چی بکەین؟

گەر وەڵامەکەیم بزانیایە، زۆر شتم ئەکرد. وەڵامەکەی پێویستی بە دیراسەکردن و لەوانەیە دەیان ساڵ لێکۆڵینەوە هەبێت.

نازانم چی بکەین بەڵام ئەزانم ئەبێ بە بیرکردنەوە دەست پێ بکەین. ئەبێ بیربکەینەوە بزانین لە ٥٠٠ ساڵی ڕابردوودا و زیاتریش لە سەرەتاکانی دروستبوونی نەتەوەپەرستی لە ئەوروپا و دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوە لەسەر بناغەی زمان، کە تەبیعی پێش هەزاران ساڵ لەو ناوچەیەی ئێمە تۆی هەبووە و دین توانیویەتی کاڵی بکاتەوە، بۆچی نەمان توانیوە بوونێک بۆ کوردزمان دروست بکەین.

١. ئەبێ خەڵکانێک کە توانای بیرکردنەوەیان هەیە ئەمە بکەن. مرۆڤی سیاسی و ڕۆژنامەنووس بەردەوام خەریکی کاردانەوەن. توانای دروستکردن لای مرۆڤی سیاسی ئەگەر هەشبێ، هەم حەزە سیاسیەکانی کە لانی کەم ئەم تێزە ئەتوانێ پێناسەی بکا، ناهێڵێ هەم وەک مرۆڤ خۆی حەزی بیرکردنەوەی نیە.

٢. ئاشکرایە پێش هەموو شتێک ئەبێ ڕابردوو دیراسە بکەین. ئەبێ لەوە حاڵی ببین کە کەی توانیومانە بزانین ئێمە جیاوازین. بۆ نمونە و تەنها لایەنی بچووکی ئەم دیراسەیە: ئایا بەڕاستی تورکەکان لەدوای ١١٠٠و هاتنیان بۆ ناوچەکە بە توانای دینی ئەوەی کردیان کردیان یان بە توانا تەتەریەکەیان؟ لەبەر ئەوەی حاڵی حازر بەزمەکە بەزمی ڕۆژاوایە و داگیرکاری دەوڵەتی تورکە لەوێ.

٣. ئەو فرسەتەی لە هەرێمی ئێراق هاتۆتە دی لەسەر دەستی بەریتانیەکان هاتۆتە دی، بۆیە جیاوازە لە شوێنەکانی تر. دووبارەکردنەوەی ئەمە ئەکرێ هەندێ لە هەنگاوەکانی ئەنجام بدرێ، بەڵام بە نەبوونی هەمان مامۆستا، زۆر زەحمەتە هەمان نمرە وەرگیرێت. بۆیە زۆر گرنگە ئەو هەلە زۆر ژیرانە مامەڵەی لەگەڵ بکرێ و بپارێزرێ. ئەوەی لە ڕیفراندۆم کرا ئەبێ گەورەترین وانە بێت کە نابێ چیتر قومار و هەنگاوی خراپ بنرێ کە چارەنووسی ئەوێ بخاتە مەترسیەوە.

٤. ئەم بیرکردنەوە و دیراسەکردنە لە گەرما و هەڵپە و گڕوتیندا ناکرێ. ئەبێ لە دەرەوەی ئەو نەخشە گڕدارە بکرێ، وە باشترە خەڵکانی ژیری وەک نۆام چۆمسکی و زۆر خەڵکی تری ژیر کە ڕووسیشیان تێدایە بەشدار بن. لە ڕاستیا حاڵی حازر ئەوان هەست بە تاوان ئەکەن کە دەوڵەتەکانیان ئا بەو بێ ئابڕوویە مناڵی کورد لە سوریا ئەخەنە ژێرپێی توندڕەوی دینی و ڕەگەزپەرست.

هیوادارم ئەوانەمان کە حەزی چارەسەری هێواش و ژیرانەمان هەیە ئەمە زۆر بەجددی وەرگریرن، بیر لە ئامراز و هەلەکان بکەینەوە. بزانین چۆن ئەتوانین ئەوەی تا ئێستا بە کاردانەوە و بەشەرکردنی گەرم نەهاتە دی، بە خۆ ئامادەکردن بۆ شەڕی تر، بەڵام بە هەبوونی فرسەت کە بکرێ ئەمجارە شەڕەکە ببرێتەوە، بتوانین پلانی تۆکمە و درێژخایەنی بۆ داڕژین.

جارێکی تر نازانم چی بکەین، بەڵام ئەزانم ئەبێ بە بیکردنەوە و دیراسەکردن دەست پێ بکەین.

لە ویکیپدیا چ شەڕێکە دژی کوردزمان؟

ئەوەی بە ئەحمەد کایا کرا، کە ٥٠ ساڵ پێش ئێستا نەبوو، ١٨ ساڵ پێش ئێستا بوو. لە چاخانەیەکدا نەبوو، لوتکەی “هونەر”ی تورک کردیان لە ئەستەنبوڵ کە زیاد لە ٦٠٠ ساڵ حوکمی چارەکێکی دنیایان کردوە.
هەمان شت ئا ئێستا بە ئێمەمان ئەکرێ لە پەڕەکانی ویکیپدیا بەناوی “سەرچاوەی زانستی”یەوە. بە تایبەتی لە پەڕە ئینگلیزیەکان، چونکە ئەزانن ویکیپیدیا سەرچاوەی زۆرینەی خەڵکی ئاساییە. وە لەمەش زیاتر، وەک هونەرمەندە تورکەکان هەم کینەی ناخی خۆیانە، هەم بەرهەمی سیستمێکە چەن سەد ساڵە ئیشی لەسەر ئەکرێت.
ئەوە خێڵ و حیزبی کەللەپوتی کوردیە “هونەر”ی ئەوان بە ملیۆنەها دۆلار بڵاو ئەکەنەوە بۆ خەڵکی غەرقی جەهالەت، ئەوانی وا لێکردوە بتوانن پەلامار بدەن. ئەوە ڕۆشنبیری کەللەپوتی کوردە وای کردوە خەڵک بتوانێ وا لە کایا و ئێمەش بکرێ و کەسیش نەزانێ باسی چی ئەکەین.
تۆش وەکو تاک، ئەوەنە ئاسۆت تەسک مەکەرەوە وەک بڵێی زانست و فەرهەنگ سێ دەرگا زیاتری نەبێت (عەرەبی، فارسی و تورکی). تەمەنت بەشی ئەوە ئەکا فێری یۆنانی کۆنیش ببیت و دیراسەی ئەقڵ و فەرهەنگی بەشەریەت بکەیت. دنیایەکی ئەوەندە فراوانە، هیچ زمان و نەتەوەیەک ناتوانن خاوەنێتی هیچ شتێکی ئەم سەر زەویە بگرنە دەست. هەر ئا لەو لۆجیکەشەوەیە کە کەسێکی کوردزمانی وەک من ناچار ئەبێ ئەمە بنوسێت.

فریشتە باشەکانی ناخمان – کتێب

519b0tluful-_sx332_bo1204203200_بیڵ گەیتس ئەڵێ ئەگەر پێی بڵێ لە ژیانما یەک کتێب ئەخوێنمەوە پێت ئەڵێ کتێبێکی کابرایەکی خەبیر لە ‘دەروونناسیی دەرکی’ بخوێنەرەوە بەناوی ستیڤن پینکەر. هەڵبەت پێشتر کتێبێکی تری نوسیوە هەمان نوسەر هەر بیڵ گەیتس خۆی ئەڵێ ساڵانێکی زۆر بوو لەجیاتی ئەم تازەیە ئەموت ئەوی تر بخوێنەرەوە.

ئەمە کتێبی یەکەمە و تازەکەش بەردەوامی ئەوە، ئەکرێ بیخەیتە بەرنامەی موستەقبەلەوە. دۆستێکی بەڕێز ڤیدیۆیەکی ناردبوو لە بەحرەکەی فەیسبوکەوە، کە باسی هەمان بابەت ئەکا (دەستی خۆش).

بە دوو کەلیمە هەردوو کتێبەکە هەوڵێکن بۆ سەلماندنی ئەمە: شەڕ کەمبۆتەوە.

پێنج شتی خراپ دەستنیشان ئەکات

  1. توندوتیژی کرداری بۆ دەستخستنی ئامانجێک
  2. کۆنترۆڵکردن: دەسەڵات گرتنە دەست.
  3. تۆڵەکردنەوە: چ وەک یاسای سزادان یان جۆرە تەقلیدیەکەی
  4. سادیزم: ئەوەی کە ئازاری خەڵک بدەیت و لەزەتی لێ ببینیت
  5. ئایدۆلۆجیا: ئەوەی کە توندوتیژی پێویستە بۆ ئەوەی بیروبۆچونێک “ئاشتی” بەرقەرار کات.

چوار شتی چاکی بەشەریش ئەخاتە ڕوو کە بە کورتی سۆز، خۆکۆنترۆڵکردن، ڕەوشت و ژیریە. لای بێتراند ڕەسڵ لە کتێب/نامیلکەی کۆتایی هێنان بەشەڕدا ئەو وابزانم تەنها سۆز/ڕۆح بەکار ئەهێنێت، لەگەڵ ئەقڵەکە/ژیریەکە بە بزوێنەری نەهێشتنی شەڕ دا ئەنێت.

جا قورسە باوەڕ بکەی، بەڵام زەوقت زۆر زۆر چوە سەر خوێندنەوە ئیتر بەڵگە ئەخرێتە بەردەستت کە شوکور دڵنیابە مناڵەکەت کەمتر ئەگەری ئەوەی هەیە لە شەڕدا تیاچێت لە خۆت. ئیتر سەرباری چەکی ناوکی و هایدرۆجینی و شتی تریش. هەر لێرە لەسەر زمانی کۆمەڵێ مورتاحی تر (ئۆروێڵ، کاک مەکیاڤێلی و تا ڕادەیەکیش جەنابی ڕەسڵ) وام ئەزانی تەواو پێچەوانەی ئەمە بێت وەزعەکە و بۆیە بابەتەکەم لێرە نوسیوە و باسی بابەتێکم کردوە پێشتر کە نزیکە لەم بابەتەوە.

هەر لەو کورتە نوسینە نوسیبوم کە ناکرێ ئەگەر بەڕاستی ژیان بەرەو خراپتر بچێ، مرۆڤ وا بیری لێ بکاتەوە. چونکە ناکرێ ژیانت بخەیتە ناخۆشیەکەوە لەسەر شتێک کە نە ستیڤن پینکەر نە نوسەر و فەلاسیفە و پیاوانی دینی تر کەسیان ناتوانن 100% دڵنیابن. هەرچەن کتێبەکەم تەواو نەکردوە بەڵام وابزانم پێشبینی داهاتوو ناکات، بۆیە لەگەڵ نوسینەکەی من کەمێک جیاوازن بابەتەکە. ئەوەی من باسی داهاتوو ئەکات و ئەمیش بەڵگەکانی ڕابردوو ئەخاتە ڕوو بە بەراوردکردنیان بە ئێستا یان سەدەی بیست و بیستویەک.

لەوەتەی من خۆم بە وشەی ‘هیوا’ هەڵواسیوە، بیردۆزێک یان کتێبێکم نەخوێندۆتەوە ئەوەندە هیوا بەخش بێت. نازانم بۆ تۆ.

سەرمایەداری چیە؟

بۆ من کە کاتێکی وا شک نابەم بۆ زۆرێک لەم بابەتانەی لەسەریان ئەنوسم، ڕای کەسێک یان بیردۆزێک بەسە پەسەند بێ لەلام تا ئەوکاتەی شتێکی باشتر یان ڕاست ئەکرێتەوە بۆم. لەگەڵ وتنی ئەمەشدا ڕاستیەکەی تا ئێستا دانەنیشتووم خوێندنەوەیەکی قوڵ بۆ سەرمایەداری بکەم. بەڵام هەمیشە بناغەی سەرمایەداری یان کەپیتاڵیزمم بە پێناسەکەی خۆی وەرگرتوە کە لە ئۆکسفۆردیش ئەمەیە: خاوەنێتی موڵک و سەرمایە لەلایەن تاکەوە نەک دەوڵەت، بەڵام لە ویکیپیدا ئەم پێناسەیە دانراوە و سەرچاوەکانی لەوێ ڕیزکراون:

خاوەنێتی موڵک و سەرمایە لەلایەن تاکەوە و بەکارهێنانی بۆ قازانجی زیاتر.

پرۆفیسۆر حەراری لە کتێبەکەیدا شتێکی تر ئەڵێ کە من نەمبیستبوو دەربارەی سەرمایەداری. دیسان لە چوارچێوەی شێوازی پێشکەوتنی ڕۆژاواییەکان کە لەبابەتی پێشوو وتمان جیاواز تەماشای زانست و زانینیان کردوە. بەوە دەست پێ ئەکات کە فەیلەسوفی سکۆتلەندی ئادەم سمیث و دامەزرێنەری ئابووری نوێ، پێناسەی کەپیتالیزمی جیاواز کردوە.

گوایە سمیث وتویەتی کە سەرمایەداری بریتیە لە بەکارهێنانەوەی تەواوی سەرمایەکە دوای ئەوەی زیادەیە لە بەخێوکردنی خێزان و پێداویستیەکانی خاوەن سەرمایەکە بۆ دروستکردنی کار و بەرهەمی تر بە خەڵکی دەوروبەر. ئەمەش مەعنای وایە، تا کەسێک دەوڵەمەنتر بێ، کەسەکانی چواردەوری یان کرێکارەکانی زیاتر سودی لێ وەرئەگرن، کە باشترین نمونە لە مێشکی مندا کەسابەتەکەی خاوەن ماستی چۆبانیە کە کوردە و زۆرێکیش لەم کوردانەی لە دەرەوە کار و کەسابەت ئەکەن. وە ئەمەشم لەگەڵ دۆستانی نزیک زۆرجار باسکردوە بەڵام نەمزانیوە کە ئادەم سمیس پێش ٣٠٠ ساڵ باسی کردوە و بەبیردۆز خستویەتیە ڕوو.

پرۆفیسۆر حەراری ئەوەش ڕوون ئەکاتەوە کە لەسەر ئەو بنەمایە، گەر کەسێک یان کۆمپانیایەک، سەرمایە کۆبکاتەوە بۆ ئەوەی لە خەڵکی دابڕێ ئەوا ئەوە سەرمایەداری پێ ناوترێ. چەندین بەڵگەش ئەهێنێتەوە کە بوونی ئەم جۆرە لە سەرمایەداری ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە دادگایەکی سەربەخۆوە. لە کاتی نەبوونی دادگای سەربەخۆدا، ئەو ئەڵێ کەوا هەر جۆرە قەرز و کرێدیت بەخشینێک (کرێدییش خۆی بابەتێکی پێویستە)، سەرناگرێ و سەرەنجام وەک پرۆژەکەی شا لویی‘ی شانزەیەمی فەڕەنسی ئەکرێ ببێتە هۆی ئیفلاسکردنی حکومەتەکە و دواتریش ڕووخانی پاشایەتی لە فەرەنسا و بەرپابوونی شۆڕشی فەڕەنسی.

بە کورتی ئەو ئەڵێ ئەم سەرمایەداریەی ئادەم سمیث ناساندویەتی، لەگەڵ دیکتاتۆر و گەندەڵدا نایکرێ، بەڵکوو لە جێگایەکدا گەشە ئەکات کەوا دادگا تیایدا سەربەخۆبێ و لە کاتێکدا خاوەن مافێک مافەکەی خورا، بکرێ مافی بۆ بگەڕێندرێتەوە.

بە بڕوای پرۆفیسۆر حەراری، ئەم بیرکردنەوەیە، ئەوەی کە تا خاوەن سەرمایەکە بازرگانیەکەی گەورەتر و بەرهەمی زیاتر بێ، کرێکارەکانی خۆشتر ئەژین، وای کردوە کەوا ڕۆژاواییەکان بەم شێوەیە پێشکەون. نمونەی دامەزراندنی بۆرسەری ئەمستردامیش ئەهێنێتەوە وەک یەکەم شوێنی سەرمایەگوزاری بەکۆ، کە ئەو ئەڵێ لە سایەی دادگا سەربەخۆکانی هۆڵەندیەکاندا بوە. هەر لەم ڕوەوە ئەو ئەڵێ ئەم جۆرە لە سەرمایەگوزاری و سەربەخۆیی دادگا وای کرد کە هۆڵەندیەکان نەک ئیسپانیەکان دەربکەن لە وڵاتەکەیان، بەڵکوو ئەو ئەزموونە گەورەیەی دەریاوانی ئیمپراتۆریەتی ئیسپانی لەوان باشتر ئەنجام بدەن و ئەمڕۆ هۆڵەندیەکان بە پێشکەوتووترین ئەندازیاری ئاو و ئاوەڕۆ ناسراون.

پرسیارە گرنگەکەش کە پرۆفیسۆر حەراری ڕووبەڕوی ئەبێتەوە، ئەوەی کە چۆن ئەکرێ بەردەوام قازانج بکەیت و بەکاری بهێنیتەوە، چی ڕوو ئەدا کاتێ ئیتر کڕیار نامێنێ، بۆ نمونە خواردن ئەوەنە زۆر بوە کە خەڵک ئیتر قەڵەوبوون، دوو وەڵامی بۆ دا ئەنێ کە کاتێکی تر باسی ئەکەم. بەڵام گرنگ ئەوەیە بەشێک لە وەڵامەکە لە پێناسەکە نزیکەو و ڕاستی ئەمڕۆی ڕۆژاواییەکانە، ئەویش ئەم دیاردەیەیە: فەقیرەکان خواردن وا زۆر بوە لایان کە زۆرێکیان قەڵەون، دەوڵەمەندەکانیش وەک فەقیرەکانی جاران، ناتوانن تێر نان بخۆن و هەمیشە خەریکی ئەوەن ئەوەی لێیان زیادە دووبارە سەرمایە گوزاری پێ بکەن کە پێناسەکەی ئادەم سمیث دەقاودەق ئەپێکێت.

چەن ئەم جۆرە سەرمایەداریە ئەگونجێ لەگەڵ دین، وە چەندە شێوازەکانی تری سەرمایەداری یاخوود تیۆرە ئابووریەکانی تر ئەکرێ بەسەر ئەم جۆرە لە سەرمایەداریدا زاڵ ببن، نە پرۆفیسۆر تەواو باسی ئەکات نە منیش زانیاریەکی وام هەیە یارمەتیت بدەم. بەڵام بە کورتی ئەکرێ تۆش و منیش هاوڕابین لەسەر ئەوەی کەوا گەر ئەم جۆرە لە سەرمایەداری بەسترابێتەوە بە دادگای سەربەخۆوە، ئەوا ناکرێ شتیکی خراپ بێت. ئەو ڕاستیەش کەوا سیستمێکی تر لە ٣٠٠ ساڵی ڕابردوودا زاڵ نەبوە بەسەریدا ئەکرێ دیسان بەڵگەبێ بۆ خراپ نەبوونی سیستمەکەی ئادەم سمیث.

 

ڕۆژاواییەکان چۆن پێشکەوتن؟

330px-sapiens_a_brief_history_of_humankindپێشتر نوسیومە لەسەر ئەوەی چ جۆرە پیاوانیک بوون

نوسەری کتێبی “ساپیەنز: کورتەیەک لە مێژووی مرۆڤ”، پرۆفیسۆر یوڤاڵ حەراری ئەخوێنمەوە.

ئەم پیاوە یەکەم کەسە بەو وردیەی من پێم خۆشە بیزانم باسی دابڕانی ئەو ناوچەیەی ئێمە و ڕۆژهەڵات بە گشتی ئەکات لە دوای ١٥٠٠ و بە تایبەتیش دوای ١٧٥٠ەکانەوە. هۆکاری دواکەوتنەکەش ئەگێڕێتەوە بۆ شتێکی زۆر سادە، هەر ئەوەی کە هەموومان گیرمان خواردوە بە دەستیەوە و خوێنەری بەڕێز، خۆشت بە درێژایی تەمەنت لەگەڵی ژیاوی: کەلتور.
ئەو ئەڵێ کە سکەی ئاسن داهات، کە قیتاری هەڵم داهات، ئێرانیەکان زۆر بە ئاسانی ئەیان توانی هەمان شت بکەن، بەڵام نەیان ئەکرد. وە بە تایبەتیش سەرکردەکانیان کاریان لەسەر نە ئەکرد. هەر بەو شێوەیەی خۆت ئەزانی و چەندین جار بیستوتە، ئەوە شێوازی ژیانە وای کردوە ڕۆژاواییەکان کەشتی بخەنە ڕێ بۆ کەناراوەکانی دنیا و زانست و زانین بهێننەوە تا خۆیانی پێ بەهێزتر بکەن.
هەڵبەت ڕوون و ئاشکرا پێم ئەڵێ، کە من تەواوی دکتۆراکەم لەسەر ئەوە بڕاندەوە، کە زانست بۆخۆی سوودی نیە، چونکە زانست خۆی ئیشی ئەوە نیە پێت بڵێ ئەم زانستە بۆچی بەکار بهێنیت. ئەبێ بزای ئەو زانستە ئەخەیتە خزمەت چ دینێک، چ سیاسەتێک یان ئایدۆلۆجیایەک، وە زانستەکە خۆشی ڕۆژانە چ کێشەیەک حەل ئەکات، کە دیسان لە دکتۆراکەم پێش ئەوەی ئەم کتێبە ببینم باسم کردوە و هەر واشم کرد.
ئەو سێ شت باس ئەکات کە جیاوازە لەم پێشکەوتنەی ڕۆژاواییەکاندا:
١. ئیعتراف کردن بە “نەزانین”، ئەمەش ڕوونکردنەوەی پێویستە بەڵام تا ڕادەیەکی باش ئاشکرایە. زۆرێک لە مرۆڤی ئێمە ئێستاشی پێوە بێ، دوای سێ کتێب “پسپۆڕ”ی فڵان بوارن.
٢. سەنتەربوونی “تێبینیکردن”/ملاحضە و بیرکاری (ئەمەیان ڕوونکردنەوەی گەرەک). وەک چەندین جار لە قسەکردنم لەگەڵ خەڵکیدا وتومە، بیرکاری چیتر ئەوە نیە کە لە مەکتەبەکاندا تەواو سەریان لێ شێواندوین، مێژوونووسێک بیرکاری نەزانێت، ناتوانێ مێژوو بنوسێت، بشی نوسێ پڕ ئەبێ لە هەڵە با هێرۆدۆتیش بێت.
٣. بەدەست هێنانی توانای نوێ. ئەمەیان دەقاودەق ئەوەیە کە دوانەکەی تر لە خزمەتیدان، ئەوەی کە بەو زانستە شتێکی نوێ بهێنیتە ئاراوە کە توانات پێ بخەشێ. بە ٨ کاتژمێر ئۆقیانوسی ئەتڵەسی ببڕیت. بگەیتە سەر مانگ، مانگی دەستکرد هەڵبدەی، هتد. کەس پارە سەرف ناکات تیۆرێکی تازە بدۆزیتەوە، ئەبێ لەڕێی دروستکردنی شتێکی نوێ تیۆرەکەشت بدۆزیتەوە، ئەمەیان یەکجار گرنگە بۆ ئەوانەی دوای دکتۆراکانیان بیانەوێ “ئیش” بکەن.
ئیتر بە زەقی دەر ئەکەوێ، کە مرۆڤی ئەو ناوچەیە بە گشتی، هیچ کاتێ مەسەلەکە ئەوە نەبوە ڕۆژاواییەکان نەیان هێشتوە پێ بگەن. هەمیشە خۆمان خۆمان بچوک کردۆتەوە هەر جارەی بە بیانویەک. هەر جارەی بە شێوازێک بە هەڵە لەوان حاڵی بووین و ئەوان پێشکەوتوون و ئێمەش خاوەنی دەوڵەتی ئیسلامین لە عێراق و شام.
پێشتر نوسیومە چۆن بگۆڕێین، بەڵێ خااااو ئەبێ بگۆڕێین بەڵام ئەبێ ڕێگاکانی گۆڕانکاریش بە جوانی شارەزابین تا دیسان بە کۆڵان و ڕێگای هەڵيدا نەچین.

ونکردنی قەبری نورسی بۆچی؟

وێنەی هەواڵی پەلاماری گۆڕەکەی نورسسی
ڕۆژنامەیەکی تورکی بەناوی ئیزمیر دیموکرات. ١٤/٧/٢٩٦٠ هەواڵەکە بڵاو ئەکاتەوە

چونکە لە تورکیا ژمارەیەکی زۆر تورک هەن بە هیچ مەزهەبێک، بە هیچ شێوازێکی کارکردن بوونی کەسێکی کورد یا غەیرە تورکیان قەبوڵ نیە. ڕوونکردنەوەی تری گەر هەبێت خۆلادانە لەو ڕاستیەی خەریکە سەرەتای گۆڕانکاری تێدا ئەبینین.

لە مانگی ئازار (٣)ی ئەمساڵدا ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی سەباحی تورکی کە ئیستا گوێڕایەڵی جەنابی ئەردۆغانن ئامادەکرابوو. تەبیعی ئامادەکردنی بابەتەکە بۆخۆی بۆ لێدانە لە گولەن و جەماعەت کە خۆیان بە قوتابی نورسی ئەزانن. لە بەڵگەنامەکەدا ئەو قسەیە ناکرێت، ئەوانەی قسە ئەکەن تەنها گەورەیی و توانای نورسی باس ئەکەن و گەورەیی غەدرەکە نیشان ئەدان بەبێ باسکردنی ئەو هەقیقەتەی سەرەوە. لە بەڵگەنامەکەدا بە وردی باس ئەکرێ کە چۆن دوای ٤ مانگێک لە وەفاتی نورسی گۆڕەکەی لەلایەن کۆمەڵێ سەربازەوە و بە تۆپ و تەیارە لە ئورفا هەڵکەنرا و ئەوکات ڕۆژنامەکان نوسیبویان کە براوە بۆ ئیسپارتا.

بەبێ ئەوەی باسی فیکری نورسی بکەم، تەنها ئەوە بەسە کە وەک یەکێ لە قسەکەران ئەڵێن مانەوەی دین ئەگەر چەن هۆکاریکی هەبێ لە تورکیادا هۆکارە گەورەکەی بیر و نوسینەکانی سەعیدی کوردیە. جگە لەوە ئەوەی ئەبێ بوترێ لەم چوارچێوەیەدا و بۆ ئەوەی وەڵامەکە پڕ بە پێستی خۆی بێت ئەوەیە کە جەنابی، هەرچەن زۆر سور نەبوە لەسەری وەک گوتار بەڵام بەڕەفتاری سەلماندویەتی کە تەواو دوور بوو لە سیاسەت بە تایبەتی ئەو سیاسەتە ئاڵۆزەی سەردەمی ئەو لە تورکیادا هۆکاری چەندین کودەتابوو، بۆیەش وتەی اعوذ باللە من الشیطان و السیاسە بە گوتەی ئەو دا ئەنرێ.

هەڵبەت ئەم گۆڕ هەڵکەندنەی نورسی، لە مێژووی تورکیادا لەسەردەمی عوسمانیەتیشدا ئەکرا ڕووی بدایە، ئەزانرێ کە لانی کەم زانای ئەستێرەناس تەقیەدین ئەو بایەخەی پێ نەدرا کە شایەنی بوو و بە گشتی عوسمانیەکانی شارستانیەتی و زانستیان بە ئەندازەی گەورەیی ئیمپراتۆریەتەکەیان پێش نەخست. بەڵام ئەوکات ئەو هەقیقەتەی سەرەوە نەبوو. ئەگەر ئەوکاتە فڵانەکەس کورد یان عەرەب یا تورک بوایە هەمان ئەنجام چاوەڕێی ئەکرد. جیاوازیەکە لە دوای دامەزراندنی بیری تورانیزمەوە دروست بوو کە سەیر و سەمەرەکە لەوەدایە کوردێکی دیاربەکر بەناوی گوێکئاڵپ پێشەوایەتی.

هەر بۆیە گەر کەسانێک هەبن وابزانن میراتگرانی ئاڵئەرسلان تورکەشی دامەزرێنەری مەهەپەی ئێستا، کە وەک دۆکومێنتاریەکە باسی ئەکات دەستی هەبوە لە بڕیاری ونکردنی گۆڕەکە، هیچ کاتێ قەبوڵی ناکەن جگە لە گورگی بۆر (تورکی ئەسڵ) ڕێگا نادەن کەسێکی تر دەرکەوێ هەتا ئەگەر بە گۆرانی وتنیش بێت. گلەییەکەش نابێ تەنها لەوان بکرێ، بەشی هەرە گەورەی ئەبێ لە گوێکئاڵپ بکرێ کە ئەقڵ و فەلسەفەی پڕ درۆی خۆی و خەڵکانی بەکارهێنا تا ئەوان باوەڕ بکەن بەڕاستی نەتەوەیەکی بەرز و جیاوازن.

ئیتر کە ئەو چۆڕە هەقیقەتە ڕوون بوەوە ئیتر ئەزانین پارتی دیموکراتی خەڵک (هەدەپە) لەناو چ کۆمەڵگایەکدا خەریکی سیاسەتکردن و داواکردنی نەک مافی کورد بە تەنها بەڵکوو کرانەوەی کۆمەڵگای تورکیە دژی هەموو ئەو ڕەفتارانەی بۆ ئەم سەردەمەی ژیانی بەشەر ناگونجێت. ئیتر لێرەدا ئەکرێ هەدەپە خۆشی ڕەخنەباران بکرێ بەڵام ئەوەی کە هیوادارم تۆی خوێنەریش (چ کورد، تورک یان هەر نەتەوەیەک هەیت) هاوڕابیت لەگەڵمدا کە هەدەپە لانی کەم لە داواکردنی مافی نەتەوەکانی تردا و بە تایبەتی کورد جێگای ڕەخنەکردن نیە.

لێرەشەوە ئەگەڕێینەوە خاڵی سەرەتا و ئەڵێین، گەر لەسەر فیکری گوێکئاڵپ ئەفکار و جەستەی مردوی نورسی ون کرابێ، ئەوا هەقە ئێمەش هەندێ بەرپرسیارێتی هەڵگرین و تەنها ئاڵپئەرسلان تورکەش و عەسکەری تورکیای ١٩٦٠ بە تاوانبار نەزانین. ئێمەش بۆخۆمان هەم دروستکەری گوێکئاڵپین، هەم نەمانتوانیوە لەبەر هەر هۆیەک بێت پشتیوانی پیاوێک بکەین کە بەڕاستی بەدیعی زەمان بوو بۆ خۆی، ناوچەکەی و تەواوی تورکیای دوای کەمالیزم.

نوسین چیە؟

نوسین کۆنترین نمونەی تەکنۆلۆجیای زانیاریە.

فەرهەنگی ئۆکسفۆرد لە پێناسەی “نوسین”دا ئەڵێ “ڕیزکردنی پیت، وشە یان هێما لەسەر ڕوویەک”. لە ویکیپیدیاش ڕێکەوتوون لەسەر ئەوەی بڵێن: نوسین شێوازێکی ئاخاوتنە کە بەرهەمەکەی پێی ئەوترێ دەق. بە “مەزەنەی ئەقڵ” و هەروەها فەرهەنگی تریش هەن کە ڕێکەوتوون لەسەر ئەوەی کە بەرهەمی نوسین پێی بوترێ دەق. کەوابێ دەق چیە؟ ئۆکسفۆرد پێناسەی تری کردوە بەڵام من ئەمەیان هەڵ ئەبژێرم “داتای ڕێکخراو لە وشە یان کارەکتەری ئەلفبێ”.

کەوامان پێناسە کرد، ئیتر ئاسان ئەبێ قسەی لەسەر بکەین. نوسین شێوازێکی تایبەتی دەربڕینی مرۆڤە کە هەندێ یاسا و ڕێسای هەیە. لای بێرتراند ڕەسڵ سەرچاوەی نوسین لە قسەکردنەوە نەهاتوە. بەڵگەی ئەوەش لای ئەو ئەوەیە کەوا هەندێ زمان تا ئێستاش پیت و کارەکتەری نوسینیان هەر بە وێنەیی ماوەتەوە. چونکە بیرگە (حافزە)ی مرۆڤ لای ئەو یان وێنەییە یان ئەبستراکت (مەعنەوی)یە و ناچمە ناو ئەوەیان. بەڵام گرنگ ئەوەیە سەرچاوەی نوسین ئەگەڕێنێتەوە بۆ سەرچاوەی جیاواز لە وشە کە ئەکرێ بە دەم بوترێ و ئەکرێ بنوسرێت. ئەوترێ نوسین لە شارستانیەتەی سۆمەریەکان لە ئێراق دۆزرایەوە.

ئەکرێ چەن شتێکی خێرا بنوسین لەسەر ئەم یاسا و ڕێسانە. بۆ نمونە واباوە کەوا نوسینێک پێک بێت لە چەن پەرەگرافێک. وە هەر پەرەگرافێک پێک بێت لە چەن ڕستەیەک. هەموو ڕستەیەکیش پێناسەی خۆی لە ڕێزماندا کراوە و تا ڕادەیەک جیهانیە و ئەبێ مانایەکی تەواوی هەبێت ڕستەکە. هەروەها نوسین ئەبێ لە سەرەتاوە تا کۆتایی ڕێڕەوێکی هەبێ و بازدانی تێدا نەبێ تا مرۆڤ بتوانێ حاڵی ببێت لە نوسینەکە. هەروەک چۆن لە قسەکردندا نابێ لە بابەتێکەوە بازبدەین بۆ بابەتێکی تر. هەروا چۆن ئەبێ هەناسە هەڵمژین و ڕستەی دوای ئەوە بڵێین.

وەک هێمام بۆ کرد، قسەکردنیش یاسای هەیە بەڵام نوسین یاساکانی دیاریکراون، ئەکرێ ئاماژەیان پێ بکرێ. وەک قسەکردن نیە کە قسەکەر ڕاگریت و بڵێی فڵانە یاسات پەڕاند. قسەکەر بۆخۆی دواترئەتوانێ تەماشای شێوازی قسەکانی خۆی بکاتەوە. سەردەمانێ کە تۆماری دەنگ و وێنە نەبوو، ئەکرا لە یەکێ تری بپرسیبایە کە قسەکانی چەندە پەیڕەوی فڵانە یاسای کردبوو. لە نوسیندا ئەمە بە ڕێزمان و خاڵبەندی دەست پێ ئەکات. ئەمەش بۆخۆی وا ئەکات کە لەسەرەوە بڵێین “کۆنترین نمونەی تەکنۆلۆجیای زانیاریە”. لە بابەتی تردا پێناسەی تەکنۆلۆجیای زانیاریمان کرد بەوەی کە داتای پێویستە، وە شێوازێکی هونەری و سیستەماتیکی پێویستە. ئەگەر بڕیار بێ دەق بریتی بێ لە “داتای ڕێکخراو لە وشە یان کارەکتەری ئەلفبێ”، هەروەها لە پێناسەی نوسینیشدا ڕیزکردنی تێدابێ، ئیتر ئاسانە بڵێن ڕستەکە ڕاستە و نوسین جۆرێکە لە تەکنۆلۆجیای زانیاری.

کەوابێ یاساکانی نوسین بۆخۆی وا ئەکات نوسینەکە چەندە پڕ بایەخ بێ نەک وەک کاکە بەختیار عەلی ئەڵێ “مانا”. مانا شتێکی ترە و ئەکرێ لە قسەکردن، لە وێنە یاخوود وێنەی جوڵاودا بگەیەنرێت. کە مادام دەستت دایە نوسین ئەبێ یاساکان ڕەچاو بکرێن. دڵنیام ئەگەر جەنابی کتێبەکانی وەرگێڕدرێنە سەر ئینگلیزی/ئەڵمانی، وە لەخۆڕا “!”نیشانەیەکی سەرسوڕمان دانرابێ، چاپخانەیەکی خاوەن ناوبانگ ئامادە نابن چاپی بکەن. ئەو چەندین کاتژمێر وەرگێڕانەی ئەنجامم داوە پێم ئەڵێت کە یەکێ لە کارەکانی وەرگێڕ ئەوە نیە یاساکانی نوسین وەرگێڕێت وەک خۆی بەڵکە نوسینەکە بەو شێوازەی زمانی ئامانج هەیەتی بنوسێیتەوە. واتە ئەگەر نوسینێکی کوردی خراپ هەبوو، لە کاتێکدا ئەکرێ بە ئینگلیزی ناچار نین خاڵبەندی وەک خۆی دانێینەوە بەڵکوو ئەبێ ماناکە بگەیەنرێت. بۆیە بێ سەروبەری لە نوسینی زمانێکدا لە کاتی وەرگێڕاندا ئەکرێ ڕاست بکرێتەوە و هەڵەی وەرگێڕانیش ڕوو نادات مەگەر داواکرابێت کەوا ئەو کارە بکرێت.

لێرەوە ئەگەمە سەر مەبەستە سەرەکیەکەم ئەویش ئەمەیە. لە دنیای بڵاوکردنەوەی بابەتی زانستیدا کە بەندە نزیک چوار ساڵە خەریکی فێربوونم تیایدا، نوسین پێوەری زانستەکەیە نەک “پرێزێنتەیشن/پیشاندان” یاخوود “وتار”ی ناو کۆنفرانسێکی زانستی. هۆکارەکەشی ئەو دوو پێناسەیەیە کە لەسەرەوە باسمان کردن.لەوەیە هۆکاری گرنگی نوسین “ئاماژە”/ڕێفرێنس کردنی بێت کە ئاسانترە وەک لەوەی ئاماژە بە ڤیدیۆیەک یان کاسێتێکی دەنگی بکرێت.

ئەمەش خۆی وای کردوە کە لە ئینگلتەرا، کە ئەوترێ زۆرێک لە داهێنانەکانی نوسینی تێدا کراوە لەوانە “وشەی یەکتر بڕ”، توانای نوسین پێوەری توانای کەسێک بێت. ئەمەش هەر لە منداڵیەوە و لە قوتابخانەوە گرنگی پێ ئەدرێت، وە بەشێکیشە لە کەلتورەکەیان. وشەی “خوێندەواری” لای ئێمە بەرامەبەر بە “نەخوێندەواری” بەکاردێ، لە ئینلگتەرا (لە ویکیپیدیاش) literacy بەمانای توانای نوسین و خوێندنەوە کەسێک دێ. بۆیە ئەتوانم بڵێم کەسێک نە خوێنێتەوە یان نەتوانێ نامەیەک بنوسێ، بەخوێندەوار دانانرێ ئەگەر دکتۆراشی هەبێت.

هەر بۆیە گرنگی توانای نوسین لە دنیای سیاسەتدا ئەکرێ وەک چەکی ڕەخنەگرتن بەکار بهێنرێت. بۆ نمونە کاتێ ببینرێ سەرۆک وەزیران کێشەی لە سپێڵ/ئیملای وشەیەکدا هەیە ئیتر گومان لە توانای ئەنجامدانی کارەکەی ئەکرێ. وە لەم ڕۆژانەدا لە ڕۆژنامەی دەیلی مەیڵ، کە بۆخۆی ڕۆژنامەیەکی تابلۆیدی تا حەزکەی ناقۆڵایە، ڕەخنەی نوسین لەلایەن مامۆستایەکە لەسەر لیفلێت/بڵاوکراوەی پارتێکی بەریتانی کەخۆیان بە نیشتیمان پەروەر ئەزانن بڵاوکردەوە و سەرنجی زۆرێک لە خەڵکی ڕاکێشا. نمونەی تری لەم جۆرە هەن، وە چەن جارێک لەملاولا باسم کردوە کەوا جار و بارە ئەوەی وەک “جمێن/جنێو” بەکاردێ لە ئینگلتەرا ئەوەیە بەکەسێک بڵێی “موفرەداتی کەمە”، واتە هێشتا فێری زمان نەبوە. ئەمەش بۆخۆی ئەمان باتەوە سەر تێزی کاریگەری زمان لەسەر مێشک کە ناچارابووم لێرە ناوی بهێنم چوونکە بابەتێکی یەکجار گرنگە بەڵام ئەم نوسینە تەنها پێناسەکردنی “نوسین”ە.

ئەمەش لە کاتێکدایە لەلای گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەوەی “نوسەر”ان جیای ناکەنەوە ئەم تێگەشتن و بایەخەی “دەق”ە. حاڵی زمانی کوردی چۆنە زۆر بەکورتی؟ حاڵی زمانی کوردی ئەم نوسینەی منە. شارەزایەکی زمانی کوردی تەماشای بکات جۆرەها هەڵەی زمانەوانی، ڕێزمانی و هەتا ئیملاییشی تێدایە. بۆچی؟ چونکە سەرچاوەیەکی یەکگرتوی ستاندارد شک نابەم تا یەک بەیەکی یاسا و ڕێساکانی پیادە بکەم. بۆخۆی لە ئینگلیزیشدا هەموو ڕێک نەکەوتوون لەسەر ئەوەی کەی “فاریزە” بەکاربێت، بەڵام گەشتوونەتە ئەو ئاستەی یاساکانی ئەوەندە ڕوون بێ کە لە پرۆگرامێکی وەک “وێرد” بە ئاسانی کۆدبکرێت.

کورد لە کوێوە هاتوون؟

وێنەی پەڕەی 9 کتێبی “کوردەکان: خەڵکێ کە بەدوای وڵاتی خۆیاندا ئەگەڕێن” کێڤین مەککیران ناوێ نوسیوەتی چاپ 2006
وێنەی پەڕەی 9 کتێبی “کوردەکان: خەڵکێ کە بەدوای وڵاتی خۆیاندا ئەگەڕێن” کێڤین مەککیران ناوێ نوسیوەتی چاپ 2006

لە خۆڵەوە وەک ئەو خەڵکە

ئەوە پرسیار نیە. ئەگەر خەڵکی تر وەڵامی ئەو پرسیارەی لابێت، ئەوا تەنها سەرابێکە بۆخۆی دروست کردوە و دوایش بەدیوار شاردویەتیەوە لە خەڵکانی تر تا بۆخۆت دڵت لەخۆت دابمێنێ و دانیشی خۆت بە بچوکی خەڵک بزانیت. چۆن جان جاک ڕۆسۆ لە کتێبی “ئاخاوتن لەسەر نایەکسانی” دا باسی یەکەم بێ ئەقڵی مرۆڤ ئەکات کە پارچە زەویەکی داگیرکرد و وتی ئەمە هی منە، بەڕای بەندە، نەتەوەش هەروایە سەرەتاکەی. چونکە ژیان هیچ نیە شەڕی مانەوە نەبێت، ئەوی بەهێزترە بێهێزەکان بەکار ئەهێنێ بۆ خۆشگوزەرانی و تەمەنێکی درێژتر. ئەوەی بیردۆزە جیۆلۆجیەکان دیراسە بکات، هەتا ئەگەر ئەوانەش باوەڕیان بە چیرۆکە ئاسمانیەکان هەیە، نابێ بتوانن خاڵی سەرەتای نەتەوەیەک دیاری بکەن. قورئان ڕوونە لەم بارەیەوە، کتێبەکانی تر شارەزایان نیم.

لە ویکیپیدیا و جێگای تر، بەزمێکی یەکجار گەورە هەیە لەسەر ئەوەی کە کورد “بناغەیان تێکەڵە” (کتێبەکەی کێڤین مەککیران ٢٠٠٦) و “بنەچەیان نەزانراوە” و وەک بڵێی ئەگەر بپرسین ئەی “فارس” لەکوێوە هاتوون، یەکێ پێت ئەڵێ ساڵی ٢٢٠٠٠ ساڵ پێش زاین یەکێ لە دایناسورێ لەدایک بوو بە ناوی کورش. ئەمە گەمژەییە. دەنا چۆن ئەکرێ مرۆڤ ئەگەر لە ئادەمەوە هاتبێ یان بەپرۆسە خاوەکەی “بازدان”ی لای داروین، پێش ئەوەی زمان بگرێ، پێش ئەوەی ڕۆتینی ڕۆژانەی بۆ دروست بێ و بۆی ببێ بە عادەت، ناوی نەتەوە لە خۆی بنێ؟

ئەوەی گرنگە بوترێت ئەوەیە کە نەتەوە گرێدراوی زمانە، ناچم سەرچاوەت بۆ کۆ بکەمەوە بەڵام بۆخۆی ئەستەمە بتوانی نەتەوەیەک (جا پێناسەی نەتەوەش بۆخۆی فەرامۆش ئەکەین) بدۆزیەوە کە ناویان یەکجار جیاواز بێ لە ناوی زمانەکەیان. با بەڵگەی “ئاخاوتن”ەکەی بێرتراند ڕەسڵ جارێ هەڵگرین، هەتا ئەگەر بەڵگەی ناوی زمان چی بوو ناوی نەتەوەش ئەوەیە، سادەش بێ هێشتا گریمانەکە دروستە کە زمان گرێدراوی نەتەوەیە. کەوابێ ناکرێ نەتەوەیەک دروست بووبێ پێش ئەوەی زمانەکەی لەدایک بووبێت.

بۆیە گرنگتر وشەی “نەتەوە” خۆیەتی، ناچم سەیری کوردی بکەم، لام گرنگ نیە لەڕاستیدا، ئەچمە لای ئینگلیزی کە ئەگەر ئەوان پێش فەرەنسیەکان نەکەوتبن لە دروستکردنی “دەوڵەتی نەتەوە”دا ئەوا دوەمن. وشەی “نەیشن” ئەم پیاوە ئەڵێ لە “ناتەس سەم”ی لاتینیەوە هاتوە بەمانای “من لەدایک بووم”. پێشتریش خۆی ئەڵێ کەوا “وشە/کەلیمە” وەک “عانە”/پارەی ئاسن وایە نرخی ئەگۆڕێت. ئەمە هەمان قسەیە کە بێرتراند ڕەسڵ لە کتێبی شیکاری ئەقڵدا لە بەشی زماندا باسی ئەکات. لەوێدا گرنگتر لە وێکچواندنەکەی وشە بە عانە، بێرتراند ڕەسڵ ئەڵێ وشە/زمان کاریگەری لەسەر بیکردنەوەش هەیە (شیکاری ئەقڵ پەڕەی ١٩١ چاپی ١٩٢٢)، ئاشکراشە کە لای پیاوێکی وەک ڕەسڵ، ئەو لایەنەی گرنگترە تا لایەنە زمانەوانی و ڕێزمانیەکانی.

ئەنجا، گەر تەماشای مێژوی نەتەوە و نەتەوایەتی بکەین، هەتا زمانیش زۆر بڕوات چەن هەزار ساڵێک ئەڕوات، (شیکاری ئەقڵ پەڕەی ١٩٠ چاپی ١٩٢٢)، لەوێ ئەو ئەڵێ کە ناکرێ دەوڵەت (لە بابەتەکەی ئێمەشدا نەتەوە، جا هەر مانایەکی هەبێت) دروست بووبێ بێ ئەوەی زمانێ هەبێ کە خەڵک پێکەوە قسەی پێ بکەن، ئەمە ناو ئەنێم بەڵگەی “ئاخاوتن”. دەی مێژووی جیۆلۆجی بوونی مرۆڤ لەسەر زەوی بۆ نمونە ئەوەی بە نیاندەرتاڵ ناسراوە ئەڕوات تا ٢٠٠ هەزار ساڵ. وە بوونی ژیان ئەڕوات بۆ ملیۆنەها ساڵ لەسەر زەوی. ئیتر چۆن کوڕێک لەدایک بوو نەتەوەی فارسی دروست کرد؟ یەتەوە سەر مریشک و هێلکەکە. کەسێکیش لای وابێ شتێکی وا ڕوویداوە، ئەوا چیرۆکی بەر ئاگردانی خواپێداوەکانە. خەڵەتاندنی ئەقڵ بچووکیش لەوەتەی مرۆڤ هەیە جۆرێکە لە هەڵسوکەوتی ئاژەڵ لەگەڵ ئەویتر کە لە گیاندارانی دەوروبەریشماندا هەر ماوە.

پرسیارە دروستەکان بۆ ڕابردوو ئەمانەن: کورد کەی خۆیان جیاکردەوە؟ یا چۆن جیا بوونەوە؟ ئایا جیاکراینەوە؟ وشەکە لە کوێوە هاتوە؟ شەرەفنامە چی تێدایە؟ لەڕاستیدا هەموو “ئێستا”یەک بۆخۆی بەڵگەیە لەسەر ئەوەی لە ڕابردوودا خەریکی چی بووین و داهاتووش بەرەو کوێمان ئەبات. بۆیە زۆرێک لە وەڵامەکان لە ئیستادا دەستمان ئەکەوێت. جگە لەوەش ئەبێ پێش هەموو شتێ لەخۆت ببپرسی ئایا سودی ئەم پرسیارە چیە؟ بۆچیمە؟ چیم فێر ئەکات؟ سوکە زانیاریەکی من لەسەر کۆکردنەوەی داتای جیۆلۆجی هەروا داتای تەندروستیش پێم ئەڵێ کەوا هەندێ جار داتا زۆر بەسەختی بەڕێکی بەردەست ئەکەون، زۆربەی کات پڕیەتی لە نەزانراو و خانەی بەتاڵ. بۆیە ئەکرێ ئەم جۆرە پرسیارانەش، نەک پرسیارەکەی سەردێڕی ئەم بابەتە، وەڵامەکانیان لەسەختیدا دەست نەکەون نەک لە ناژیربێژێتیدا.

لەمێژە مێشکی من و هەزارەهای وەک من بە پرسیاری “ئێمە لە کویوە هاتوین” سەغڵەت کراوە، ئاخر خۆی پرسیارەکەش بەڵگەی ژێردەستەیی/ژێردەستەکراوی ئێمەی کوردە بۆیە گرنگە باسی بکەم. ئەوەندەی لەسەر زمانمان ئاسانە بڵێین “کورد قوڕبەسەرە” ئەوەندە لامان ئاسان نیە بڵێین دەی خۆ من و بابای ئەڵمان چیمان فەرقە؟ ئیتر کاتی ئەوە بەسەر چوە دانیشی بزانی ١٠ باپیرە گەورەت خادمی کام مزگەوت بووە یان سەردار و سوپاسالاری کامە سوپا بوە. پرسیارەکە ئەبێ لە چوارچێوەیەکی ژیرانەتردا بکرێ، بۆ نمونە بۆچیتە بزانی لە کوێوە هاتوی، هەتا ئەگەر بناغەش هەبێت، سودی چیە؟ یان تا کەی ئەم پرسیارە ئەکەی لە خۆت و لە ئێمەش؟ بۆیە ئەبێ پرسیارێ بکەین زانیاریەکمان بداتێ بەکاری بهێنین. بۆ نمونە: چ تایبەتمەندێتیەکی خانەقین لەگەڵ ماردین یەک ئەگرێتەوە؟ ئەی سنە و قامیشلی/قامیشلۆ چیان وەک یەکە؟ بۆ ئەمەش زانستی مرۆڤناسی (ئەنسرۆپۆلۆجیا) کە پیاوی وەک بێشکچی کاریان تێدا کردوە ئەبێ بەکاربێت. ئیتر ئەگەر ئۆجەلان بەڵگەی لابێ کە حەزرەتی ئیبراهیم لە ئورفا/ڕەحا لەدایک بووبێ چی لێ بکەم کاتێ ئەبینم هیچ نەبێ ٨٠٠ ساڵە یەک شاکارمان نیە لە بنێشت کردنەوە تا تەکنۆلۆجیای زانیاری.

ئەگەر هەر قایلیش نەبووی بەوانە، بەخۆت بڵێ باشە من کوڕی کابرایەکی فەقیرم و هیچ ئەسڵ و فەسڵێکم نیە یان ئەسڵم جنۆکەیە. دەی ئیتر ئەبێ تەواو بڕۆم کەناسی بکەم و بڕایەوە؟ یان ئەوەی ئەسڵزادەیە یەکسەر خۆبەخۆ بۆ کاری باش و جێگای باش؟ نەخێر بێ گومان. کەوابێ وەک نەتەوەش هەتا ئەگەر کوڕ/کچی جنۆکەش بین ئێ خۆ ئەبێ لە جێگایەکەوە دەست پێ بکەین. چونکە لە ئێستادا ئێمە کۆمەڵە مرۆڤێکین و ناسراوین بە وشەی “ک و ر د” کە شایانی دیراسەکردنە. ئاوا ئەگەینە ئەو ئەنجامەی کە هەمان پرسیار بۆ هەموو نەتەوەیەکی تریش هەمان وەڵامی هەیە و ئەبێ پرسیاری تر بکەین نەک ئەوەی سەرەوە. بۆ نمونە:

ئێمە بۆچی وا دواکەوتوین؟

(شتێکم لەسەر نوسیوە جارێ بڵاوی ناکەمەوە)

بزانە ١٩٢٠ەکان چ پلانێک هەبوە بۆ دەوڵەتانی ئیسلامی

کوردستان هیچ دەوڵەتێکی قەبوڵ نیە دەوڵەتی سوڵتان نەبێت
بەشێ لە یەکێ لە وتارەکانی ناو بابەتەکە

تەبیعی کوردستانەکەی جەنابیشمان

جا بزانە چەنیشی ٪١٠٠ هاتۆتە جێبەجێکردن، دیسان “کوردستان”ەکەی تۆ، مولحەقی سوڵتانە، گلەیی لە کەس مەکە، لە ناخی ناخی ناخی ناخی …تا ئەگەیتە ناو مایتۆکۆندریاکانت، خۆت نەبێت. دیارە ئەو ساڵانە گۆڤارێک هەبوە بە ناوی گۆڤاری “جیهانی ئیسلامی” ئەمەش بەشێکە لەو نوسراوانە. یەکەم نوسراو هەندێ شت باس ئەکات بەڕاستی جێگای تێڕامانە. ناتوانم پی دی ئێفەکە دانێم خۆت لە گوگڵ بگەڕێ لەبەر مافی پاراستن.

لە بابەتەکەدا تەنها یەکجار ناوی کوردستانە شەقۆلەکەی ئێمە هاتوە، ئەویش ئێژێ: کوردستان هیچ دەوڵەتێکی قەبوڵ نیە دەوڵەتی سوڵتان نەبێت

تێبینی: گوگڵ سکۆلار بکەرەوە، ساڵەکانی بکە بە ١٩٢٠ بۆ ١٩٣٠ و بنوسە Kurdistan

وەهابیەتی تازە سەرۆک و بناغەدانەرەکانی کێن؟

لێرە باسی وەهابیەت ناکەم، تەنها لام گرنگە پێش خوێندنەوەی بابەتەکە بزانی لە وشەی “تازە” مەبەست دوای ١٩٠٢ بە دواوەیە.

نوسەر و سیخوڕی دەزگای زانیاری سەربارزی بەریتانی پێشوو، بەڕێز ئالیستەر کروک لەژێر ئەم ناونیشانەدا لە هەفینگتن پۆست ئەنوسێ :

وێنەی جۆن فیلبی
جۆن فیلبی ناسراو بە شێخ عەبدوڵا ئەندازیاری دەوڵەتی عەرەبستانی سعودی سەرچاوە: ویکیپیدیا

“بۆمبە تەوقیت کراوەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست: ئامانجی ڕاستەقینەی داعش جێگرتنەوەی خانەوادەی ئال سعودە وەک حاکمی عەرەبستان”.

پێشتر باسم کرد کە تەنها بازرگانی گەورەی ناوچەکە وەچەکانی ئیبن سعودن. لەوێدا پێچەوانەی زۆرێک من ئێران بەو دەوڵەتە نازانم کە ڕۆژاوا نیشانی دنیای ئەدات، بەڵێ هەیە و خاوەن چەندین هەزار ساڵ شارستانیەتن، بەڵام خۆ شەڕ لەگەڵ هەوا ناکرێت، گەر بتەوێ شەڕ بکەی ئەبێ دوژمنێکت هەبێ بەرگەی چوار ڕۆژ بگرێ تا قسەکەی بارۆن ڕۆتشیڵد بتوانی جێبەجێ بکەیت. بۆیە نوسەر گۆشە شیعیەکە باس ئەکات بەڵام ناچێتە پاڵ هەندی کە پێیان وایە ناوچەکە دووجەمسەری سەرەکی تەنها ئێران و سعودیەن و بڕایەوە. نوسەر مێژوویەکی جوان باس ئەکات، بۆخۆی سوودی تەواو لە نوسینەکەشی تەنها لەوەدایە. دەنا کە بێینە سەر تێگەشتنی تەواو لە باسەکەی خێرا بۆمان دەر ئەکەوێ کە چەن بۆی سەختە ئەو دژیەکیەی لە نوسینەکەیدا هەیە بیشارێتەوە.

دژیەکیەکە لەوەدایە لەلایەکەوە بەوە خۆت دەربازکەی کە کلیلی وەهابیەتی تازە کابرایەکی ڕۆژاوایە بەڵام موسوڵمان بوە، وە لەلایەکی ترەوە بەبەرچاومانەوە پێما بڵێی کە ڕۆژاوا ناتوانێ هیچ بکات و تەنها ئەبێ تەماشاکەر بێت. کاری من نیە بچم نامەی بۆ بنوسم و بڵێم بۆ وا ئەنوسی چونکە دڵنیام خۆی چاک ئەزانێ بۆ وا ئەنوسێت، بەڵام کاری منە کە هەم خۆم چاک لێی تێ بگەم هەم ئەوانەش کە چۆڕە متمانەیەکیان بە خوێندنەوەکانی منە لێرە شتێک فێر بن.

بۆیە ئەبێ لەوێوە دەست پێ بکەم کە نوسینی یەکەمم لەسەر کوڕانی سعود بوو بە کورتی تیایدا نوسیبووم کە بازرگانی/سیاسەت تەنها ئامانج تیایدا قازانجە و لە ناوچەکەی ئێمەشدا تەنها بازرگانێکی گەورە کوڕانی سعودن کە لەوان باشتر شەریک دەست ناکەوێت بۆ دەوڵەتە گەورەکانی دنیا کە داڕێژەری نەخشەی ناوچەکەن. وە لە ڕاستیدا نەوتی ناوچەکەشە ئەوانی بەم شێوەیە گەیاندۆتە لوتکەی وزە و تەکنۆلۆجیا. ئەو کاتەش کە یەکێ لە کوڕانی عەبدولعەزیز بڕیاری دا نەوت لە ئەمریکا ببرێت، بۆخۆی چیرۆکێکی ترە.

بەڵام مێژوو ئاوا باس ناکرێت، بۆیە هەڵی ئەگرم بۆ جێگای تر نەک بڵاگ. بەڵام سەیرترین قسەی لای من ئەوەیە کە ئەڵێ “لە ئێستادا ڕۆژاوا هیچی پێ ناکرێ ئەوەنەبێ دانیشێ و سەیر بکات”. ئەمە قسەی کەسێکە کە دواتر خۆی دێتە سەر ئەوەی باسی سیخوڕی “عەرەبچی” ناسراو بە شێخ عەبدوڵا، جۆن فیلبی کە کاتی خۆی پێرسی کۆکس لە عێراق کردویەتی بەسەرۆکی “مالیە” کە بۆخۆی باسێکی ترە. جەنابی ئالیستەر باسی ئەوە ئەکات کە چۆن جۆن فیلبی لەگەڵ عەبدولعەزیزی کوڕی سعود بە پێچەوانەی ئەقڵی بچوکی ئێمە، مەکیاڤیلیانە سوود لە وەهابیەت وەر ئەگرن و دەوڵەتی ئێستای سعودیەی پێ دروست ئەکەن بەو جۆرەی کە لە بابەتی پێشوودا ئاماژەی پێ کراوە. هەڵبەت جەنابی وا نافەرموێ، ئەو ئەڵێ گوایە شێخ عەبدوڵا فیلبی باوەڕی بە وەهابیەت هێناوە و لەگەڵ ئال سعود خەریکی لەناوبردنی موسوڵمانانی ترن وە ئێستاش داعش گوایە ئاوێنەیەک نیشانی خەڵکی سعودی ئەدات.

جەنابی ئالیستەر چۆن باسی فیلبی ئەکات؟ ئاوا “پارادۆکسانە، ئەفسەرێکی بەریتانی بوو کە یارمەتی ئەوەیدا جینی وڵاتە تازەکە دانێت. ئەو ئەفسەرە بەریتانیەش هاری سەنت جۆن فیلبی بوو…..ئەو بوو بە ئامۆژگاری نزیکی عەبدولعەزیز، دوای ئەوەی دەستی لەکار کێشایەوە وەک ئەفسەری بەریتانی، وە تا مردنی ئەندامێکی بناغەیی ‘مەجلسی حوکم’ بوو. ئەو وەک لۆرانسی عەرەب، ئەویش ‘عەرەبچی’ بوو. وە ئەو چووبوە سەر دینی وەهابی ئیسلامی وە ناسرابوو بە شێخ عەبدوڵا”

ئەمەیە گەمە و گاڵتەجاڕی بە ئەقڵی ئێمەمانان کە لە فەیسبووک بڵاوی بکەینەوە و خۆمان دڵخۆش بکەین کە ئای، وەڵا شێخ عەبدوڵا و لۆرانسی عەرەب بەڕاستی لە بەرەکەتی ئیمپراتۆریەت بێزار بوون و ببون بە وەهابی و بناغەدانەری بەزمەکەن. کێش ئەم قسانەمان بۆ بکات؟ خۆی پێشتر ئەفسەری دەزگای زانیاری سەربارزی بەریتانیا بووە و کورتەی قسەکانیشی ئەویەە کە ڕۆژاوای داماو ناتوانێ هیچ  بکات. وەک بڵێی جەنابی کەناڵی تەلەفزیۆنی نەبێ تەماشای بکات کە ڕۆژانە هەم چەک ئەخەنە خوارەوە بۆ داعش هەم چەک ئەدەن بە پەکەکە لە کاتێکدا هەموی 15 ساڵ لەمەوپێش خۆیان ئاپۆیان تەسلیم بە تورکیا کرد.

بۆیە وەڵامی پرسیارەکە ئەبێ ئاوابێت، هەرچەن بە نوسین و دوان وەڵامی تەواو وەرناگیرێت:

بناغەدانەرەکانی پیاوانی ڕۆژاوایی وەک شێخ عەبدوڵان. ئەی سەرکردەکانیان کێن؟ ئەمەیان ئەبێ بڵێین خەڵکانێکی خۆبەشارەزا و زیرەکزانی وەک مەلا کرێکار و زەرقاوی و هەروەها بنەماڵەی لێزانی وەک ئالی سعودن. چونکە وا بۆ 100 ساڵ ئەچێ ڕۆژاواییەکان نەچوونەتە یەکێ لەم وڵاتانەی نەخشەیان بۆ کێشاوە بەزۆر کەسێکی لێ دابنێن. وەک لە ڕیفراندۆمەکەی پێرسی کۆکسدا دەر ئەکەوێ، ئەوان هەمیشە ڕای خەڵکەکەیان وەرگرتوە و بە خەڵکی وەک سیسی مورسیان لەناو بردوە.

باشترە لێرە کۆتایی پێ بهێنم. تەنها ماوە بڵێم، دانیشین و لەعنەت ببەخشینەوە بە خەڵکانی وەک ئالیستەر یان شێخ عەبدوڵا، بەڕاستی بێ مانایە. چونکە سەرکردەکان هەمیشە لەخۆمان بوون و کورد وتەنی “دار کرمی لەخۆی نەبێ نارزێ” جا بۆخۆی وشەی “خۆی” لەوێدا فەلسەفیە و نابێ بچمە ناوی، بەڵام نامەوێ مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی لە مرۆڤی ڕۆژئاوایی جیا بکەمەوە تەنها ئەوەنەبێ هەموو مرۆڤێک دڵسۆزی بۆ دەوروبەرەکەی خۆی زیاترە تا دوورتر.

بەڵام ئەگەر ئەتەوێ بزانی شێخ عەبدوڵا چۆن وەک جەنابی ئالیستەر مێژوو ئەشێوێنێ، سەردانی ئەم جۆرە پیاوانە بکە کە هیچ نەبێ لە چاوپێکەوتنێکدا دان بەوەدا ئەنێ کە بۆ ئەو نیە بڵێ “بەهاری عەرەبی” چاک بوو یان خراپ.