مرۆڤ = غەریزە + ئەقڵ + ڕۆح

لە کتێبی “پیاوان بۆچی شەڕ ئەکەن: ڕێگایەک بۆ کۆتایی هێنان بە جەنگی نێونەتەوەیی”دا ڕەسڵ کە خۆی هەردوو جەنگە جیهانیەکەی بینیوە و سەرسەختانە ئاشتیخواز و دژی چەکی ئەتۆمی بوو لەگەڵ ئەنیشتاندا، باسی سێ سەرچاوەی کردارەکانی مرۆڤ ئەکات و ئەڵێ کە کەمێ سەختە لەیەکیان جیا بکەینەوە بەڵام سێ ناویان هەیە. ئەوانیش: غەریزە ئاژەڵیەکانمان، ئەقڵ، و سێیەمیش ڕۆح بەمانای هەستکردن بە دەرەوەی خۆمان. لە چەند وەرگێڕانی تردا وشەی “بۆهاتن“م بەکار هێناوە لەبری غەریزە بەڵام لەم نوسینەدا پێم باشە وەک خۆی لێ بکەمەوە کەمێ ڕەقتر دەرکەوێت.

لەم نوسینەدا کورتەی بڕگەی ناساندنی هەریەکەیان کورت ئەکەمەوە و هەروەها یەک دوو پەرەگرافیش دەربارەی گرنگی هەوڵدان بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی ئەم سێیە ئەنوسم. هەروەها کەسانێک هەن کە وا ئەزانن ڕەسڵ لەبەر ئەوەی بیرکاریزان بوە، بایەخی بە ڕۆح و شتانی ڕۆحی نەداوە. بۆیە بە گرنگم زانی ئەم کورتە بابەتە بنوسم.

غەریزە:

ئەو نوسیویەتی: “ژیانی غەریزە هەموو ئەوانە ئەگرێتەوە کە مرۆڤ لەگەڵ ئاژەڵانی خوارتردا هاوبەش هەیەتی، هەموو ئەوەی پەیوەستە بە مانەوە و وەچەدروستکردن و هەموو حەز و ویستە دەرهاویشتەکانی ئەمە. حەزی خۆپەرستی و خۆشەویستیی خاوەندارێتی، خۆشویستنی خێزان و تەنانەت زۆربەی ئەوەی بە خۆشەویستی وڵات پێک ئەهێنێت هەر غەریزەیە.”

ئەقڵ:

ئەو نوسیویەتی: “ژیانی ئەقڵ (زەین) ئەو ژیانەیە کە وا ئەکات مرۆڤ دوای زانین بکەوێ، لە حەزی کونجکاوی مناڵیەوە تا گەورەترین هەوڵەکانی بیرکردنەوە…زانین ئەوەندە بەسودە چیتر تەنها لەلایەن حەزی کونجکاویەوە دنە نادرێ و زۆر بزوینەری تر ئێستاکە بەشدارن لە دروستکردنی ژیانی ژیریدا…”

ئەنجا ڕۆحانیەتیش ئەهێنێتە ناو سێ بازنەکەوە:

“ژیانی ڕۆحیش ئەسوڕێتەوە بەدەوری هەستە ناکەسێتیەکاندا، بەو شێوەیەی ژیانی ئەقڵ بەدەوری بیرکردنەوەی ناکەسێتیدا ئەسوڕێتەوە…ئەم هەستانەن کە بناغەی دینن و ئەگەر بێتوو بمرن ئەوا ئەوەی کە باشترین بەشی ژیانە لەگەڵیدا ئەمرێت.”

هەروەها نوسیویەتی:

“غەریزە، ئەقڵ و ڕۆح هەموو بنچینەیین بۆ ژیان، هەر کامیان کەماڵی خۆیانیان هەیە و وێرانبوونیش. هەریەکە ئەتوانن بگەنە ئاستێکی باڵا لەسەر حیسابی ئەوانی تریان، هەریەکەش مەیلانێکیان تێدایە کە باڵ بکێشێ بەسەر ئەوانی تردا، بەڵام بۆ ژیانێک کە شایانی ئەوە بێ کە هەوڵی بۆ بدەین ئەبێ هەرسێکیان بە هاوئاهەنگی گەشە بکەن، و بە قوڵی تێکەڵی یەکتر بووبن وەک یەکەیەکی تەواو. لەلای مرۆڤی ناشارستانی غەریزە لە لوتکەیە، چ ئەقڵ و چ ڕۆح بوونیان وەک نەبوە. لای پیاوانی خوێندەوار لەم کاتەدا ئەقڵ گەشەی کردوە، وەک یاسایەک لەسەر حیسابی هەردوو غەریزە و ڕۆح، کە وا ئەکات نامرۆڤایەتیەک و مردووییەکی کونجکاو بهێنێتە بوون، کە ئەبێتە هۆی دەگمەن بوونی هەردوو حەزە کەسی و ناکەسیەکانیش، کە ئەمەش بردوونی بەرە و بێمتمانەیی و داڕمانی ڕۆشنبیریی. لەناو ئەوانەشدا کە ڕۆحانیەتیان بەرزە و بە ‘سەید’ ناو ئەبرێن، ژیانی ڕۆح گەشەی کردوە لەسەر حیسابی غەریزە و ئەقڵیان، کە دیاردەیەکی دروستکردوە کە هەرگیز ناگونجێ لەگەڵ کەسێکدا کە ژیانێکی تەندروستی ئاژەڵانەی هەبێت و ئەوانەش کە خۆشەویستیان هەبێ بۆ بیرکردنەوەی زیندوو. بۆیە لە هیچ یەک لە تاک-لایەنە گەشەکردندا ناتوانین حیکمەت بدۆزینەوە یان فەلسەفەیەک کەوا بتوانێ ژیانێکی نوێ بهێنێتە دنیاوە.

لەناو مرۆڤە شارستانیەکانی ئەمڕۆدا چ ژن و چ پیاو دەگمەن ئەتوانی غەریزە، ئەقڵ و ڕۆح بە هاوئاهەنگی ببینیت. چەن کەسێکی کەم هەن فەلسەفەیەکی عەمەلیان هەبێت کە وا بکات هەر یەکە و شوێنی خۆی هەبێت، بەڵکو وەک یاسایەک هەمیشە ئەبینی غەریزە لە جەنگدایە لەگەڵ یەکێ لە ئەقڵ و ڕۆح، یان ئەقڵ و ڕۆح بەرامبەر یەک لە جەنگدان.”

لە کۆتاییدا ئەتوانی گلەیی ئەوەم لێ بکەی کە زۆر ڕەخنە لە خوێندەواران ئەگرم، هیوادارم وابیت چونکە تۆش هەمان ئەو شتە ئەکەی بەرامبەر من کە من ئەیکەم بەرامبەر ئەوان و بەوەش نازناوی “خوێندەوار”م پێ ئەبەخشیت. بۆیە ناچارام دێڕێکی تری تۆخ بکەمەوە:

“نزیکەی هیچ شتێک نەکراوە بۆ گەشەی ناخ لە ڕووی ئەقڵ و ڕۆح، لەڕاستیدا، ئەوانەی کە زۆرتر خوێندنیان کردوە زۆرجار لە ژیانی ئەقڵی و ڕۆحیدا پوکاونەتەوە و خاڵین لە جوڵە، تەنها شتێک هەیانە هەندێ حەزی میکانیکیە کە جێگای ژیانێکی پڕ بیرکردنەوەی گرتۆتەوە بۆیان”

خۆشەویستی، زانین و بەزەیی

سێ سۆز، سادە و یەکجار بەهێز حوکمی ژیانمی کردوە: حەسرەتی خۆشەویستی، گەڕان بەدوای زانین، و دەردەسەری تەحەمولنەکراوی مرۆڤایەتی. ئەم سۆزانە، وەک ڕەشەبای بەهێز، هەڵیگرتوم و بردومی، بە ئاراستەی نەگۆڕدا، بەسەر دەریایەک لە چەرمەسەری، تا گەشتوم بە کەناری بێهیوایی.

 وێنەیەکی گوگڵ بۆ گەڕانی “موچەی خانەنشینی” ڕۆژی ٩-١٢-٢٠٢٠ گیراوە

بەدوای خۆشەویستیدا گەڕاوم، چونکە، یەکەم شت مەستی ئەهێنێ – مەستیەک ئەوەنە گەورەیە کە زۆر جار ئەکرا تەواوی ژیانم بکەم بە قوربانی چەن سەعاتێک لەم لەزەتە، عەوداڵی بوم، دوەم شت چونکە تەنهایی ئەڕەوێنێتەوە — ئەو هەستە تەنهاییە پیسەی کە تیایدا کەسێک بەدەم لەرزینی هۆشیاریەوە لەسەر لێواری ژیانەوە تەماشای تاریکییەکی بێژیانی بێمەعنا بکات. ئەنجا سێیەم و کۆتا هۆی ئەوەی عەوداڵی بووم، چونکە ئەو یەکگرتنەی بینیومە لە ئەنجام خۆشەویستیدا دروست بوە، بە شێوەیەکی بچوکی ئەفسوناوی، ئەو خەیاڵە پێشوەختەیە کە سەید و شاعیران خەیاڵیان کردوە. بەدوای ئەمەدا گەراوم، هەرچەندە وا دیارە ئەمە ڕاست نەبێ بۆ ژیانی مرۆڤ چونکە ئەوەندە چاکە، ئەمە بوو –ئۆخەی ئەخیرەن–دۆزیمەوە.

بەهەمان سۆزەوە بەدوای زانیندا گەڕاوم. ویستومە لە دڵی مرۆڤ تێ بگەم. ویستومە بزانم کە ئەستێرەکان بۆچی ئەگەشێنەوە. هەروەها هەوڵم داوە هێزە فیساغۆرسیەکان تێ بگەم کە تەنها بەو ژمارانە ئەتوانی نەگۆڕیەکت دەستکەوێ لەم هەموو شەپۆلەی ژیاندا. کەمێک لەمە، بەڵام نەک زۆر، بەدەستم هێناوە.

خۆشەویستی و زانین، ئەوەندەی کە قابیلی بەدەست هێنان بوون، بەرز بەرەو بەهەشت ئاراستەیان کردم. بەڵام هەمیشە بەزەیی هێناومیەتیەوە سەر زەوی. دەنگدانەوەی هاوارکردن لەتاو ئازار لەدڵمدا ئەزرنگایەوە. منداڵانی ناو قاتوقڕی، لێقەوماوانی ئەشکەنجەدراو لەلایەن چەوسێنەرانەوە، خەڵکانێکی پیری بێدەسەڵات کە بونە بە بار بەسەر کوڕەکانیانەوە، هەروەها تەواوی دنیای تەنهایی، فەقیری، و ئازار ئەوەی بەژیان دا ئەنرێ ئەکاتە گاڵتەبازاڕ.

ئەمە ژیانی من بوو. بە شایەنی ژیانم زانیوە، و پڕبەدڵ جارێکی تریش ئامادەم دوبارە هەمان ژیان بژیمەوە ئەگەر ئەو فرسەتە بخرێتە بەردەستم.

نوسینی بێرتراند رەسڵ

داهێنان بکە با دڵت خۆش بێ

“ئەکرێ دوو جۆر شتی چاک جیا کەینەوە، لەگەڵ دوو بۆهاتن (غەریزە). شتی چاک هەن کە ئەکرێ کەسانێک ببنە خاوەنیان و بیبەن بۆ خۆیان، شتانی چاکی تریش هەن کە ئەکرێ هەموان وەک یەک خاوەنیان بین. خواردن و جلوبەرگی پیاوێک هی کەسێکی تر نیە، ئەگەر هاتو دابینکردنیان کەموکوڕی تیابوو، ئەوا ئەوەی کەسێک هەیەتی لەسەر حیسابی کەسێکی تر پەیدای کردوە. ئەم یاسایە بەسەر شتە مادیەکاندا ئەچەسپێ بەگشتی، و بەشی هەرە گەورەی ئابووری ئێستای جیهانیشە. بەڵام لەولاوە، شتی چاکی ئەقڵی و ڕۆحی هی یەک کەس نین بێ ئەوەی هی کەسێکی تر بن. ئەگەر کەسێک خاوەن زانستێک بێت، ئەوە ڕێگر نیە لەوەی کەسانی تریش بیزانن، بە پێچەوانەوە، یارمەتیشیان ئەدات ئەوانیش فێری ببن. ئەگەر کەسێک هونەرمەند یان شاعیر بێت، ئەوە ڕێگر نیە لەوەی کەسانی تریش وێنە بکێشن یان شیعر بنوسن، بەڵکو هاوکاری ئەوە ئەکات کە کەشوهەوایەک دروست ببێ کە شتی وا تێدا بکرێت. ئەگەر کەسێک پڕ بێ لە نیەتی-باش بەرامبەر کەسانی تر، ئەوە مانای ئەوە نیە کە ئیتر نیەتی باش کەمبۆتەوە تا بەشی هەموان بکات، تا کەسێک نیەتی-باشەی زۆرتر بێ، ئەگەری بەخشینەوەی بە خەڵکانی تر زیاتر ئەبێت. لەو بابەتانەدا شتێک نیە بەناوی ‘خاوەندارێتی’، لەبەر ئەوەی بڕێکی دیاری کراو نیە کە بەش بکرێت، هەر زیادبوونێک لە هەر جێگایەک ئەبێتە هۆی زیادبونی لە جێگاکانی تر.

دوو بۆهاتنیش هەن لە مرۆڤدا، کە بەرامبەرن بەو دوو جۆرە لە شتی چاک. هەستی ‘بۆهاتنی خاوەندارێتی’ کە ئامانجی ئەوەیە شتی چاک پەیدا بکات یان بهێڵێتەوە لای کەسەکە کە ناکرێ بەش بکرێن، ئەمە بریتیە لە چەقی هەستی ‘خاوەندارێتی’. هەروەها هەستی ‘داهێنان’ یان دروستکردن هەیە کە ئامانجی ئەوەیە جۆرێکی تر لە شتی چاک بهێنێتە دنیاوە یان بەردەستی بکات بۆ بەکارهێنان کە تیایدا نە خاوەندارێتی لەگەڵە نە شاردنەوە.

باشترین ژیان ئەو ژیانەیە کە هەستی داهێنان زۆرترین ڕۆڵی هەبێت و هەستی خاوەندارێتیش کەمترین. ئەمە داهێنانێکی تازە نیە، ئینجیل ئەڵێ “بیر لەوە مەکەرەوە کە چی بخۆین؟ چی بخۆینەوە؟ یان چی لەبەر بکەین؟” ئەو بیرکردنەوەیەش کە ئەیدەین بەم شتانە لابراون لەسەر شتانێک کە بایەخیان زیاترە. لەوەش خراپتر، ئەو خوەی وات لێ بکات بیر لەم شتانە بکەیتەوە خویەکی خراپە، چونکە ئەتبا بەرەوە کێبڕکێ، حەسودی، زاڵبوون، دڕندایەتی و نزیک هەموو ڕەوشتێکی خراپ کە دنیای پیس کردوە. بە تایبەتیش، ئەڕوات بەرەو بەکار هێنانی هێز بۆ ڕاوکردن. شتانی ماددی ئەکرێ ببرێن بەهێز و دزێک لەزەتیان لێ ببینێت. شتانی ڕۆحی بەم شێوەیە نادزرێن. ئەکرێ هونەرمەندێک یان بیرمەندێک بکوژی، بەڵام ناتوانی هونەرەکەی یان بیرکردنەوەکەی ببەی بۆخۆت. ….”

بێرتراند ڕەسڵ، کتێبی ‘ئایدیالە سیاسیەکان’. ١٩١٧

ئایدیاڵ چیە؟

ئایدیاڵ چیە؟

وشەی ئایدیاڵ ئەکاتە نمونەیی، خەیاڵی. لە فیکر و فەلسەفەدا بابەتێکی ئەبوایە سادە بوایە، بەڵام جاروبارە هەست ئەکەی زۆر قوڵە. لێرە ناتبەم بۆ ئەو دۆڵ و نشێوە و هیوادارم سادەی بکەمەوە بۆت. چونکە خۆشم بە ناچاری هەندێ شت دیراسە ئەکەم ئەگینا چاک ئەزانم تەنها کات کوشتنە و خەڵکانێک کە شتێکی باشتر نیە بیکەن خەریکی ئەو هەندێ بابەت ئەبن. ئێ بێرتراند ڕەسڵیش، ئەوەندەی من ئەیپەڕێنم لە کاتی خوێندنەوەدا، کەمتر بەڕاستی خۆی بە شتانێکەوە خەریک ئەکات کە کات کوشتن بێت.

بەڵام ئەمە گرنگە، وە لە کوێشدا بابەتەکە ئەوروژێنێ، کاتێ یوتۆپیا (مەدینە فازیلە)ی ئەفلاتوون ڕەخنەکاری ئەکات. لێرەوە دەست پێئەکات: “یوتۆپیا – مەدینە فازیلەیەک – ئەگەر بە جددی وەرگیرابێ، ئەبێ شتە نموونەییەکانی دروستکەرەکەی تیا بەدی هاتبێ” واتە ئەگەر تۆش خاوەن کۆمەڵێ ئەفکاری نموونەیی بی و لەناکاو کۆیان بکەیتەوە ئەکاتە مەدینە فازیلەیەک. ئەمە لایەنی ئەوەی کە بۆچی شتێکە لە مەدینە فازیلەوە هاتوە.

کەواتە، ڕەسڵ وتەنی با دەقەیەک بزانین “نموونەیی” یان ئایدیالێک چیە؟ شتێکە گوایە بۆ هەموو کەسێک ڕاستە/باشە. بۆ نمونە هەقە هەموو کەسێک دڵی خۆش بێت. هەمان نمونەی ڕەسڵم هێنایەوە، با لەسەری بەردەوام بین. بۆچی باشە هەموومان دڵمان خۆش بێت؟ چونکە من و تۆی خوێنەریش وا ئەزانین. باشە، چی تریش؟ من و تۆی خوێنەر حەزمان لەو شتەیە، حەزەکەین دڵمان خۆش بێت. کەواتە نموونەیی یان ئایدیال شتێکە جارێ خاوەنەکەی خۆی حەزی لێیەتی. بەڵێ وەک شتە زۆر تایبەتەکانی تر نیە و خۆی ئەزانێ هەموو کەسێکی تر حەزیان بۆ نمونە لە سەروپێ نیە، بەڵام هەست ئەکا هەموو کەسێک پێی خۆشە دڵی خۆش بێت.

ئا لێرەیە بێرتراند ڕەسڵ نموونەیی، ئایدیال هەڵئەوەشێنێ و دەست ئەخاتە سەر ئەوەی کە نموونەییش بۆخۆی هی کەسێکە. حەزی کەسێکی ترە وا ئەزانێ خەڵکانی تریش پێیان خۆشە. ئیتر ئەتوانی بڕۆی تەواوی نموونەکانی ناو ڕیپەبڵیک/مەدینە فازیلەی ئەفلاتوون یان هەرکەسێکی تر، هەر پیاوێکی تری دینی بهێنی و بەهەمان شێوە ئەگەیتە ئەو ئەنجامەی لە بنەمادا کەسێک وتوویەتی. ئیتر ئەوی تری خۆت ئەیزانی، کە شتێک کەسێک وتی ئەکرێ وانەبێ بۆ هەموو کەسێکی تر.

ڕوونتر، بێرتراند ڕەسڵیش ئەڵێ نموونەیی کاتێ ڕوون ئەبێتەوە کە حەزی کەسێکە، بۆ نموونە شەهیدی ڕێگای کوردستان، کە لەگەڵ تورکێک باسی بکەی، ئەو یەکسەر ئەڵێ نەخێر شەهیدی ڕێگای کوردستان تیرۆریزمە، واتە ئیشکال دێتە پێشەوە. کە ئیشکالێک هاتە پێشەوە ئیتر دەرئەکەوێ نموونەییەکە/ئایدیالەکە بۆ هەموو کەسێک نابێت.

لە کۆتاییدا، دوو شت: یەک خۆت ئەتوانی بزانی کاتێ خەڵک وشەی قەبەی وەک “ئایدیالیست” و “ئایدیالیزم” بەکار ئەبا ئەتوانی بیهێنیتەوە سەر هەمان مانا و تێگەشتن. دووەمیش: گشتگیری ئەم بابەتە هەرچەن بیری لێ ئەکەمەوە گەورەترە لە کۆی نموونەکانی. مەسەلەکەش بچووککردنەوەی نموونەکان نیە، نموونەکان یەکجار گەورەن. بەڵام بۆخۆی هەست ئەکەم ئەبەسترێتەوە بە قسەکەی پرۆفیسۆر حەراریەوە کە بەڵێ تەواوی فیکری بەشەر ئەفسانەیە

جۆرەکانی دەسەڵات چین لای ڕەسڵ؟

power2c_a_new_social_analysisکتێبی “دەسەڵات: شیکارێکیی کۆمەڵایەتیی نوێ“ی ڕەسڵ ئەخوێنمەوە. لەوانەیە چەن بابەتێکی تریشی لەسەر بنوسم.

بۆ ئاسانکاری و وێناکردنی جۆرەکانی دەسەڵات، ڕەسڵ ئەڵێ:

“کاتێ بەرازێک بە گوریسێک لە ناو قەدی هەڵواسرێ بە کەشتیەکدا و بزریکێنێ، ئەوە دیارە دەسەڵاتی فیزیایی ڕاستەوخۆ ئاراستەی جەستەی کراوە. لە کاتێکدا، ئەگەر گوێدرێژێکی ئاسایی بە شوێن گێزەرێکی ئاسایی بکەوێ، وای لێ حاڵی ئەبین کە دەی ئەبێ وابێ چونکە شوێن حەزی خۆی کەوتوە. لە نێوان ئەم دوانەدا ئاژەڵە ڕاهێنراوەکان هەن، کە عادەتانێک دروست بوە تیایاندا کە هۆکارەکەی سزا و پاداشتە، بەهەمان شێوە جیاواز لەوەی مەڕێک سواری کەشتیەک ببێ لەکاتێکدا سەرۆکەکەیان ڕاکێشرێت بەسەر ڕێڕەوێکدا بەزۆر، ئەوکاتە هەموو مەڕەکان بە ویستی خۆیان شوێنی ئەکەون.

هەموو ئەم جۆرانەی دەسەڵات ئەکرێ لەنێوان مرۆڤەکانیشدا وێنا بکرێت.

ئەوەی بەرازەکە نیشاندەری هێزی سوپا و پۆلیسە.

گوێدرێژ و گێزەرەکە نمونەی هێزی پڕوپاگەندەیە (ئیعلام).

ئاژەڵە ڕاهێنراوەکانیش دەسەڵاتی “پەروەردە” نیشان ئەدات.

مەڕەکەی شوێن سەرکردە نابەدڵەکە کەوتوە نیشاندەری سیاسەتی حیزبە، هەرچیەک بێت، وەک عادەتە، بەستراوەتەوە بە گروپێکی نزیک لە خۆی یان سەرکردەکانی حیزبەوە.

کەواتە با بەم زمانە ‘ئیزۆپیە’ ئەم وێناکردنانە بسەپێنین بەسەر دەرکەوتنی هیتلەردا. گێزەرەکە پەیڕەوپرۆگرامی نازیەت بوو (لەناویشیدا بۆ نمونە نەهێشتنی سوو)، گوێدرێژەکە توێژی خوار ناوەڕاستی کۆمەڵگا بوون. مەڕەکە و سەرۆکەکەیان سۆسیال دیموکراتەکانی هیندنبێرگ بوون. بەرازەکە (تەنها بە نیسبەت بەدبەختیەکەیانەوە) ئەو لێقەوماوانە بوون کە لە کەمپەکانی خڕکردنەوەدا، ئاژەڵە ڕاهێنراوەکانیش تەواوی ئەو ملیۆن کەسانە بوون کە تەحیەی نازییان ئەکرد.”

ئەنجا لە دابەشکردنێکی تردا سێ جۆری تر دەستنیشان ئەکات کە دیسان لەو سێ جۆرەی سەرەوەوە ئەکرێ سەرچاوەیان گرتبێ: تەقلیدی، شۆڕشگێرانە و ڕووت.

دەسەڵاتی تەقلیدی مەبەستی لێی، وەک خۆی ئەڵێ، کۆنیەکەیان نیە، مەبەست دەسەڵاتێکی پاشایانە یان تاکڕەویە کە کەسێک بەسەر کەسەکانی ترەوە حاکم بێت. دوەمیان، شۆڕشگێرانە، دیسان مەبەستی لێی گۆڕانکاری نیە، بەڵکوو دەسەڵاتێکە زۆرینە یان کەمینەیەک لەگەڵ کەس/گروپی دەسەڵاتداردا بن کە جۆرێکی لە بەشداریکردن تێدایە لەلایەن حوکم کراوانەوە. جۆری سێیەمیش، ڕووتیش مەبەست لێی دەسەڵاتە بە تۆقاندن، نەک بە بەشداریکردن.

وابزانم خوێنەر ئیتر خۆی ئەتوانێ سەیری چواردەوری بکات و جۆرەکان و پاڵنەرەکان کەمێ جیاکاتەوە لە یەکتر، چ لەم چوارچێوەیەی ساڵی ١٩٣٨یش ڕەسڵ.

 

 

چۆن بگۆڕێین (2) – سادەتر

ئەگەر وابێ مرۆڤ کردارەکانی لە “ویست” و “پاڵنەر”ەوە سەرچاوە بگرێ، *
1. دیارە ئێمەمان نە خاوەنی ویستین، وە نە پاڵنەرەکانیشمان هی ئەوەیە شتانێک بکەین ویست و پاڵنەرەکانمان پێی مورتاح بن، بە مەعنایەکی تر “سەرکەوتوو” بین.
2. ئەمە چ تاک چ کۆ. دەی باشە، بەچی دروست ئەبێ‌ ئەم ویست و پاڵنەرانە؟ بە تەئکید ئەبێ‌ گۆڕانکاریەک لە ژینگەکە ڕوو بدات، چونکە بەشەر بەرهەمی ژینگەکەیەتی. هەم وەک خانەکانی هەم ئەقڵ و هۆشیشی.
3. دەی بۆ ئەوەی چ ویست چ پاڵنەری کۆی خەڵک بگۆڕێ خۆ ئەبێ‌ تاکێک لە ژینگەیەکی جیاوازەوە گۆمەکە بشێوێنێت.
4 کەواتە گۆڕانکاری لە ناوەوە ناکرێت. نەک هەر لە ناوەوە ناکرێت، نابێ بەهیچ‌ شێوەیەک بەسترابیتەوە بەو ژینگەیەوە تا بتوانی شتێکی جیاواز “پاڵنەر”ت بێ و “ویستت” بۆ دروست بکات.
کەواتە دابڕان نەک پێویستە، تەنها ڕێگای دەربازبوونە لەو پاڵنەر و “نەویستی”یەی قوڕی کردوە بەسەر ئەو ناوچەیە و زۆرینەی زۆری دنیادا.
کەواتە بۆ ئەوەی بگۆڕێم، ئەبێ تەنها بم، تا بتوانم کەمتر کاریگەری ئەملاولام لەسەر بێ و بەڵکە ئەوکاتەش پاڵنەر و ویستەکانیشم بگۆڕێن.
*کتێبی: پیاوان بۆچی شەڕ ئەکەن’ی بێرتراند ڕەسڵ بەشی یەکەم

دوژمنی بیرکردنەوە چیە؟

تێگەشتنێکی سادەی هەڵە

“بیرکردنەوە، هەرچۆنێک شی بکەیتەوە، پیشەیەکی خۆشە بۆخۆی، هیچ دوژمنێکی بیرکردنەوە ئەوەندەی سادەیی هەڵە کوشندە نیە. گەڕان، جا چ لە دنیادا بێ یان مێشکدا، خۆشیە، چاکیشە بزانین کەوا، لانی کەم لە دنیای مێشکدا، وڵاتانێکی فراوان هەن کە هێشتا زۆر بەناتەواوی کەشف کراون”

ڕەسڵ لە کتێبی شیکاری زەین/مێشکدا ئەڵێ. ئاخر لێرەدا چەن بابەتێک ئەوروژێنێ کە بۆ ئەو جێگای شیکردنەوەی زیاتر نیە، ئەو بۆخۆی لە کتێبەکەیدا سەرقاڵی ئەوەیە بزانێ بیرکردنەوە چەندە پەیوەندی بە دەرەوە و بەخۆیەوە هەیە. هەروەها لەوێدا بەشە جیاوازەکانی “ئەقڵ” یان زەینی مرۆڤ شی ئەکاتەوە. لێرەدا ناچارم بڵێم هەندێ زاراوەی زۆر گرنگ هەن کە زمانی کوردی جارێ تاقەتی نەبوە ئاوڕیان لێ بداتەوە. بۆیە بە یارمەتی ئەوانەی لە ویکی خەریکن ئەکرێ لە داهاتوودا یەک یەک زاراوەکان باس بکەین.

یەکێ لەو بابەتانەی ڕەسڵ باسی ئەکات لێرەدا “تێگەشتنێکی سادەی هەڵەیە”. مەبەستی چیە؟ مەبەستی ئەوەیە کاتێ ڕووداوێک ڕوو ئەدات، بۆ نمونە کوشتنی کاریکاتێرچیەکانی فەرەنسا، کیمیابارانی هەڵەبجە، هاتنی داعش، یەکێتی و پارتی و هەر شتیکی تر خێرا وەڵامێکی ئامادەمان پێ بێت و بڵێین ئای وەڵا “خەتای ئەمریکا بوو”. مەبەستی ئەوە نیە کە ناکرێ ڕووداوێک یان پرۆسەیەک وەڵامێکی سادەی نەبێت، ئەکرێ خەتای ئەمریکا بووبێت بەڕاستیش وابێت ئەم مەبەستی تێگەشتنێکی سادەیە کە ڕاست نەبێت. بۆخۆی وەڵامی پرسیاری “دوژمنی بیرکردنەوە چیە” لەجێگای تریشدا باس ئەکات، بەڵام لێرەدا ئەڵێ گەورەترین دوژمنی بیرکردنەوە تێگەشتنێکی سادەی هەڵەیە. بۆخۆی وەڵامەکەی تێگەشتنی سادەیە و لە ڕاستیش ئەچێت‌ (چونکە جارێ بەڵگەم نیە پشتیوانی قسەکانی ئەوی پێ بکەم). بۆیە بە وردی ئەبێ لێی حاڵی بین، کەوا نەک هەموو تێگەشتنێکی سادە، بەڵکوو ئەوەیان کە هەڵەیە.

دوەم شتێ کە باسی ئەکات ئەوەیە کەوا بیرکردنەوە، دیسان لە چەن جێگایەکدا باسی ئەکات، بە پیشەیەکی خۆش ناو ئەبات. ئەبێ بڵێم وشەی ئۆکیوپەیشنی ئیبنگلیزی بەکاردێنێ کە ناکرێ بڵێم “سەرگەرمی” یان “سەرقاڵی”، چونکە دیارە لای ئەو ئەکرێ کەسێک پیشەی بیرکردنەوە بێت. دەنا شتێکی تری بەکار ئەهێنا، چونکە ئەزانین کەوا وشەی ئۆکیوپەیشن بەمانای “کاریەر”/سلک یان “جۆپ”/ئیش’یش دێت. ئەشکرێ خوێندنەوەی زیاد لە پێویستم بۆ کردبێ بەڵام گرنگ ئەوەیە جیاوازیەکە بخەمە ڕوو.

سێیەم شتێ کە باسی ئەکات، گەڕانە لە ناو دنیای مێشکدا. لە شیکاری مێشکدا ئەو، بەدرێژی باسی تێگەشتنی لە “هزر”/بیر ئەکات کە لێرەدا نابێ باسی بکەم چونکە جارێ خەریکی خوێندنەوەیم. ئاخر شوبهاندنی گەڕان لە ناو مێشکدا لای ئەو، ئەبێ وەک گەڕانی سەر زەوی وابێت، بۆیە ئاوا ڕەسمی ئەکێشێت. زۆر قسە هەن لەسەر ئەوەی کە مرۆڤ گەر بگەڕێ لە دنیادا زۆر شت فێر ئەبێ، دڵنیام خوێنەر خۆی شتێکی بیستوە. بەڵام ئەمە یەکەمجارە ببینم نوسەرێک گەڕانی ناو مێشکیش بەو شێوەیە وێنە بکات.

چوارەم شتێ کە باسی ئەکات، ئەوەیە کەوا گوایە زۆر جێگای تێگەشتنی مرۆڤ هەیە کە بیری لێ نەکراوەتەوە. ئەکرێ تەنها من وامزانیبێت، پێش ئەم دوو دێڕەی ئەو هەستم ئەکرد ئەو جێگایانەی مرۆڤ بە مێشک بیری لێ کردونەتەوە باشتر کەشف کراون تا گەڕانی سەر زەوی چونکە ڕۆشتن لەسەر زەوی سەختتر بوە پێش داهاتنی قیتار، ترومبێل و فڕۆکە. بەڵام دیارە لای ڕەسڵ پێچەوانەیە. ئەکرێ لەسەردەمی گوگڵ ئێرس و وێنەی سەتەلایتدا قسەکەی بە ڕاست بزانرێ بەڵام هەست ئەکەم پێش ئەمانە ئەبێ بیرکردنەوە ئاسانتر بووبێ لە گەڕان بە دنیادا بەپێ و بە سواری وڵاخ یان کەشتی چارۆکەدار.

دوو خاڵی دوەمیان بۆخۆی مەسەلە جەوهەریەکە زەق ئەکاتەوە کە لە کتێبەکەدا خۆی تەرکیزی ئەکاتە سەر ئەویش، پەیوەندی نێوان مێشک و دنیای بەرجەستە و تەواوی “هۆش”/بەئاگایی بەشەر کە ئەوانەمان سەرپێیی سڵاوێکمان لە فەلاسیفە کردبێ، ئەزانین کە دوالیزمێکی قوڵە و پیاوانی وەک ڕێنێ دێکارت پێشەنگین.

تێبینی: Jan 21, 2015 12:19 PM نوسراوە، 5ی ئازاری 2017 بڵاوکراوەتەوە.

کام حەزانە لە ڕووی سیاسیەوە گرنگن؟

800px-bertrand_russell_transparent_bgموحازەرەی نۆبڵی بێرتراند ڕەسڵ. دەستی کاک کەمال چۆمانی خۆش.
بێرتراند ڕەسڵ – موحازەرەی وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ
وەرگێڕانی: کەمال چۆمانی

پێداچونەوەی: ئیحسان وەڵزی و لائق حەمە

تێبینی: کەوانە چوارگۆشەکان [وەک ئەمە] ڕوونکردنەوەی وەرگێڕانە.

خاوەن شکۆ، خانمان و جوامێران

ئەم بابەتەم بۆ موحازەرەکەی ئەمشەو هەڵبژاردوە چونکە وا بیردەکەمەوە کە گفتوگۆ هەنوکەیییەکانی سیاسەت و تیۆریی سیاسیی بە گوێرەی پێویست رەچاوی سایکۆلۆجیایان نەکردوە. هەقیقەتە ئابورییەکان، ئامارەکانی دانیشتوان، رێکخراوی دەستوریی و تا دوایی، زۆر بەوردیی دەخرێنەڕو. هیچ زەحمەتییەک لەوەدا نییە ئەگەر بمانەوێت بزانین دانیشتوانی کۆریای باکور و کۆریای باشور چەند بون کاتێک شەڕەکە دەستیپێکرد. ئەگەر تەماشای کتێبە دروستەکان بکەیت، تۆ دەتوانیت دڵنیابیت داهاتی هەر تاکێک چەند بو و قەبارەی سوپای هەردولا چی بو. بەڵام ئەگەر بتەوێت بزانیت کەسێکی کۆریی چۆنە، هەروەها بزانیت ئایا هیچ جیاوازییەکی شایانی باس لەنێوان کۆرییەکی باکوریی و باشوریی هەیە، ئەگەر بخوازی بزانیت هەریەکەیان چیان لە ژیان دەوێت، ئەو شتانە چین کە پێی نائاسودەن، ترس و هیواکانیان چین؛ لە وشەیەکدا، ئەوە چییە، وەک دەڵێن “وایان لێدەکات بجوڵێن”، بەنائومێدیی بەناو سەرچاوەکانی کتێبدا دەڕۆیت و هیچ نادۆزیتەوە. کەواتە ناتوانیت ئەوە بزانیت ئایا کۆرییە باشورییەکان بەحەماسن بۆ رێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکان، یان ئەوەتا زیاتر یەکێتییان لەگەڵ ئامۆزاکانیان لە باکور لا گرنگە. ناشتوانی ئەوە هەڵبێنی کە ئایا ئەوان دەیانەوێت واز لە چاکسازیی زەویوزار بێنن لە بەرانبەر ئیمتیازی دەنگدان بە هەندێک سیاسەتمەدار کە هەرگیز ناویان نەبیستون. ڕەتکردنەوەی ئەو جۆرە پرسیارانە لەلایەن هەندێک پیاوی بەناوبانگەوە کە لە پایتەختە دورەکان دانیشتون، زۆرجار دەبێتە هۆکاری بێهیوایی. ئەگەر بڕیار بێت سیاسەت ببێتە زانست، ئەگەر روداوەکەش بەردەوام نەبێتە موفاجەئە، ئەوە زۆر پێویستە بیرکردنەوەی سیاسییمان زیاتر بچێتە قوڵایی سەرچاوەی کردارەکانی ئینسان. کاریگەریی برسییەتی لەسەر دروشمەکان چییە؟ دروشمەکان چۆن کاریگەری لەسەر ژمارەی کالۆرییەکانی ناو رێجیمەکەت دادەنێن؟ ئەگەر کەسێک دیموکراسییت پێببەخشیت و کەسێکیش تورەکەیەک دانەوێڵە، لە چ قۆناغێکی لە-برسان-مردندا تۆ پەسەندی دانەوێڵەکە دەکەیت بەسەر دەنگداندا؟ ئەو جۆرە پرسیارانە زۆر کەم لەبەرچاودەگیرێن. لەگەڵ ئەوەشدا، دەی با ئێمە، لە ئێستادا، کۆرییەکان لەبیربکەین و رەگەزی ئینسان لەبەرچاوبگرین. 

هەمو چالاکییەکانی ئینسان لەلایەن حەزەوە دنەدەدرێت. تیۆرییەکی تەواو هەڵە لەلایەن هەندێک کەسانی ئەخلاقییەوە پێشخراوە بە جۆرێک کە پێیوایە دەگونجێت روبەڕوی حەز ببیتەوە لە بەرژەوەندیی ئەرک و مەبدەئی ئەخلاق. من دەڵێم ئەوە هەڵەیە، نەک لەبەرئەوەی هیچ ئینسانێک بە هەستکردن بە هەستی بەرپرسیارێتیی بە ئەرکی هەڵنەستاوە، بەڵکو لەبەرئەوەی ئەرک ناتوانێت کەسێک بەرپرسیار بکات ئەگەر کەسەکە حەزنەکات بەوەی ئەرکدار بێت. ئەگەر دەخوازی بزانیت ئینسان چی دەکات، ئەوە دەبێت مەبدەئییەن نەک هەر دۆخی مادییان بزانیت، بەڵکو دەبێت تەواوی سیستەمی حەز و بەهێزییەکانی هەریەک لەو حەزانە بزانیت. 

هەندێک حەز هەن هەرچەندە زۆر بەهێزن، وەک رێسایەک هیچ گرنگییەکی سیاسی گەورەیان نەبووە. زۆربەی ئینسانەکان لە سەردەمێکی ژیانیاندا حەزیان لێیە هاوسەرگیریی بکەن، بەڵام وەکو رێسایەک دەتوانین ئەو حەزەیان پڕبکەنەوە بێئەوەی هیچ کردەیەکی سیاسیی ئەنجامبدەن. بێگومان ئیستیسنایش هەیە، بۆ نمونە دەستدرێژیکردنە سەر ژنانی سابینە بۆ خۆی کەیسێکە. هەروەها پێشکەوتنی باکوری ئوسترالیا بەجدیی ڕێی لێ گیراوە بەو ڕاستییەی کە ژمارەیەکی زۆر لە پیاوانی گەنج کە پێویستە کاربکەن حەزیان لەوە نەبو کە بەتەواوی لە جڤاکی مێ داببڕێن. بەڵام ئەو کەیسانە نائاسایین و بە گشتیی ئەو ئارەزوەی کە ژنان و پیاوان بۆ یەکتریان هەیە کاریگەرییەکی کەمی لەسەر سیاسەت هەیە.

ئەو حەزانەی کە لەڕوی سیاسییەوە گرنگن ئەکرێ دابەشبکرێنە سەر گروپی سەرەتایی و گروپی دوەمیی. لە گروپی سەرەتاییدا پێویستییەکانی ژیان دێن: خواردن، شوێنی حەوانەوە و جلوبەرگ. کاتێک ئەو شتانە زۆر کەم دەبن، هیچ سنورێک نییە بۆ هەوڵەکانی ئینسان بۆ ئەوەی ئەو پێویستییانە بەدەست بێنێت، یان بۆ ئەو توندوتیژییەی کە لەپێناویدا نیشانیدەدەن بەو هیوایەی بەدەستیان بێنێت. ئەوە لەلایەن خوێندکارانی هەرە سەرەتایی مێژو گوتراوە کە لە چوار بۆنەی جیاوازدا، وشکەساڵیی لە دونیای عەرەب وای کرد دانیشتوانەکەیان بڵاوببنەوە بە هەرێمەکانی دەوروبەردا کە لەگەڵ خۆیدا کاریگەریی زۆری سیاسیی، کەلتوریی و دینیی دروستکرد. دوایین جاری ئەم چوار بۆنانە سەرهەڵدانی ئیسلام بو. بڵاوبونەوەی وردە-وردەی عەشیرەتە جێرمانەکان [نەک ئەڵمانەکان] لە باشوری روسیاوە بۆ ئینگلاند، ئینجا لەوێشەوە بۆ سان فرانسیسکۆ، پاڵنەری هاوشێوەیان هەبو. بێگومان ویستی خواردن یەکێک بوە، هێشتاش یەکێکە، لەو هۆکارە سەرەکییەکانی ڕووداوە گەورە سیاسیەکان.  

بەڵام مرۆڤ لە ڕویەکی گرنگەوە لە ئاژەڵی تر جیاوازە، ئەوەش ئەوەیە کەوا مرۆڤ هەندێ حەزی هەن، بە گشتی، بێ کۆتان، هیچ کاتێ ناکرێت تێربکرێن، هەروەها لە بەهەشتیشدا بێ ئارامی لێ ئەبڕێ. ماری “بۆوا کۆنستریکتۆر”، کاتێ خواردنێکی باشی خواردبێ، ئەخەوێ و هەڵناسێ تا دیسان پێویستی بە ژەمێکی تر نەبێ. مرۆڤ، زۆربەی زۆری، وا نین. عەرەبەکان، کە ڕاهاتبوون لەسەر ئەوەی بە چەند دەنکە خورمایەک بژین، کە دەستیان گەیشتە خێروبێری رۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریەتی رۆمانیی، کاتێک لە هەندێک جێگای ئەوپەڕی رەفاهیەتدا ژیان، بەو شێوازە خەویان لێ نەکەوت. چیتر برسێتی نەبوە بزوێنەر، ئاخر کۆیلە یۆنانییەکان جۆرەها خواردنی تا بڵێی رازاوەیان بە سەرلەقاندنێک بۆ دابیندەکردن. حەزی تر بە چالاکی هێشتنیەوە: بە تایبەتی چوارکە دەتوانین ناویان بنێین چاوبرسێتیی [تەماحی نەبڕاوە بۆ کۆکردنەوە ماڵ و سامان]، کێبڕکێ، خۆویستن و حەزی دەسەڵات.

چاوبرسێتیی – حەزیخاوەندارێتیی هەرچی زیاتری شت، یان شت بەناوەوە بوون – ئەو بزوێنەرەیە کەوا، وابزانم، ڕیشەی لە ترس و ویستی پێداویستییەکاندایە. جارێک بومە هاوڕێی دو کچی بچوکی خەڵکی ئیستۆنیا، کە بە ئاستەم نەجاتیان بوبو لە مەرگی لەبرسامردن. ئەوان لەگەڵ خێزانەکەم دەژیان، بەدڵنیایییەوە زۆر هەبو لەبەر دەستیان بیخۆن. بەڵام لە کاتی بەتاڵیاندا دەچون بۆ کێڵگەکانی دراوسێ بۆ دزینی پەتاتە، کە بەس خڕیان دەکردەوە. ڕۆکفێلەر [دەوڵەمەندێکی ئەمریکییە]، کە لە منداڵییدا فەقیرییەکی زۆری چەشتبو، تەمەنی باڵغی بە هەمان شێوە بەسەربرد. سەرۆک خێڵە عەڕەبەکانیش لە دیوانە بەیزەنتینییە ئاوریشمییەکانیاندا بیابانیان لەبیرنەدەکرد، و سەروەتیان زۆر زیاتر لە هەر پێویستییەکی دیکەی مادیی خڕدەکردەوە. هەر جۆرە شیکارێکی دەرونیی بکرێت بۆ چاوبرسێتیی، کەس ناتوانێت نکۆڵیی لەوە بکات کە یەکێ لە بزوێنەرە گەورەکانە – بە تایبەتی لەلای بەهێزترەکان، چونکە، وەک پێشتر گوتم، یەکێک لەو حەزانەیە کە تێر ناکرێت. چەندە زیاتر وەدەستبخەی، هەمیشە دەتەوێت زیاترت هەبێت، خەونی تێربون هەمیشە دەتخەڵەتێنێت.

چاوبرسێتیی، هەرچەندە سەرچاوەی سەرەکیی سیستەمی سەرمایەدارییە، بەڵام بە هیچ شێوەیەک بەهێزترین پاڵنەر نییە لەو پاڵنەرانەی کە لە داستانی برسێتیی دەمێنێتەوە. کێبڕکێکردن پاڵنەرێکی یەکجار بەهێزترە. دوبارە و بەبەردەوامیی لە مێژوی موحەممەدا [ئیسلام]، شانشینەکان توشی دەردەسەریی بون چونکە کوڕەکانی سوڵتان لە دایکە جیاوازەکان نەیانتوانیوە رێکبکەون و، لە ئەنجامی ئەمەش توشی شەڕی ناوخۆ بون کە بە روخان کۆتاییان هاتوە. هەمان شتیش لە ئەوڕوپای مۆدێرندا رویدا. کاتێک حکومەتی بەڕیتانیی زۆر بەناعەقڵانە رێ بە قەیسەر دەدات لە پێداچونەوەیەکی دەریاوانیی لە سپیتهێد ئامادەبێت، ئەو فیکرەیەی لە مێشکی سەریهەڵدا ئەوە نەبو کە دەویسترا، “دەبوایە سوپایەکی دەریایی باشی وەک هی نەنکم هەبوایە”. لەو فیکرەیەوە تەواوی کێشە بەردەوامەکان سەریانهەڵدا. جیهان شوێنێکی بەختەوەرتر دەبو ئەگەر چاوبرسیبون هەمیشە لە ڕکابەریی بەهێزتر بوایە. بەڵام لە راستییدا، ژمارەیەکی زۆر لە ئینسان بەخرۆشانەوە روبەڕوی هەژاریی دەبونەوە ئەگەر بیانزانیبوایە بەتەواوی ڕکابەرەکانیان لەناودەبەن. هەمان شتیش راستە سەبارەت ئاستی ئەو باجەی دەخرێتە سەریان لە ئێستادا.

خۆویستن پاڵنەرێکی بەهێزیی باڵایە. ئەوەی کە زۆر سەروکاری لەگەڵ منداڵاندا هەیە ئەوە دەزانێت کە چۆن هەندێک منداڵ شتی سەیر دەکەن، وەک ئەوەی دەڵێن “تەماشام بکە”.  “تەماشام بکە” یەکێک لە بنچینەترین حەزەکانی دڵی ئینسانە. ئەوە دەتوانێت بێکۆتا شێوەی جیاوازی هەبێت؛ لە خۆ-گاڵتەجاڕیکردنەوە بگرە بۆ هەوڵدان بۆ ناوبانگی دوای مردن. شازادەیەکی ئیتاڵیی رۆشنگەریی هەبو کە لەلایەن قەشەکەوە پرسیاری لەسەر قەبرەکەی لێ کرا کە ئایا شتێکی هەیە لێی پەشیمانبێتەوە. قەشەکە گوتی “بەڵێ، شتێک هەیە. لە بۆنەیەکدا ئیمپراتۆر و پاپا لە یەک کاتدا سەردانیان کردم. بردنم بۆ لوتکەی تاوەرەکەم تا دیمەنەکە ببینن و دەرفەتەکەم لەدەستدا کە هەردوکیان لەسەر تاوەرەکە فڕێبدەمە خوارەوە، کە ئەوە وای لێ دەکردم ناوبانگم بەنەمریی بمێنێتەوە”. مێژو ئەوە نابەستێتەوە بەوەی کە ئایا قەشەکەی لێخۆشبونی پێبەخشی. یەکێک لە کێشەکانی خۆویستن ئەوەیە لەگەڵ ئەو شتەدا گەشەدەکات کە دنەی دەدات. تا زیاتر باستبکرێت، زیاتر حەزدەکەیت باستبکرێت. بکوژی ئیدانەکراو کە رێیپێدراوە مەلەفی دادگاییکردنەکەی خۆی ببینێت لە میدیادا زۆر توڕەدەبێت ئەگەر ببینێت رۆژنامەیەک بەناتەواویی زانیارییەکانی بڵاوکردبنەوە. هەرچەندە زیاتر دەربارەی خۆی لە رۆژنامەکانی دی بدۆزێتەوە، زیاتر توڕە و بێزار دەبێت لەوەی کە راپۆرتەکانی کەم زانیارییان بەخشیوە. سیاسەتمەداران و ئینسانی ئەدیب لە هەمان دۆخ دان. هەرچەندە بەناووبانگتر ببن، زیاتر حەزیان لە دەرکەوتنە لە میدیاکان و زەحمەتتر قەناعەتیان دێت. ناتوانی زیادەڕۆیی بکەیت لە کاریگەریی خۆویستن لە تەواوی ژیانی ئینساندا، لەبەرئەوەی لە منداڵێکی سادەوە بگرە تا دەگاتە ئەو حوکمڕانەی دونیا لەژێر دەستی دەلەرزێت، ئەو ویستە بێسنورە. ئینسان تەنانەت ئەو بێ تەقواییەشی ئەنجامداوە کە ویستی هاوشێوە بخاتە پاڵ خودا، وا بیردەکەنەوە کە خوداش تێرنابێ لە پیاهەڵدانی بەردەوام.

بەڵام چەندە کاریگەریی ئەو حەزانەی باسمان کردن گەورە بن، یەکێک هەیە قوڕسایی لە هەمو ئەوانی دی زۆرترە. مەبەستم خۆشەویستیی دەستەڵاتە. خۆشویستنی دەسەڵات دۆستێکی زۆر نزیکی خۆویستنە، بەڵام بە هیچ شێوەیەک هەمان شت نین. خۆویستن بۆ تێربوونی پێویستی بە شکۆیە، ئاسانیشە شکۆت هەبێت بێ هەبونی دەستەڵات. ئەو خەڵکەی لە ئەمریکا گەورەترین شکۆیان هەیە ئەستێرەکانی سینەمان، بەڵام دەتوانرێت لە شوێنی خۆیان رابگیرێن لەلایەن “کۆمیتەی چالاکییە نا-ئەمریکییەکان”ەوە کە هیچ شکۆیەک نایگرێتەوە. لە ئینگلاند، پاشا شکۆی لە سەرۆک وەزیران زیاترە، بەڵام سەرۆک وەزیران دەستەڵاتی زیاترە لە پاشا. زۆر کەس شکۆیان لا گرنگترە لە دەستەڵات، بەڵام بە گشتیی ئەو خەڵکانە کاریگەرییان لەسەر چەرخی روداوەکان کەمترە لە ئەوانەی دەستەڵاتیان لە شکۆ لا گرنگترە. کاتێک بلوچەر[جەنەراڵێکی پڕووشی بوو]، لە ١٨١٤، کۆشکەکانی ناپلیۆنی بینی، گوتی، “ئەرێ ئەو گێل نەبو هەمو ئەوانەی هەبێت و بەدوای مۆسکۆشەوە بێت.” ناپلیۆن، کە بەدڵنیایی خۆنەویست نەبو، بەڵام کاتێک سەرپشک دەکرا هەمیشە دەستەڵاتی هەڵدەبژارد. لای بلوچەر، ئەو بژاردەیە گێلانە بو. دەستەڵات، وەک خۆویستن، تێربوونی نیە. بە کەمتر لە خاوەندارێتی دەسەڵاتی رەها تێر ناکرێت. وەک ئەوەی بەتایبەتی بەڵایەکە بۆ کەسانی بەوزە، بە هیچ شێوەیەک ناکرێ بەراوردی کاریگەری ئاسایی حەزی خۆشویستنی دەسەڵات و بڕی دووبارەبوونەوەکەی بکەین. ئەوە، بە راستی، بە هەمو پێوەرێک بەهێزترین پاڵنەرە لە ژیانی ئینسانی گرنگدا.

خۆشەویستیی دەستەڵات لەگەڵ ئەزمونکردنی دەستەڵاتدا بە شێوەیەکی گەورە زیاددەکات و، ئەمە بۆ دەستەڵاتێکی کەم و دەستەڵاتێکی کاریگەریش راستە. لە رۆژانی خۆشبەختیی پێش ١٩١٤دا، کە خانمانی خانەدان دەیانتوانی خزمەتکاریان هەبێت، لە ماڵەوەش لەگەڵ ئەزمونکردنی دەستەڵاتدارێتیی و بەساڵاچوندا خۆشەویستیی دەستەڵات زیادیدەکرد. بە هەمان شێوە، لە هەر سیستەمێکی تاکڕەودا، ئەوانەی دەستەڵاتیان لە دەستە زیاتر و زیاتر تاکڕەو و دڵڕەق دەبن بە ئەزمونکردنی ئەو خۆشییانەی دەستەڵات پێیان دەبەخشێ. چوونکە دەستەڵات بەسەر ئینساندا بەوەدا دەردەکەوێ کە وایان لێ دەکات ئەوە بکەن کە دەیکەن نەک ئەوەی کە نابێت بیکەن، ئەو ئینسانەی کە بە خۆشەویستیی دەستەڵات قوڕمیشکراوە زیاتر ئامادەیی تێدایە بۆ ئازاردان نەک چێژوەرگرتنی مۆڵەتدان. ئەگەر تۆ داوا لە سەرکارەکەت بکەیت بۆ مۆڵەتێک بۆ بۆنەیەکی یاساییش، خۆشەویستیی ئەو بۆ دەستەڵات وای لێ دەکات کە لەزەت زیاتر دەبینێ لە رەتکردنەوە وەک لە رازیبون بە پێدانی مۆڵەتەکە. ئەگەر پێویستت بە مۆڵەتی دروستکردن بێ لە شارەوانی، بەرپرسیارە بچوکەکە زیاتر چێژ لە “نا” دەبینێت وەک لە “بەڵێ”. ئا ئەم جۆرە شتەیە کە وا لە خۆشەویستیی دەستەڵات دەکات ئەوەندە بزوێنەرێکی مەترسیدار بێت. 

بەڵام ڕوی تریشی هەن کە زۆرتر حەزلێکراون. بەدواکەوتنی زانست، من وا بیردەکەمەوە، بە شێوەیەکی سەرەکیی ئەویش بە خۆشەویستیی دەستەڵات قوڕمیشکراوە. هەروەها هەمو پێشکەوتنەکان لە زانستی تەکنیکدا. هەروەها لە سیاسەتدا، دەکرێ ریفۆرمخوازێک هێندەی خۆشەویستیی طاغوتێک، خۆشەویستیی بەهێزی بۆ دەستەڵات هەبێت. هەڵەیەکی زۆر گەورە دەبێت ئەگەر خۆشەویستیی دەستەڵات بەیەکجاری سەرکۆنەبکرێ. ئایا بەم بزوێنەرە جوڵابیت بەرەو کردارێک کە سووبەخش بێ، یان کردارێک کە زیانبەخش بێ، دەگەڕێتەوە سەر سیستەمە کۆمەڵایەتییەکە و تواناکانی خۆت. ئەگەر تواناکانت تیۆری یان تەکنیکیی بن، ئەوا بەشدارییەکەت مەعریفیی یان تەکنیکیی دەبێت، وەک یاسایەک، چالاکییەکەت سودبەخش دەبێت. ئەگەر سیاسەتمەدارێک بیت ئەکرێ بە خۆشەویستیی دەستەڵات بجوڵێیت، بەڵام وەک یاسایەک ئەو پاڵنەرە ئەلکێ بەو حەزەوە کەوا بتەوێ دۆخێک ببینی، کە لەبەر هەر هۆیەک بێ، پێت باشترە لە دۆخی ئێستا. ژەنەڕاڵێکی گەورە، وەک ئالسیبادێس [سیاسەتمەدار و ژەنەڕاڵێکی ئەثینای کۆن]، لەوانەیە لای گرنگ نەبێ لە چ لایەکیان بجەنگێ، بەڵام زۆربەی ژەنەڕاڵەکان ئەوەیان لە پەسەند بوە کە شەڕ بۆ وڵاتی خۆیان بکەن و، هەر بۆیە؛ پاڵنەریی دیکەیان هەبوە جگە لە پاڵنەری خۆشەویستیی بۆ دەستەڵات. سیاسەتمەدران لەوانەیە سەنگەری خۆیان زوزو بگۆڕن بۆ ئەوەی هەمیشە لەگەڵ زۆرینە بن، بەڵام زۆربەی سیاسەتمەدارەکان پێشینەیان بۆ حیزبێک هەیە زیاتر لەوانی تر، خۆشەویستییان بۆ دەستەڵات دەخەنە ژێر ڕکێفی ئەو بژاردەیەوە. خۆشەویستیی بۆ دەستەڵات تا ئەو ڕادەیەی بکرێ خاوێن بێ دەکرێ لە هەمو جۆرەکانی ئینساندا ببینرێت. یەکێکیان سەربازی سامانە، کە ناپلیۆن باڵاترین نمونەیە. من وا بیردەکەمەوە ناپلیۆن خاوەنی هیچ تەفزیلاتێکی ئایدیۆلۆژیی نەبو بۆ فەڕەنسا بەسەر کۆریسکادا، بەڵام ئەگەر بوبوایە ئیمپڕاتۆری کۆریسکا، ئەو نەدەبوە ئەو پیاوە گەورەیەی کە بو بەوەی وای نیشاندا کە فەڕەنسیی بێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو جۆرە پیاوانە نمونەی خاوێن نین بۆ حەزی دەسەڵات، لەبەرئەوەی لەزەتی یەکجار لە خۆویستییش وەردەگرن. خاوێنترین نمونە، نمونەی ‘دەسەڵاتداری شاراوەیە’، ئەو دەستەڵاتەی لە پشتی عەڕشەوەیە کە هەرگیز لە ژیانی گشتییدا نابینرێت و، هەمیشە خۆی بەنهێنیی دەهێڵێتەوە: “چەند کەم دەزانن ئەو دەسکەلایانە کە کێ ژێکان رادەکێشێت.” 

باڕۆن هۆلشتین، کە سیاسەتی دەرەوەی ئیمپڕاتۆریی ئەڵمانیی کۆنترۆڵکردبو لە ١٨٩٠ تا ١٩٠٦، وێنەی ئەو جۆرە بەتەواوی روندەکاتەوە. ئەو لە تەویلەیەکدا دەژیا؛ هەرگیز لە کۆمەلگەدا دەرنەکەوت؛ خۆی دوردەگرت لە چاوپێکەوتن لەگەڵ ئیمڕاتۆر تەنها لە یەک تاکە بۆنەدا نەبێت ئەویش بە تکاو ڕجایەکی زۆری ئیمپراتۆر؛ ئەو هەمو داوەتنامەکانی کاروباری دادگای رەتکردەوە، گوایە خاوەنی جلوبەرگێکی دادگا نەبو لەبەری بکات. ئەو ئەو نهێنییانەی لابوو کە توانای ترساندنی راوێژکار و زۆر لە خۆشەویستانی قەیسەری هەبوو. ئەو دەستەڵاتی ترساندنی بەکاردەهێنا، نەک بۆ بەدەستهێنانی سامان یا ناوبانگ و هیچ ئیمتیازاتێک، بەڵکو تەنها بۆ تەبەنیکردنی ئەو سیاسەتی دەرەوەیەی ئەو بە لایەوە پەسەند بو. لە رۆژهەڵاتدا، ئەو جۆرە کاراکتەرانە لەناو خەسێنراوەکاندا هەبون [لە چینی کۆندا، ئیمپراتۆرەکان هەندێک پیاویان دەخەساندن بۆ ئەوەی ببنە پاسەوانی خێزانەکانیان]. 

ئێستا دێمە سەر پاڵنەرەکانی دیکە، هەرچەندە لەڕوی هەستەوە کەمتر بنچینەیین لەوانەی کە تا ئیستا باسمان کردون، بەڵام سەرەڕای ئەوە وەک ئەوانی دی جێی گرنگیین. یەکەم شت لەوانە خۆشەویستییە بۆ خرۆشان. ئینسان گەورەیی خۆی بەرانبەر ئاژەڵەکان نیشاندەدات بە توانای بێزاربوون، هەرچەندە هەندێکجار بیرمکردۆتەوە، بە وردبوونەوە لە مەیمونەکانی باخچەی ئاژەڵان کە لەوانەیە پاشماوەی ئەو هەستە ماندووکەرەیان تیابێت. 

ئەوە هەرچۆنێ بێ، ئەزمون نیشانی دەدات کە هەڵاتن لە بێزاریی یەکێکە لە حەزە بەهێزە راستەقینەکانی تەقریبەن هەموو ئینسانێک. کاتێک بۆ یەکەمجار سپی پێستەکان بۆ یەکەمجارلەگەڵ هەندێک رەگەزی کێوییانەی دەستلێنەدراو بەریەککەوتن، هەمو جۆرێک سوودیان پێشکەشکردن، لە روناکیی ئاینەوە بۆ کولیچەی کولەکە. ئەمە، هەرچەندە ئەکرێ پەشیمان بین لێی، زۆربەی وەحشییەکان لایان گرنگ نەبوو. ئەوەی کە ئەوان زۆر بە بەهادار دەزانن لەناو ئەو دیارییانەی ئێمە بۆمان هێنان ئەو شلەمەنیە سەرخۆشکەرانەبوو کە توانایان پێدەبەخشین، بۆ یەکەمجار لە ژیانیان، وابزانن بۆ چەند ساتێکی کورت کە باشترە زیندو بیت لەوەی کە مردو. هیندییە سورەکان، ئەوکاتەی کە لە لایەن سپی پێستەکانەوە هیچ کاریان تێنەکرابو، سەبیلی خۆیان دەکێشا، نەک هێندە هێمن وەک ئێمە، بە جۆرێک کە لە قوڵاییەوە قومیان لێ دەدات و دەیبوراندنەوە، قسەکەرێکی نیشتیمانپەروەر بە رادەیەک وەحەماسی دەخستن کە پەلاماری عەشیرەتیکی دراوسێیان بدەن، ئەوە هەمو ئەو چێژ و خۆشییەی پێدەبەخشین کە ئێمە (بە گوێرەی تێگەیشتنی ئێمە) لە پێشبڕكێی ئەسپسوارییەوە یان هەڵبژاردنە گشتییەکان وەریدەگرین. چێژی قومارکردن بەتەواوی لە خرۆشاندا دروستدەبێت. مۆنسیور هوک [میسیۆنەرێکی فەڕەنسی 1813-1860] باسی بازرگانانی چینیی دەکات کە لای دیواری گەورەی چین لە زستاندا قوماریان دەکرد تا تەواوی پارەکەیان لەدەستدەدا، ئینجا هەمو شتە بازرگانییەکانیان، دواتر قوماریان لەسەر جلەکانیان دەکرد و بەڕوتیی دەهاتنەدەرەوە تا لە سەرمادا بمرن. لای هەردوکیان، مرۆڤی شارستانی و هیندییە سورە ساویلکەکانیش، وا بیردەکەمەوە ئەوە خۆشەویستیی خرۆشانە کە وا لە جەماوەر دەکات چەپڵە لێبدات کاتێک شەڕێک دەستپێدەکات، هەستەکە رێک هەمان هەستە کە بۆ یارییەکی تۆپی پێ هەیە، هەرچەندە لەوانەیە ئەنجامەکان تا رادەیەک جدییتر بن.

ئاسان نییە بە گشتیی بڕیاربدەیت رەگی هۆکاری خۆشەویستیی بۆ خرۆشان چیە. من بەولایەدا دەشکێمەوە کە وایدابنێم مێشکی ئێمە لەگەڵ ئەو قۆناغەدا راهێنراوە کە ئینسان لەڕێی راوکردنەوە دەژیا. کاتێک ئینسان رۆژێکی درێژی بەسەردەبرد بە چەکی زۆر سەرەتایی بۆ راوکردنی مامزێک بە هیوای بەدەستهێنانی نانی ئێوارە  و، کاتێک، لە کۆتایی رۆژدا، سەرکەوتوانە لاشەی گیاندارێکی بۆ ناو ئەشکەوتەکەی رادەکێشا، ئەو بە لەخۆڕازیبونەوە لێی پاڵدەدایەوە، ئەمە لە کاتێکدا خێزانەکەی گۆشتەکەی لێدەنا. خەواڵو بو و، ئێسکەکانی ژانیان دەکرد و، بۆنی چێشتەکە هەست و دڵی داگیردەکرد. لە کۆتاییدا، دوای خواردنەکە، دەکەوتە خەوێکی قوڵ. لە ژیانێکی وادا نە کات هەبو بۆ بێزاربوون و نە وزە. بەڵام کاتێک ئینسان دەستیکرد بە کشتوکاڵ و، وایکرد خێزانەکەی هەمو ئیشە قوڕسەکان لەناو کێڵگەدا بکات، ئەو کاتی هەبو بۆ تێفکرین لەسەر خۆویستیی ژیانی ئینسان، بۆ داهێنانی خوڕافیات و سیستەمەکانی فەلسەفە و، خەونبینی بە ژیانی دواڕۆژ کە تێیدا بەبەردەوامیی راوی ئاژەڵی کێویی ڤاڵهاڵا دەکات. پێکهاتەی مێشکی ئێمە بۆ ژیانێک گونجاوە کە پڕ بێ لە کاری جەستەیی یەکجار قوڕس. کاتێک گەنجتر بوم راهاتبوم پشوەکانی خۆم بە رۆیشتن پڕبکەمەوە. هەر رۆژەی ٢٥ میل دەڕۆیشتم و، کاتێک ئێوارە دەهات هیچ شتێک پێویستیی نەدەکرد من بەبێزاریی بهێڵێتەوە، لەبەرئەوەی چێژی دانیشتن بەس بو. بەڵام ژیانی مۆدێرن ناتوانێت لەسەر ئەو بنەما فیزیکییە سەختانە بەڕێ بکرێ. بەشی زۆری ئیشی مۆدێرن بێ جوڵەیە و، لە زۆربەی ئیشەکان تەنها چەند ماسولکەیەکی تایبەتەمەندی کەم دەجوڵێنرێن بۆ جێبەجێکردنی کارەکان. کاتێک قەرەباڵغییەک لە مەیدانی ترافاڵگار [یەکێ لە شوێنە ناسراوەکانی لەندەنە] کۆدەبنەوە بۆ هاندانی راگەیەنراوێک کە حکومەت بڕیارێکی داوە بەهۆی ئەو بڕیارەوە ئامادەبوان تیایدا ئەکوژرێن، ئەو خەڵکە کۆنەدەبونەوە ئەگەر ئەو ڕۆژە پێش ئەوەی کۆبنەوە لەوێ ٢٥ میل رۆیشتبان. ئەو چارەسەرییەی شەڕخوازییش، عەمەلیی نییە. ئەگەر بڕیاریش بێت رەگەزی ئینسان بمێنێتەوە – شتێکە کە لەوانەیە، نەخوازراو بێ – ڕێگای دیکە پێویستە بدۆزرێنەوە بۆ دابینکردنی دەرچەی بێ زیان بۆ ئەوەی ئەو وزە فیزیکییە بەکارنەهێنراوەی کە خۆشەویستیی بۆ خرۆشان بەرهەمدێنێت لێوەی بچێتە دەرەوە. ئەوە مەسەلەیەکە لای ئەخلاقییەکان و ریفۆرمیستە کۆمەڵایەتییەکان زۆر کەم قسەی لەسەر کراوە. ریفۆرمیستە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر ئەو رایەن کە شتی جدیتریان هەیە بۆ لەبەرچاوگرتن. ئەخلاقییەکان (مۆرالیستەکان)، لە لاکەی ترەوە، لە رادەبەدەر بە جدییەتی هەمو دەرچەکانی خۆشەویستیی بۆ خرۆشان کاری تێکردون، هەرچەندە ئەو جدییەتەش لە مێشکی خۆیاندا هی ئەنجامدانی گوناهە. هۆڵەکانی سەما، سینەما، ئەم سەردەمەی جاز [جۆرێکە لە مۆسیقا]، هەمویان، ئەگەر بڕوا بە گوێکانمان بکەین، دەرچەن بۆ دۆزەخ و، ئێمە پێویستە باشتر دە کاربخرێین بە دانیشتن لە ماڵێ تا لە گوناهەکانی خۆمان وردبینەوە. من وا خۆم دەبینم کە ناتوانم بەتەواوی کۆکبم لەگەڵ ئەو ئینسانە خەمبارانەی کە ئەو جۆرە ئاگادارکردنەوە رەهاگەرانە دەدەن. ئەهریمەن زۆر شێوەی هەن، هەندێکیان وا نەخشێنراون تا گەنجان هەڵبخەڵەتێنن، هەندێکیان وا هەڵخەڵەتێنراون تا پیر و جدییەکان هەڵبخەڵەتێنن. ئەگەر ئەوە ئەهریمەن بێت کە پاڵ بە گەنجانەوە دەنێت تا خۆش بەسەرببەن، ئەرێ هەمان کەسایەتیی نییە کە وا لە پیر دەکات نکۆڵیی لە چێژوەرگرتن بکات؟ ئەرێ دیسان  لەوانە نییە کە نکۆڵیکردن لە چێژیوەرگرتن شێوەیەک بێت لە خرۆشان کە گونجاو بێت بۆ تەمەنی پیر؟ ئەرێ دیسان ئەو نکۆڵیکردن لە خۆشیوەرگرتنە بۆخۆی مادەی هۆشبەری وەکو ئۆپیوم نییە کە پێویستە بە دۆزی تا بێ بەهێزتر بخورێن بۆ ئەوەی ئەو کاریگەرییە دروستبکات کە دەویسترێت؟ ئەرێ نابێت بترسێین لەوەی کە بە دەستپێکردنی نەفرەت کردن لە سینەما، هەنگاو بە هەنگاو ئاراستەبکرێین بۆ ئیدانەکردنی حیزبە سیاسییە نەیارەکانمان، بۆ نمونە ئیسپانی و پورتوغالی، ئیتالی و ئاسیاو و خەڵکانی تریش، بە کورتی هەمو شتێک یان کەسانێک جگە لە کەسانی نزیک و دەوروبەری خۆمان کە سەر بە هەمان یانە بین؟ ئا ئەو جۆرە ئیدانەکردنانە کاتێک کە بەربڵاوبن، دەبنە هۆکاری دەستپێکردنی شەڕەکان. هەرگیز نەمبیستوە شەڕێک لە هۆڵەکانی سەماکردنەوە دەستیپێکردبێت. 

ئەو شتە جدییەی لە خرۆشاندا هەیە ئەوەیە کە زۆر لە شێوەکانی روخێنەرن. خرۆشان روخێنەرە لەو کەسانەدا کە ناتوانن بەر بە کحولی زۆر و قومارکردن بگرن. روخێنەرە کاتێک شێوەی توندوتیژیی مۆب [گەلەکۆمە] وەردەگرێت. لە سەروی هەمو شتێکیشەوە روخێنەرە کاتێک بەرەو شەڕمان دەبات. ئەوەندە پێویستییەکی قوڵە کە دەرچەی زیانبەخشی لەم جۆرە دەدۆزێتەوە ئەگەر بێتوو دەرچەی بێزیان لە بەردەست نەبن بۆ هاتنە دەرەوە لێی. ئەو دەرچە بێزیانانە لە وەزشدا ئامادەیییان هەیە و، لە سیاسەتیشدا هەن ئەوەندەی کە لە چوارچێوەی بەندە دەستورییەکاندا بپارێزرێت. بەڵام ئەمانە بەس نین، بەتایبەت ئەو جۆرە سیاسەتەی کە پڕ جۆشترینە لە هەمان کاتدا زۆرترین زیان دەبەخشێت. ژیانی مەدەنیی هەمو پێکەوە یەکجار بەرەو نەرمی گەشەیکردوە و، ئەگەر بڕیاربێت جێگیر بێت، دەبێت دەرچەی بێزیان ئامادە بکرێ بۆ ئەو جوڵانەی ناخمان کە باووباپیرانی دوورمان لەڕێی راوەوە پێی تێر بوون. لە ئوسترالیا، ئەو شوێنەی کە خەڵک کەمە و کەروێشک زۆرن، تەماشای ئەو خەڵکە ئاسایییەم کرد کە ویستە سەرەتایییەکانی خۆیان بە ڕێگا سەرەتاییەکانی بە کارامەیی کوشتنی هەزاران کەروێشک هەیانبو تێردەکرد . بەڵام لە لەندەن یان نیو یۆڕک دەبێت هۆکاری دیکە بدۆزیتەوە بۆ ئەوەی ئەو حەزە سەرەتایییانە تێربکەیت. وا بیردەکەمەوە کە هەمو شارێک دەبێت تاڤگەی دەستکردی تێدا بن تا خەڵک تێیاندا بە بەلەمی بچکۆلە کە ئاسان بشکێ خۆیان بخەنە خوارەوە تیایدا، هەروەها هەق وایە مەلەوانگەیان تێدا بێت و پڕ بن لە قڕشی میکانیکیی. هەرکەسێک بینرا کە پشتیوانیی لە شەڕێک دەکات کە شەڕەکە پێویست نەکا ئەنجام بدرێ، پێویستە دو سەعاتان لە رۆژێکدا بخرێتە ناو ئەو ئاژەڵە دڕندانە. بە جدیتر، هەقە خۆمان ماندوو بکەین بۆ ئەوەی کە دەرچەی بونیادگەرانە بدۆزرێنەوە بۆ دەربڕینی خۆشەویستیی خرۆشان. هیچ شتێک لە دونیادا لەو ساتە خۆشتر نییە کە دۆزینەوەیەک یان داهێنانێکی لەناکاو دەکەیت و، زۆر زیاتر خەڵک توانای ئەزمونکردنی ئەو ساتانەیان هەیە لەوەی کە زۆرجار بیریلێدەکرێتەوە. 

دو سۆزی زۆر نزیکی یەکتر کە لەگەڵ زۆر لە پاڵنەرە سیاسییەکانی دی تێکهەڵکێشکراون هەن کە ئینسان بەداخەوە تووشیان دەبێ؛ مەبەستم ترس و رقە. زۆر ئاسایییە رقمان لەوە بێت کە لێی دەترسین، هەروەها زۆرجاریش ڕوو دەدا، بەڵام نەک هەمیشە، دەترسین لەوەی کە رقمان لێیەتی. وا بیردەکەمەوە ئەوە لەوانەیە بکرێ وەکو قانونێک لەناو ئینسانی سەرەتایی وەربگیرێت، کەوا ئەو مرۆڤانە لە هەمان کاتدا بترسن و رقیان لەو شتانەبێ کە ئاشنای نەبون. ئەوان مێگەلی خۆیان هەیە، لە بنەڕەتدا یەکێکی زۆر بچوک. لەناو یەک مێگەلیشدا هەمویان هاوڕێن، مەگەر لەناویاندا هەندێک بواری دوژمنایەتیی تایبەت هەبووێت. مێگەلەکانی دی دوژمنی راستەقینەن بۆیان یاخوود شایانی بوونە دووژمنیانن؛ کە تاکێکی یەکێک لەو مێگەلانە بەسودفە دادەبڕێت لە مێگەلەکە دەکوژرێت. مێگەلێکی بێگانە بەکۆ دەبێ خۆتی لێ لا بدەیت  یان شەڕی لەگەڵ بکەیت بەپێی بارودۆخەکە. ئەوە ئەو جۆرە میکانیزمە سەرەتایییەیە کە هێشتا کاردانەوەکانی ناخمان لە بەرانبەر نەتەوە بێگانەکانکۆنترۆڵ دەکات. کەسێک کە هەرگیز گەشتی نەکردبێت هەمو بێگانەیەک بەو شێوازە دەبینێ کە وەحشییەک ئەندامێکی مێگەلێکی تر دەبینێت. بەڵام ئینسانێک کە گەشتی کردبێت، یان کە پەیوەندیی نێدەوڵەتیی خوێندبێت، ئەوەی بۆ دەرکەوتوە کەوا، ئەگەر بڕیاربێت مێگەلەکەی وی سەرکەوتو بێت، پێویستە تا چەند پلەیەک لەگەڵ مێگەلەکانی دی تێکەڵ ببێت. ئەگەر تۆ ئینگلیز بیت و کەسێک پێت بڵێت “فەڕەنسییەکان برای تۆن”، یەکەم هەستی ناوەکیی تۆ ئەوە دەبێت “قسەی پووچ. ئەوان شانی خۆیان هەڵداوێن و بە فەڕەنسیی قسەدەکەن. تەنانەت وام پێ گوتراوە کە ئەوان بۆقان دەخۆن.” ئەگەر ئەو بۆت رونبکاتەوە کە ئێمە پێویستە شەڕی روسەکان بکەین، وە ئەگەر بڕیاریش بێ ئەوە بکەین، ئەوا شتێکی ویستراوە و دەبێت بۆ بەرگریکردن لە هێلی راین [ڕووبارێکی دریژە لە ئەوروپا]، وە ئەگەر هێڵی راین پێویست بێت بەرگریی لێ بکرێت، ئەوا هاوکاریی فەڕەنسییەکان پێویستییەکە، ئەوکات دەستدەکەیت بەوەی تێبگەی کە ئەو پێتدەڵێت فەڕەنسییەکان برای تۆن مانای چییە. بەڵام ئەگەر هاوسەفەرێک بەردەوام بێت و پێت بڵێت کە روسەکانیش برای تۆن، ئەوکات ناتوانیت دنەت بدات، مەگەر بتوانێت ئەوەت بۆ رونبکاتەوە کە ئێمە لەژێر هەڕەشەی هێرشی خەڵکی سەر مەریخداین. ئێمە ئەوانەمان خۆشدەوێن کە رقیان لە دوژمنەکانمانە و، ئەگەر دوژمنمان نەبن زۆر کەم خەڵک دەمێنێتەوە کە ئێمە خۆشماندەوێن. 

هەمو ئەوانە، لەگەڵ ئەوەشدا، تا ئەو کاتە راستن کە ئێمە بەتەواوی خۆمان خەریک بکەین بە هەڵسوکەوتمان بەرانبەر مرۆڤەکانی دی. تۆ لەوانەیە خاک وەک دوژمنی خۆت تەماشابکەیت لەبەرئەوەی زۆر کەم هۆکاری مانەوەی ژیان بەرهەمدێنێت. تۆ لەوانەیە دایکە سروشت بە گشتیی وەک دوژمنی خۆت دابنێیت و، وا خەیاڵ بکەیت کە ژیانی ئینسان تێکۆشانێکە بۆ زاڵبوون بەسەر سروشتی دایکدا. ئەگەر ئینسان بەو جۆرە ژیانی بینیبوایە، هاوکاریی تەواوی بەشەرییەت ئاسان دەبو. هەوەها ئاسان دەتوانرێت ئەو بینینە بۆ ژیان لای ئینسان دروستبکرێت ئەگەر قوتابخانەکان، رۆژنامەکان و سیاسەتمەداران بۆ ئەو ئامانجە خۆیان تەرخانبکردبوایە. بەڵام قوتابخانەکان بۆ فێرکردنی نیشتیمانپەروەرێتیین؛ رۆژنامەکان بۆ دنەدانی خرۆشان و؛ و سیاسەتمەداران ئامانجیان دوبارە هەڵبژاردنەوەیە. هیچ لەم سێیانە، کەواتە، ناتوانن هیچ بکەن بۆ رزگارکردنی بەشەرییەت لە خۆکوشتنی جووتلایەنە. 

دو رێگا هەن بۆ زاڵبون بەسەر ترسدا: یەکێکیان ئەوەیە کە هەڕەشە دەرەکییەکان لەناوببەیت و، ئەوەی تر ئەوەیە کە خۆت لەسەر فەلسەفەی ڕەواقیەت [ستۆیسیزم] ڕا بهێنیت. ئەوەی دوەمیان دەتوانرێت بەهێزتر بکرێت، بێجگە لەو کاتەی کە کاردانەوەی راستەوخۆ پێویستییەکە، ئەویش بە دورخستنەوەی فیکرەکانمان لە هۆکارەکانی ترس. سەرکەوتن بەسەر ترسدا گرنگییەکی لە رادە بەدەری هەیە. ترس لە خۆیدا بێنرخکەرە، بە ئاسانی دەتوانێت ببێتە هۆی ئالوودەبوون پێیوەی، وا ئەکا رق لەوەی کە لێی دەترسێیت بەرهەم بێت و، ڕاست و ڕێک دەبێتە هۆکاری بێڕەحمی لەڕادەبەدەر. هیچ شتێک هێندەی ئارامیی (سەلامەتی) سوودبەخش نیە بۆ ئینسان. ئەگەر سیستەمێکی جیهانیی دروستبکرێت کە ترس لە شەڕ نەهێڵێت، گەشەکردن لە عەقڵی رۆژانەی خەڵک زۆر زەبەلاح و خێرا دەبێت. لە ئێستادا ترس جیهانی داپۆشیوە. بۆمبی ئەتۆمیی و بۆمبی بەکتریایی، لەلایەن کۆمیونیستی ترسنۆک یان سەرمایەداری بەدکار جا هەرکامێکیان بن، لە ئێستادا بوونەتە هۆی ئەوەی واشنتن و کرێملن بلەرزێنن و ئینسان زیاتر بەرەو کونێکی تاریک ببەن. ئەگەر بڕیار بێت شتەکان باشتر ببن، یەکەم و گرنگترین هەنگاوێک دۆزینەوەی رێگایەکە بۆ لەناوبردنی ترس. ئەمڕۆ جیهان مودمین بوە بە ململانێی ئایدیۆلۆجییە نەیارەکان و، یەکێک لە هۆکارە دیارەکانی ململانێکان حەزە بۆ بردنەوەی ئایدیۆلۆجیی ئێمە و تێكشکاندنی ئەویدی. وا بیر ناکەمەوە کە پاڵنەری بنەڕەتیی لێرە هیچ پەیوەستییەکی لەگەڵ ئایدیۆلۆجییەکاندا هەبێت. وا بیردەکەمەوە ئایدیۆلۆجییەکان تەنها رێگایەکن بۆ گروپبەندکردنی خەڵک و، ئەوهەست و سۆزانەی بەرپرسیارن لەمە تەنها ئەوانەن کە هەمیشە لەنێوان گروپە نەیارەکانەوە دروست دەبن. بێگومان زۆر هۆکار هەن بۆ ڕقلێبونەوە لە کۆمیونیستەکان. یەکەم و پێشی هەمویان، ئێمە بڕوامان وایە کە ئەوان خۆزگە دەخوازن بۆ ئەوەی سامانمان لێبستێنن. خۆ سەرەڕای ئەوەی لەگەڵ دزەکانیش ناڕێکین بەڵام لە راستییدا هەڵسوکەوتمان بەرانبەریان زۆر جیاوازە لە هەڵسوکەوتمان بەرانبەر کۆمیونیستەکان-بە شێوەیەکی سەرەکیی لەبەرئەوەی بە هەمان پلە ترسمان لەسەر دروستناکەن. دوەم، رقمان لە کۆمیونیستەکانە لەبەرئەوەی ئەوان بێدینن. بەڵام چینییەکان لە سەدەی یازدەهەمەوە بێدینن و تەنها ئەوکاتە رقمان لێیان هەڵسا کاتێک چیانگ کای-شێک [سەرۆکی کۆماری لە 1928-1975] تیایاندا دەرکەوت. سێیەم، ئێمە رقمان لە کۆمیونیستەکانە چونکە بڕوایان بە دیموکراسیی نییە، بەڵام ئەوە هەرگیز هۆکارێک نەبوە بۆ رقلێبون لە فڕانکۆ. چوارەم، رقمان لێیانە لەبەرئەوەی ئەوان رێ بە ئازادیی نادەن؛ بۆ ئەمەیان ئەوەندە بە توندی گرتوومانە، کەوا بڕیارمانداوە لاسایییان بکەینەوە. ئەوە رونە کە ئەوانە بناغە راستەقینەکەی رقی ئێمە نین. ئێمە رقمان لێیانە چونکە لێیان دەترسێین و ئەوان ئەمان ترسێنن. ئەگەر بهاتبوایە و روسەکان هەر پابەندبوان بە دینی ئۆڕثۆدۆکسی گریکیی، ئەگەر حوکمڕانیی پارلەمانییان دامەزراندبوایە و، میدیایەکی بەتەواوی ئازادیان هەبوایە رۆژانە سوکایەتییان بە ئێمە بکردبوایە، ئەنجا – هێشتا سوپایەکیان هەبوایە ئەوەندەی ئەوەی ئێستایان بەهێزبایە- هێستا هەر پێویست بو رقمان لێیان بێت لەبەرئەوەی نیشانیانداوین کە لە ئەرزی واقیعدا دەتوانن دووژمنمان بن. 

بێگومان رقی دینیی هەیە و دەتوانرێت هۆکارێک بێت بۆ دوژمنایەتیی. بەڵام وای بۆ دەچم ئەوە سێبەری هەستی مێگەل بێت: ئەو ئینسانەی تێروانینی دینیی جیاوازی هەیە هەست بە نامۆیی دەکات و، هەرچییەکیش نامۆ بێت دەبێت مەترسیدار بێت. لە راستییدا، ئایدیۆلۆجییەکان رێگایەکن کە لەڕێیانەوە مێگەل دروستدەکرێت و، سایکۆلۆجیاکەش هەمان شتە بەهەر شێوازێک مێگەلەکە دروستکرابێت. 

لەوانەیە وا هەستبکەیت کە من تەنها باسم لە پاڵنەرە خراپەکان کردوە، یان، لە باشترین دۆخدا، ئەوانەی کە لەڕوی ئەخلاقییەوە بێلایەنن. بەداخەوەم، ئەو پاڵنەرانە وەک قانونێک بەهێزترن لە پاڵنەرە خۆنەویستەکان، بەڵام ئەوە رەتناکەمەوە کە پاڵنەرە خۆنەویستەکانیش هەن، لەوانەشە لە هەندێک بۆنەدا کاریگەر بن. بێگومان توڕەیی دژ بە کۆیلایەتیی لە ئینگلاند لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم زۆر خۆنەویستانە بو و، زۆریش کاریگەر بو. یارمەتیدەربوونی خۆنەویستی لە ساڵی ١٨٣٣ سەلمێندرا کاتێک باجدەرە بەڕیتانییەکان ملیۆنانیان بەخشییە خاوەن زەوییە جامایکییەکان وەک قەرەبوکردنەوە لە بەرانبەر ئازادکردنی کۆیلەکانیان و، هەروەها بەو راستییەی کە لە کۆنگرێسی ڤیەننا حکومەتی بەریتانیا خۆی ئامادەکردبو بۆ تەنازولی زۆر تا نەتەوەکانی دیش بازرگانیی کۆیلە قەدەغەبکەن. ئەوە نمونەیەکە لە رابردودا، بەڵام لە ئەمڕۆدا ئەمریکا نمونەی وای بەخشیون کە وەک نمونەکەی پێشو دیارن. ناچمە ناو باسکردنی ئەوانە، چونکە نامەوێت لەناو مشتومڕەکانی ئەمڕۆدا چەق بخۆم. 

وا بیردەکەمەوە ناتوانرێت پرسیار لەوە بکرێت ئایا هاوسۆزیی پاڵنەرێکی ڕاستەقینەیە، یان ئەوەی کا ئایا هەندێک کەس لە هەندێک ساتدا تا رادەیەک بە ئازاری ئەوانی دی ناڕەحەت دەبن. ئەوە هاوسۆزییە کە زۆر لە پێشکەوتنە ئینسانییەکانی لە سەد ساڵی رابردودا بەگەڕخستون. ئێمە توشی شۆکدەبین کاتێک چیرۆکی مامەڵکردنی خراپ لەگەڵ ئەوانە دەبیستین کە نەخۆشیی دەرونییان هەیە و، ئێستا ژمارەیەکی زۆر شوێنی مانەوە هەیە کە بەخراپیی مامەڵەیان لەگەڵدا ناکرێت. زیندانییەکان لە زیندانەکانی وڵاتانی رۆژئاوایی نابێت ئازاربدرێن و، کاتێک ئازاردەدرێن، هەرایەکی گەورە دروستدەبێت ئەگەر راستییەکان ئاشکرابکرێن. ئێمە قبوڵی مامەڵەکردنی بێ دایکوباوکان ناکەین وەک ئەو جۆرەی کە لە چیرۆکی ئۆلڤیەر تویستدا مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت. وڵاتانی پڕۆتێستانت دژ بە دڵڕەقیین بەرانبەر گیانلەبەران. لە هەمو ئەمانەدا هاوسۆزی لەڕوی سیاسییەوە کاریگەر بوە. ئەگەر ترسی شەڕ نەبوایە، کاریگەرییەکەی زۆر گەورەتر دەبو. لەوانەبو باشترین هیوا بۆ داهاتوی بەشەرییەت ئەوە بێت کە چەند رێگایەک بدۆزرێنەوە بۆ زیادکردنی چڕیی هاوسۆزیی. 

ئیتر کاتی ئەوەیە گفتوگۆکەمان کورت بکەینەوە. سیاسەت زیاتر گرنگیی دەدات بە مێگەل نەک تاکەکان، کەواتە ئەو سۆزانەی لە سیاسەتدا گرنگن ئەو سۆز و هەستانەن کە زۆربەی ئەندامانی مێگەلێکی دیاریکراو بە هەمان شێوە هەستیپێدەکەن. ئەو میکانیزمی ناوەکیی گشتییانەی کە کارتێکەرە سیاسییەکانی لەسەر دامەزراوە ئەوەیە کە دەبێت هاوکاریی لەناوخۆی مێگەلدا هەبێت و دڵڕەقییش بەرانبەر مێگەلەکانی دیکە هەبێت. هاوکاریی لەناو مێگەلدا هەرگیز تەواو ڕێک و پێک نییە. ئەندام هەن لەناو مێگەلدا کە لەڕوی مانای وشەناسی (ئێتیمیلۆجییە)وە ئەوترێ دژەباون، ئەوە مانەی ئەوەیە کە هەمیشە لە دەرەوەی مێگەلن. ئەو ئەندامانە ئەوانەن کە کەوتونەتە خوارەوە، یان سەرەوەی خەڵکی ئاسایی. ئەمانە ئەگرێتەوە: گەمژەکان، تاوانبارەکان، پێغەمبەرەکان و داهێنەرەکان. مێگەلی ژیر لەو جۆرە کەسانە دەبەخشێت کە کەوتونەتە سەرەوەی تێكڕاکە و بە کەمترین رەقییش مامەڵە لەگەڵ ئەوانە دەکات کە کەوتونەتە خوارەوە. 

دەربارەی پەیوەندیی لەگەڵ مێگەلەکانی دی، تەکنیکی مۆدێرن ململانێیەکی بەرهەمهێناوە لەنێوان بەرژەوەندیی-خۆییی و غەریزەدا. لە کۆندا، کاتێک دو عەشیرەت دژی یەک شەڕیان دەکرد، یەکێکیان کۆتایی بەوی دیکە دەهێنا و خاکەکەی دەخستە سەر خاکەکەی خۆی. لە ڕوانگەی لایەنی سەرکەوتوەوە، تەواوی ئۆپەراسیۆنەکە زۆر رازیکەر بو. کوشتن هەرگیز گرانبەها نەبو و، خرۆشانەکە جێی لێ رازیبون بو. ئەوە جێی سەرسوڕمان نییە، لەو دۆخانەدا، شەڕ بەردەوام دەبو. بەداخەوە، ئێمە هێشتا خاوەنی جۆرە سۆزێکین کە لەگەڵ ئەو جۆرە شەڕە سەرەتاییانەدا دەگونجێت، لە کاتێکدا ئۆپەراسیۆنە حەقیقیەکانی شەڕ بەتەواوی گۆڕاون. کوشتنی دوژمن لە شەڕی مۆدێرندا زۆر ئۆپەراسیۆنێکی گرانبەهایە. ئەکەر بینیە پێش چاوی خۆت کە چەند ئەڵمانیی کوژران لە دوا شەڕدا و، سەرکەوتوەکان چەندە باجیان داوە لە داهاتی ئەو سەرکەوتنەیان [لە بەریتانیا هەموو قازانجێک باجی ئەبێ لێ بدرێت]، تۆ دەتوانی، بە کۆی داهاتەکە و دابەشکردانی بەسەر ژمارەی کوژراوەکاندا، دەتوانی بزانی کوشتنی ئەڵمانێک چەندی تێچوە، دەتوانی ئەوەش بزانی کە تێچونی ئەڵمانییەکی مردو زۆر گران بوە. لە رۆژهەڵاتدا، راستە، دوژمنەکانی ئەڵمانەکان قازانجە دێرینەکانی خۆیان مسۆگەرکردوە بە بەکارهێنانی دانیشتوانە تێكشکاوەکان و داگیرکردنی خاکیان. لەگەڵ ئەوەشدا، براوە رۆژئاوایییەکان لەو جۆرە قازانجانەیان بەدەستنەهێناون. ئەوە ڕونە کە شەڕی مۆدێرن بزنسێکی باش نییە لە روانگەی دارایییەوە. هەرچەندە هەردو شەڕی جیهانییمان بردنەوە، ئێستا ئێمە دەوڵەمەندتر دەبوین ئەگەر هیچ کام لە شەڕەکان ڕویان نەدایە. ئەگەر ئینسان بە ڕاستی پەیوەست بوایە بە بەرژەوەندیی خۆیەوە، کە لە ڕاستیدا وانین – تەنها لە حاڵەتی چەند زاهیدێکی کەمدا نەبێت – ئەوا تەواوی بەشەرییەت دەبوایە هاوکاریی یەکتریان بکردایە. چیتر شەڕ نەدەبو، چیتر سوپا نەدەبو، سوپای دەریایی نەدەبو و چیتر بۆمبی ئەتۆمیی نەدەبو. هیچ سوپای پڕۆپاگەندەکاران نەدەبو کە بۆ ژەهراویکردنی مێشکی نەتەوەی A دژی نەتەوەی B دامەزرێنراون و، بەپێچەوانەوەشەوە. هیچ سوپایەکی بەرپرسیاران نەدەبو کە لەسەر سنورەکانەوە کتێبی بیانیی و بیری بیانیی قەدەغەبکەن و رێبگرن لە هاتنەوەوەی وڵات، هەرچەندە نایابیش بن. هیچ جۆرە گومرگ و قەدەغەیەکیش لەسەر کەلوپەلەکان نەدەبو بۆ دڵنیای دان بە بزنس و دەستپێشخەریی بچوک لە کاتێکدا ئەگەر یەک دانەی گەورە هەبوایە لە ڕووی ئابوریەوە باشتر ئەبو. هەمو ئەم شتانە زۆر بەخێرایی دەهاتنە دی ئەگەر مرۆڤ حەزی لە خۆشبەختیی خۆی بوایە هێندەی حەزی لە بەدبەختکردنی دراوسێکانیەتی. بەڵام تۆ پێمدەڵێی، ئەو خەونە یۆتپیایییانە بە کەڵکی چی دێن؟ [نامەفهوم]ئەخلاقییەکان ئەوە دەزانن کە ئێمە بەتەواوی خۆپەرست نابین و، تا دەگەینە چەرخی نوێ ئەوە مەحاڵ دەبێت.

١١ی کانونی یەکەم ١٩٥٠

=====
فەرموون پدف و docx.
تێبینی: ڕستەیەکی تیایە بە 3 ئینگلیز و 3 کورد بۆمان وەرنەگێڕدرا.

خۆشویستن ئاقڵانەیە، ڕق لێبوونەوە بێ ئەقڵانەیە

نهێنی ئەوەی هەموو کەسێ بەدوای ئەوەدا ئەگەڕێ کەسێکی تر خۆشی بوێت کەچی زۆر لەخۆی ناکا کەسی خۆش‌ بوێت، لەهەمان کاتیشدا لافی گەورە لەسەر “خۆشەویستی” لێ ئەدات، لە شیکارەکانی بێرتراند ڕەسڵدایە. ڕەسڵ خۆشویستن بە دروستکردن و ڕق لێبوونەوەش‌ بە کاولکردن ئەزانێ. لە جێگایەکی تریش خۆشویستن بە ئاقڵانە و ڕق لێ‌بوونەوەش بە بێ ئەقڵی ئەزانێت.

هەروا دروستکردن بە کارێکی سەخت و کاولکردنیش بە ئاسان ئەزانێت (هەر واشە بە ئەقڵی هەموومان). ئێ بەشەریش بە سروشت کاری ئاسان هەڵەبژێرێت.

بۆیە چاوەڕێ ئەکا خەڵکی تر خەریکی دروست کردن (کارە سەختەکە) بن و جەنابیشی بە دڵی خۆی کاولکاری (ئاسانەکە) بکات. ئەیەوێ بە پۆستاڵ بکەوێتە ناو باخ و باخاتی خەڵکی، بەوەش ناوەستێ چاوەڕێیە خەڵک شوێن-پێ-کانی جەنابی بکەنەوە بە گوڵ و گوڵزار بۆی.

ئەمە فەلسەفە نیە و ئەوی بڵێ تێ ناگەم خۆی گێل ئەکا و ئاسان هەڵەبژێرێ، ئەمە ئەقڵ و بیرکردنەوەیەکی یەکجار سادەیە کە چارەسەری جەنگە گەورەکانی پێ‌ ئەکرێ. بڵاوکردنەوەی خۆشەویستی زۆربەی زۆری کێشەکان چارەسەر ئەکا.

گوڵەکەی خوارەوەش، گوڵەکەی مامۆستا ئەحمەد مەهدیە کە تا دوا ساتی ژیانی خەریک بڵاوکردنەوەی خۆشەویستی بوو. زۆرێکمان بە عەیبەی ئەزانین.ahmed2

ئەقڵ چیە؟

800px-bertrand_russell_transparent_bgبۆ وەڵامی تەواوی پرسیارەکە ئەبێ کتێبی شیکاری ئەقڵ”ی ڕەسڵ بخوێنیتەوە. بەڵام لەوێدا مێشک/ئەقڵ لای بێرتراند ڕەسڵ بە کورتی چوار شتە:

١) تێگەشتن (بە یارمەتی هەستەکان، بۆ نمونە بە چاو کورسیەک ئەبینی و ئەزانی کورسیە)،

٢) بیرکەوتنەوە (کورسیەکت بینیوە و ئێستا کە دیار نیە بیرتە)،

٣) بیرکردنەوە (ئەتوانی بیر لە کورسیەک بکەیتەوە ١٤ قاچی هەبێت) وە

٤) بیروباوەڕ (ئەتوانی خاوەن باوەڕێک بیت کە شتێک چوار قاچی هەبێت کورسی نیە).

ئیتر بە یارمەتی ئەم چوار تایبەتمەندیەی مرۆڤ ئەتوانی “کەمئەقڵی” و “ئاقڵی”ەیەکانی مرۆڤ لەسەر ئەو بناغەیە دیاری بکەیت. بۆ نمونە گەر بتەوێ بڵێ فڵانکەس بێ ئەقڵە لەبەر ئەوەی لێم تێ ناگات، ئیتر ئەتوانی بڵێی لەبەر ئەوەی هەستەکانی زەعیفە یان تەرکیزی خستۆتە سەر شتانێکی تر کە ئەوەی من بۆی باس ئەکەم یەکێ نیە لەو شتانە. یان بیرهاتنەوەی لاوازە کە دیسان هێما ئەکەین بۆ (٢). تەبیعی گرنگە بوترێ کەوا خاڵی (٤) ئەبێ مەبەست لێی “ئیمانداری”ش بێت. بەڵام وەکو تریش شتانی ئاسایی کە باوەڕت پێیانە، وەک ئەوەی سەرباری پێشبینیەکانی هەوا تۆ پێچەوانە سوور بیت لەسەر ئەوەی شتێکی تر بێ کەسێکی بێئەقڵ نیت لەبەر ئەوەی “پێشبینی”ن نەک “ڕاستی”. گرنگە کەوا “بیروباوەڕ” یان هەر یەک لە سێ وشە/چەمکەکەی تریش پێناسەیان ڕوون و دیار بێت.

 

بە لەبەرچاو گرتنی ئەمە، دێڕێکی هەیە ئەڵێ: “کەسێکی بێ ئەقڵ ناتوانێ بە دروستی قسەی کەسێکی زیرەک بگوازێتەوە، لەبەر ئەوەی ئەوەی گوێی لێ ئەبێ لاشعوری وەرئەگێڕێ بۆ شتێ کە خۆی لێی تێ بگات”. سەرچاوەی دەق لە کتێبی “مێژووی فەلسەفەی ڕۆژاوا”ی شاکاری ڕەسڵ دەرهێنراوە. لێرە لەم پەڕەی فەیسبوک وەرم گرتوە. کەوابێ ئەکرێ بڵێین کەسێکی بێ ئەقڵ یان کەم ئەقڵ، جا هەر یەک لەو چوارەی سەرەوەی تیا مەوجود نەبێ یان کەم بێت، ناتوانێ بابەتێکی زانستی، بابەتێکی قوڵی فەلسەفی بگوازێتەوە.

هەڵبەت ئەمە زۆر قسە هەڵ ئەگرێت. نمونەی سادە بۆ تێگەشتن لەمە کۆدکردنی کۆمپیوتەرە. ئەوانەی کە توانای باڵایان هەیە هەم لە بیرکاری هەم لە بەکارهێنانی زمانێکی کۆمپیوتەر جۆری نوسینی کۆدەکانیان جیاوازە لە کەسانی نەشارەزا. کەسانێک کە ئەتوانن ئەوەی کەسانی نەشارەزا بە چەن دێڕێک بینوسن ئەمان بە دێڕێک یەن چەن دێڕ کەمتر ئەینوسن، کەسانی نەزان ئەکرێ هەر نەشتوانن بیخوێننەوە. هەر چۆن ئەگەر “وتارێک دەربارەی تێگەشتنی مرۆڤ”ی جۆن لۆک بگری بە دەستەوە بەدەر لەوەی زمانێکی باشی گەرەکە، خودی بابەتەکانیش کە باسی ئەکات هەمووکەس ناتوانن حاڵی بن لێی.

ئەمە سەرەتایەکە بۆ زیاتر خوێندنەوە لەسەر ئەم بابەتە، بەڵام گرنگ ئەوەیە لە چەن لایەکەوە تەماشا بکەین کە ئەوەی پێی ئەڵێین ئەقڵ، ئەوەی کە شانازی پێوە ئەکەین جیامان ئەکاتەوە لە ئاژەڵ و خەڵکانی تریش بەڕاستی چیە؟ لە چی پێک هاتوە؟ چەن بەشە؟ چونکە ئەوەی لە کایە ئەکادیمیەکان و زانستیەکاندا زیاتر بایەخی پێ ئەدرێ ئەوەیە کە بە زیرەکی (ذکاء) ناسراوە کە ئەگەر هەڵە نەبم ئاستێکی باڵای بەکارهێنانی سێ بەشەکەی یەکەمی ئەوەی سەرەوەیە نەک بیروباوەڕ. ئەوەشی لە تاقیکردنەوە ژیریەکاندا هەیە (IQ) زیاتر بایەخ ئەدا بە هەر یەکێ لەو سێیە. لای بێرتراند ڕەسڵ باوەڕ’یش بەشێکە لە ئەقڵ، بەڵام ئەقڵ یەکسان نیە بە باوەڕ.

خۆ ئەگەر بمانەوێ زیاتر فێر بین ئەکرێ کۆرسێکیشی لەسەر بخوێنین. تا ئێرە بەسە.