێکی لە مرۆڤ بەناوی “هۆمۆ ساپیەن“، جۆرەکانی تری مرۆڤ وەک “نیاندەرتاڵ” کە ئێمە هەموو لە مەکتەبەکانمان خوێندومانە، وابزانم بە هەڵە، لەناوچوون. تەنها ساپیەن ماون چونکە “هۆمۆ” واتە مرۆڤ و ساپیەن واتە “ژیر“/ئاقڵ لەبەر ئەوەی ژیرتر بوون لە جۆرەکانی تری مرۆڤ. مەڕۆ بۆ بەزمی مەیمون و شت، با نەکەوینە چەلەحانێوە. بەڵام گرنگە بزانی کە زۆربەی زانایانی زیندەوەرزانی کۆکن لەسەر ئەوەی هۆش/دەرکی بەشەر تازەیە و هەمیشە وا نەبوە. بۆ کەسێکی باوەڕدار، ئەمە قسەی پوچە. ئەوە بابەتێکی ترە کە دیسان با نەچینە ناوی.

٢. پێشتر نوسیومە کە لانی کەم لای جۆن لۆک سەرچاوەکانی فیکر لە کوێوە دێن.

پێشتر وشەی خورافەم بەکارهێنابوو بەڵام پڕ بە پێستێتی نەبوو نا، وشەی ئەفسانە بەرامبەر بە عەرەبی و فارسی وشەی اسطورە بەرامبەر mythی ئینگلیزیەکەیەتی. نوسەر حەراری لە کتێبەکەی کە پێشتر باسم کرد، تەواوی فیکری بەشەر بە خورافیات، بە داستان ناو ئەبات. لە ئاینە ئاسمانیەکانەوە بۆ مرۆڤدۆستی/مرۆڤایەتی، نەتەوایەتی، سەرمایەداری و هتد.

چۆن؟

ئەو کە مێژوونوسە لە ١٠٠هەزار ساڵ پێش ئێستاوە دەست پێ ئەکات، کە وەک کەسێک بە باوەڕی بە بیردۆزی گەشەسەندنی داروین هەیە، ئەڵێ لە نێوان ٧٠ هەزار ساڵ تا ٣٠ هەزار ساڵ پێش ئێستادا گۆڕانکاریەکی نەزانراو لە مێشکی ئەم جۆرەی ئێمە لە مرۆڤ (هۆمۆ ساپیەن)ەکاندا ڕوویدا کە بوە هۆی ئەوەی ئەو ناوی ئەنێ “شۆڕشی دەرککردن”. لە بەشی “درەختی زانیاریدا” بە درێژی باسی ئەوە ئەکات کە چۆن تەواوی ئاین، فەلسەفە و ئایدۆلۆجیاکانی بەشەر بەرهەمی فیکری بەشەرن و گەورەترین کاریشیان “پێکەوە کارکردنە”. واتە، بۆ نمونە نەتەوایەتی، ئیشی ئەوەیە نەتەوەیەک، بۆ نمونە ئەڵمان، بتوانن هەموویان بێ ئەوەی کەسی بەرامبەر بناسن، ڕێکەوتبن لەسەر ئەوەی چۆن هەڵس و کەوت لەگەڵ یەکتر بکەن، کە بەڕای من، کە ئەو ناوی ناهێنێ سیستمی پەرلەمانی و کتبێەکەی (بەستەری عەرەبی) جان جاک ڕۆسۆش هەمان کار ئەکات.

کەواتە تەواوی فیکری بەشەر لە خزمەت ئەوەدایە کە کۆمەڵگایەک ڕێک بخەن پێکەوە هەڵس و کەوت بکەن. کە دیسان ئەمەش لەگەڵ قسەیەکی ئاینیشتاین یەک ئەگرێتەوە کە مرۆڤ بە جینات پێشنەکەوتوە، بەڵام لە ڕێکخستنی ژیاندا یەکجار پێشکەوتوە. ئەو لەمە زیاتریش ئەچێتە پێشەوە و ئەڵێ تەواوی پێشکەوتنی بەشەر مرۆڤایەتی لە یەکتر نزیکتر کردۆتەوە و کارێکی کردوە کە چیتر کەس ناتوانێ دەوڵەتێ، ئاینێ، سیستمێکی بۆ خۆی هەبێ و دابڕێ لە خەڵکی تر، کە باشترین نمونەش کۆریای باکورە کە حاڵیان چۆنە. کەوابێ دیسان مەنتیقیە قسەکەی چونکە ئەبێ گەر بۆ کۆمەڵێ “هۆمۆ ساپیەن” ڕاستبێ ئەبێ بۆ هەموومان ڕاست بێت.

بەو شێوەیەش ئەڵێ کە بۆ نمونە سەرمایەداری، وا لە مرۆڤەکان ئەکات دوای ئەوەی چەن قسەیەک کرا و ڕێکەوتن لەسەر ئەوەی مرۆڤی یەک کار بۆ مرۆڤی دوو بکات، ئیتر بەیانیان کاتژمێر ٨ی بەیانی تا ٥ی ئێوارە مرۆڤی یەک ئەزانێ چی ئەکات و چی ناکات. بەرامبەر ئەوەش چاوەڕوانە مرۆڤی دوو سەری هەفتە/مانگ مەعاشەکەی بۆ بنێرێت. هەروا سیستمێکی فەرمانڕەوایی بۆ نمونە پاشایەتی، هەموو زانیویانە تا ڕادەیەکی باش کە کێ ئیشی چیە و چۆن چۆنی هەڵس و کەوت بکات لەگەڵ کەسێکی تر. لە ئاینی ئیسلامیشدا ئاشکرایە کە پێویست ناکا کەسانی تر لە مزگەوت بناسی و تەنها بەوەی هەردوولا لەسەر ئاینی ئیسلام بن، ئەوا خوشک و برای دینین. خوشک و برایەتیش بۆخۆی، کە بە سیستمی خێزانیی “ناوک”/ئەتۆمی ئەزانرێ، لە هەردوو نمونەکە ڕوونتر و جوانتر دەری ئەخات کە لە خێزانێکدا هەڵس و کەوت لەگەڵ یەکتر ئەبێ چۆن چۆنی بێت.

لە کۆتایشدا دوو شتی تر بڵێم: یەک ئەو ئەڵێ کە گرنگترین شتی ئەم “ئەفسانانە” ئەوەیە کە نابێ بوترێ ئەفسانەن، وە دوەم شتیش ئەوەیە کە زۆر لە یەکتر ئەچن. ئیتر سەلماندنی ئەوەی کە بۆ نمونە چۆن ئەکرێ نەتەوایەتی، سەرمایەداری، کۆمۆنیزم، ئیسلام، مەسیحیەت و هتد هەر یەکەیان ئەفسانەیەک/داستانێک بن بۆ بەڕێوەبردنی مرۆڤ، ئەوەیان باوەڕ ناکەم بتوانم لەسەری بنوسم، چونکە باشترین ئیش ئەوەیە کە کتێبەکە وەرگێڕدرێت. بەڵام جێگای ئەوەیە کە لە داهاتوو بەسەریدا بچمەوە و زیاتر بیری لێ بکەمەوە و بزانم چ توێژینەوەی تر لەم بوارەدا لەلایەن خەڵکی ترەوە کراوە.

ڕۆژاواییەکان چۆن پێشکەوتن؟

330px-sapiens_a_brief_history_of_humankindپێشتر نوسیومە لەسەر ئەوەی چ جۆرە پیاوانیک بوون

نوسەری کتێبی “ساپیەنز: کورتەیەک لە مێژووی مرۆڤ”، پرۆفیسۆر یوڤاڵ حەراری ئەخوێنمەوە.

ئەم پیاوە یەکەم کەسە بەو وردیەی من پێم خۆشە بیزانم باسی دابڕانی ئەو ناوچەیەی ئێمە و ڕۆژهەڵات بە گشتی ئەکات لە دوای ١٥٠٠ و بە تایبەتیش دوای ١٧٥٠ەکانەوە. هۆکاری دواکەوتنەکەش ئەگێڕێتەوە بۆ شتێکی زۆر سادە، هەر ئەوەی کە هەموومان گیرمان خواردوە بە دەستیەوە و خوێنەری بەڕێز، خۆشت بە درێژایی تەمەنت لەگەڵی ژیاوی: کەلتور.
ئەو ئەڵێ کە سکەی ئاسن داهات، کە قیتاری هەڵم داهات، ئێرانیەکان زۆر بە ئاسانی ئەیان توانی هەمان شت بکەن، بەڵام نەیان ئەکرد. وە بە تایبەتیش سەرکردەکانیان کاریان لەسەر نە ئەکرد. هەر بەو شێوەیەی خۆت ئەزانی و چەندین جار بیستوتە، ئەوە شێوازی ژیانە وای کردوە ڕۆژاواییەکان کەشتی بخەنە ڕێ بۆ کەناراوەکانی دنیا و زانست و زانین بهێننەوە تا خۆیانی پێ بەهێزتر بکەن.
هەڵبەت ڕوون و ئاشکرا پێم ئەڵێ، کە من تەواوی دکتۆراکەم لەسەر ئەوە بڕاندەوە، کە زانست بۆخۆی سوودی نیە، چونکە زانست خۆی ئیشی ئەوە نیە پێت بڵێ ئەم زانستە بۆچی بەکار بهێنیت. ئەبێ بزای ئەو زانستە ئەخەیتە خزمەت چ دینێک، چ سیاسەتێک یان ئایدۆلۆجیایەک، وە زانستەکە خۆشی ڕۆژانە چ کێشەیەک حەل ئەکات، کە دیسان لە دکتۆراکەم پێش ئەوەی ئەم کتێبە ببینم باسم کردوە و هەر واشم کرد.
ئەو سێ شت باس ئەکات کە جیاوازە لەم پێشکەوتنەی ڕۆژاواییەکاندا:
١. ئیعتراف کردن بە “نەزانین”، ئەمەش ڕوونکردنەوەی پێویستە بەڵام تا ڕادەیەکی باش ئاشکرایە. زۆرێک لە مرۆڤی ئێمە ئێستاشی پێوە بێ، دوای سێ کتێب “پسپۆڕ”ی فڵان بوارن.
٢. سەنتەربوونی “تێبینیکردن”/ملاحضە و بیرکاری (ئەمەیان ڕوونکردنەوەی گەرەک). وەک چەندین جار لە قسەکردنم لەگەڵ خەڵکیدا وتومە، بیرکاری چیتر ئەوە نیە کە لە مەکتەبەکاندا تەواو سەریان لێ شێواندوین، مێژوونووسێک بیرکاری نەزانێت، ناتوانێ مێژوو بنوسێت، بشی نوسێ پڕ ئەبێ لە هەڵە با هێرۆدۆتیش بێت.
٣. بەدەست هێنانی توانای نوێ. ئەمەیان دەقاودەق ئەوەیە کە دوانەکەی تر لە خزمەتیدان، ئەوەی کە بەو زانستە شتێکی نوێ بهێنیتە ئاراوە کە توانات پێ بخەشێ. بە ٨ کاتژمێر ئۆقیانوسی ئەتڵەسی ببڕیت. بگەیتە سەر مانگ، مانگی دەستکرد هەڵبدەی، هتد. کەس پارە سەرف ناکات تیۆرێکی تازە بدۆزیتەوە، ئەبێ لەڕێی دروستکردنی شتێکی نوێ تیۆرەکەشت بدۆزیتەوە، ئەمەیان یەکجار گرنگە بۆ ئەوانەی دوای دکتۆراکانیان بیانەوێ “ئیش” بکەن.
ئیتر بە زەقی دەر ئەکەوێ، کە مرۆڤی ئەو ناوچەیە بە گشتی، هیچ کاتێ مەسەلەکە ئەوە نەبوە ڕۆژاواییەکان نەیان هێشتوە پێ بگەن. هەمیشە خۆمان خۆمان بچوک کردۆتەوە هەر جارەی بە بیانویەک. هەر جارەی بە شێوازێک بە هەڵە لەوان حاڵی بووین و ئەوان پێشکەوتوون و ئێمەش خاوەنی دەوڵەتی ئیسلامین لە عێراق و شام.
پێشتر نوسیومە چۆن بگۆڕێین، بەڵێ خااااو ئەبێ بگۆڕێین بەڵام ئەبێ ڕێگاکانی گۆڕانکاریش بە جوانی شارەزابین تا دیسان بە کۆڵان و ڕێگای هەڵيدا نەچین.

خەوەکەی هەدەپە نایەتە دی

ئەو خەوەی سڕی ساقیق، سەلاحەدین دەمیرتاش ئەیبینن، هەمان ئەو خەوەیە ئیسلام ١٤٠٠ ساڵە، شیوعیەتیش چەن دەیەیەک خەوی پێوە بینی، ئەمڕۆش بەناو دیموکراسیەت کە نیۆلیبراڵیزم (کۆمپانیاکان وڵات بەڕێوە ببەن) لە ڕۆژاوا بە حیساب خەوی پێوە ئەبینن. نەتەوایەتی بە هیچ یەکێکیان لەبن نەهات، لەبن نایەت بە داخەوە. لە یەکەم ڕۆژەوە وتومە و ئەیڵێمەوە.

مەبەستم لەمە سێ شتە:

١. هەدەپە دەریش بچن لە پەرلەمان، واتە زیاد لە ٪١٠ی دەنگ بهێنن، تەنها ئەو دەنگانە ئەهێنن ئەگەر وەک پارتێکی چەپ، ئیسلامی یان شتێکی تر کە توانای بڕینی سنورەکانی نەتەوایەتی هەیە ئەیبڕن. نەک ئەوەی هەدەپە بونیادی ناوە، دارێکی مۆر شتێک بێت جیاواز لە مۆدێلی ئیسلامی، شیوعیەت یان نیولیبراڵیزم

٢. هیوادارم سەربکەون، ئەگەر ئەمە نهێنی تێگەشتن بێت لە سیاسەت و واقعی تورکیا ئەوا هەقە پەیکەرێک بۆ هەموو ئەوانە دروست بکرێ ئەم پرۆژەیەیان هێنایە ناوەوە.

٣. ئەگەر سەری نەگرت، هەق وایە چی تر ئەم خۆ کاڵکردنەوەیە نەکرێت و یەکجار پارتێکی کوردی دروست بکرێ و بە دار و بەرد، پەکەکە ئاسا، ئەگەر بە کوژرانی ئۆجەلانیش کۆتایی بێت پرۆژەکە ببرێتە پێشەوە.

ئاخر هەڵێنجاندنی تر هەڵناگرێت. فەرموو بزانین چی ماوە تاقی نەکرێتەوە لە HADEPەوە تا ئێستا؟ هەموو کەسێ ئیسلامی خستۆتە دوای نەتەوەکەی، مەسیحیەت و بودیزم و هەتا جولەکایەتیش.

===== ئەم بەشەی 22/5/2015 نوسراوە و بڵاو نەکرابوەوە

کەواتە نەهاتە دی.

هۆکاری نەهاتنە دی خەوەکەی هەدەپەش نەتەوایەتی ڕووت نەبوو، بەڵکوو دەسەڵاتی ئەردۆغان بوو. بەڵام ئامرازەکە نەتەوایەتی بوو. بە سۆزی نەتەوایەتی شەڕەکە داگیرسێنرایەوە و سەدان کەس بەکوشت دران و تەواوی پرۆسەکەش کە لە 2013ەوە بەردەوامە کرایەوە بە خوری. ئەوەی سەرەوە تەواوی قەناعەتی بەندە بوو پێش هەڵبژاردنەکەی حوزەیرانی 2015 نەک لەبەر ئەوەی منیش وەک ئەو خەڵکە هەستی “کوردایەتی” وام لێ ئەکات، بەڵکوو ئەوە واقیعەکەیە. ئەگەر بە “نەوە” تەماشای بەشەر بکەین، ئەو مناڵانەش ئەمشەو لە دایک ئەبن، هەر یەکە و “جنسیە”یەکیان هەیە و هەر یەکە فێری زمانی “دایک”یان ئەبن کە وایان لێ‌ ئەکا سۆزیان بۆ لای ڕەنگی ئاڵایەک بڕوات.

کەوابێ کورد لە تورکیا بەرەو کوێ ئەڕوا؟ ئاشکرایە لە قازانجی دەوڵەت و کۆمپانیا ڕۆژاواییەکانە ناوچەکە لەوەزیاتر دابەش و کاول بێت. ئەوەی لە سەرەتای 1900 ڕوویدا لە ناوچەکە لە ئێستادا چەن بەرابەری ئەوکات بۆ ڕۆژاواییەکان و کۆمپانیاکانیان گرنگە. دەوڵەتی ئیسرائیل ئەوە چەن ساڵێکە ئیسراحەت دانیشتوون و خەریکی دروستکردنی جۆرەها چەک و تەکنۆلۆجیان کە ناوچەکە تەنها ئەتوانێ خەوی پێوە ببینێت. دواکەوتنی ئێران و سەرقاڵی بە شەڕی دوور و نزیکەوە و وێران بوونی تورکیا تەنها مانای ئەوە ئەگەیەنێ کە کوردستانێکی سەربەخۆ زۆر دوور نیە چیتر. ئێ شتێکیش‌نەماوە بە ناوی ئێراق یان سوریا. بەندەش جیاواز لە جاران هیچ کات بە دڵخۆشیەوە تەماشای ناکەم. هۆکارەکەش هەردوو حیزبی یەکێتی و پارتین کە کوردن و گوایە کوردپەروەرن. لە یەکەم ئەزموونیاندا مافیا نەبێ‌ هیچ شتێکی تریان لێ دەر نەچوو.

ئەوەشی لەو ناوچەیەی بە ڕۆژاوای کوردستان ناسراوە (لە سوریا) جێگای هیوایە بەڵام لە هاوکێشە قوڵەکانی دەسەڵات بەرامبەر خەڵک ئەگەرە گەورەکە ئەوەیە کە دەرناچن و ئەوانیش‌وەک هەموو فەرمانڕەوایەکی تر ئەکرێ هەمان هەڵەی خەڵکانی تر دووبارە کەنەوە. تەنها جیاوازیەک ئەوەیە ئەو مۆدێلەی ئەوان داوای ئەکەن لە باخچەی ئاژەڵانی ئۆروێڵ ناچێت و گوایە بەراز و گوێدرێژ وەک یەک ئەبێ خۆیان ماندوو بکەن نەک گوێدرێژەکە بیکات و جەنابی بەراز دانیشێت بەروبوومەکەی بخوات. کە ئەگەر بەردەوامبێ ئەوا هیواکە لەجێگای خۆی ئەبێت. هەرچەن ئەبێ‌ بڵێم ئەو فیکرەی ئۆجەلان لەوێ جێبەجێی ئەکا زۆر قوڵتر ئەبێ توێژینەوەی لەسەر بکرێ چونکە ناکرێ بڵێین مەری بووکچینی خاوەن فیکری خۆسەری دیموکراتیکی ئۆجەلان لە بەهەشتەوە هاتبێت.

ئەمەش ئەمان باتەوە و تورکیا و ئەو ڕاستیە ڕوونتر ئەکاتەوە کە نەک ئەردۆغان هیچ‌ هێزێکی تر تازە ناتوانێ نە هەدەپە نە هیچ‌ پارتێکی تری کوردی لە تورکیا سەرکوت بکات. لە ڕاستیا چیتر هەدەپ پێویستیشی بەو گوتارەی سەرەوە نەماوە کە خۆی وا نیشان بدات پارتێکی “تورکیایی” بێ و بۆ هەموو تورکیا تێ بکۆشێت. چونکە ئەوانیش وردە وردە لەوە حاڵی بوون کە هەرچی هاتە سەر حوکم هەر گەلی تورکی بە بەرز گرت و کەچی هەموو لە پێناو دەسەڵآتەکانی خۆیان (وەک ئەردۆغان) لەگەڵ ئەوانەش‌ کە وڵآت دابەش ئەکەن دانوستانیان کرد و تێکیشیان دا.

تورکیاش تورکیاکەی ئەتورک نیە عیسمەت ئینۆنۆیەکی باوک کوردی لەگەڵ بێ، زیا گوێکئاڵپی خەڵکی دیار بەکر دامەزرێنەری بیری ئەتاتورکیزم بێت. لە ئێستادا تورکیای غەیرە کورد بەسەر سێ جەمسەری جیاوازدا دابەش بووە: گورگە بۆزەکان و گولەنیەکان لەلایەک، ئەردۆغان و موسوڵمانە موحافیزەکان لە لایەک و عەلمانیەکان و حیزبەکەی ئەتاتورکیش‌لە لایەک. ئەمە لە کاتێکدایە کە بۆ یەکەمجارە لە تورکیا سوپا توانای ئەوەی نیە سەربەخۆ بێت و بتوانێ‌ یەکێ لەو لایەنانە سەربخات بەسەر لایەکی تردا.

هەرسێ لایەنەکەش تورکایەتی لە هەموو بیر و باوەڕەکانی تیان بە گرنگتر ئەزانن. بۆیە خەڵکلەرن دیموکراتیک پارتیسی (هەدەپە) وشەی خەڵکەکە و دیموکراتیەکەشی تەنها “نیەتباشی” دروستکەرانیەتی نەک واقعی ئەم چەن ساڵەی تورکیا و تەواوی دنیاش.

بۆیە ئەو خەوە نەهاتە دی