ئەقڵ چیە؟

800px-bertrand_russell_transparent_bgبۆ وەڵامی تەواوی پرسیارەکە ئەبێ کتێبی شیکاری ئەقڵ”ی ڕەسڵ بخوێنیتەوە. بەڵام لەوێدا مێشک/ئەقڵ لای بێرتراند ڕەسڵ بە کورتی چوار شتە:

١) تێگەشتن (بە یارمەتی هەستەکان، بۆ نمونە بە چاو کورسیەک ئەبینی و ئەزانی کورسیە)،

٢) بیرکەوتنەوە (کورسیەکت بینیوە و ئێستا کە دیار نیە بیرتە)،

٣) بیرکردنەوە (ئەتوانی بیر لە کورسیەک بکەیتەوە ١٤ قاچی هەبێت) وە

٤) بیروباوەڕ (ئەتوانی خاوەن باوەڕێک بیت کە شتێک چوار قاچی هەبێت کورسی نیە).

ئیتر بە یارمەتی ئەم چوار تایبەتمەندیەی مرۆڤ ئەتوانی “کەمئەقڵی” و “ئاقڵی”ەیەکانی مرۆڤ لەسەر ئەو بناغەیە دیاری بکەیت. بۆ نمونە گەر بتەوێ بڵێ فڵانکەس بێ ئەقڵە لەبەر ئەوەی لێم تێ ناگات، ئیتر ئەتوانی بڵێی لەبەر ئەوەی هەستەکانی زەعیفە یان تەرکیزی خستۆتە سەر شتانێکی تر کە ئەوەی من بۆی باس ئەکەم یەکێ نیە لەو شتانە. یان بیرهاتنەوەی لاوازە کە دیسان هێما ئەکەین بۆ (٢). تەبیعی گرنگە بوترێ کەوا خاڵی (٤) ئەبێ مەبەست لێی “ئیمانداری”ش بێت. بەڵام وەکو تریش شتانی ئاسایی کە باوەڕت پێیانە، وەک ئەوەی سەرباری پێشبینیەکانی هەوا تۆ پێچەوانە سوور بیت لەسەر ئەوەی شتێکی تر بێ کەسێکی بێئەقڵ نیت لەبەر ئەوەی “پێشبینی”ن نەک “ڕاستی”. گرنگە کەوا “بیروباوەڕ” یان هەر یەک لە سێ وشە/چەمکەکەی تریش پێناسەیان ڕوون و دیار بێت.

 

بە لەبەرچاو گرتنی ئەمە، دێڕێکی هەیە ئەڵێ: “کەسێکی بێ ئەقڵ ناتوانێ بە دروستی قسەی کەسێکی زیرەک بگوازێتەوە، لەبەر ئەوەی ئەوەی گوێی لێ ئەبێ لاشعوری وەرئەگێڕێ بۆ شتێ کە خۆی لێی تێ بگات”. سەرچاوەی دەق لە کتێبی “مێژووی فەلسەفەی ڕۆژاوا”ی شاکاری ڕەسڵ دەرهێنراوە. لێرە لەم پەڕەی فەیسبوک وەرم گرتوە. کەوابێ ئەکرێ بڵێین کەسێکی بێ ئەقڵ یان کەم ئەقڵ، جا هەر یەک لەو چوارەی سەرەوەی تیا مەوجود نەبێ یان کەم بێت، ناتوانێ بابەتێکی زانستی، بابەتێکی قوڵی فەلسەفی بگوازێتەوە.

هەڵبەت ئەمە زۆر قسە هەڵ ئەگرێت. نمونەی سادە بۆ تێگەشتن لەمە کۆدکردنی کۆمپیوتەرە. ئەوانەی کە توانای باڵایان هەیە هەم لە بیرکاری هەم لە بەکارهێنانی زمانێکی کۆمپیوتەر جۆری نوسینی کۆدەکانیان جیاوازە لە کەسانی نەشارەزا. کەسانێک کە ئەتوانن ئەوەی کەسانی نەشارەزا بە چەن دێڕێک بینوسن ئەمان بە دێڕێک یەن چەن دێڕ کەمتر ئەینوسن، کەسانی نەزان ئەکرێ هەر نەشتوانن بیخوێننەوە. هەر چۆن ئەگەر “وتارێک دەربارەی تێگەشتنی مرۆڤ”ی جۆن لۆک بگری بە دەستەوە بەدەر لەوەی زمانێکی باشی گەرەکە، خودی بابەتەکانیش کە باسی ئەکات هەمووکەس ناتوانن حاڵی بن لێی.

ئەمە سەرەتایەکە بۆ زیاتر خوێندنەوە لەسەر ئەم بابەتە، بەڵام گرنگ ئەوەیە لە چەن لایەکەوە تەماشا بکەین کە ئەوەی پێی ئەڵێین ئەقڵ، ئەوەی کە شانازی پێوە ئەکەین جیامان ئەکاتەوە لە ئاژەڵ و خەڵکانی تریش بەڕاستی چیە؟ لە چی پێک هاتوە؟ چەن بەشە؟ چونکە ئەوەی لە کایە ئەکادیمیەکان و زانستیەکاندا زیاتر بایەخی پێ ئەدرێ ئەوەیە کە بە زیرەکی (ذکاء) ناسراوە کە ئەگەر هەڵە نەبم ئاستێکی باڵای بەکارهێنانی سێ بەشەکەی یەکەمی ئەوەی سەرەوەیە نەک بیروباوەڕ. ئەوەشی لە تاقیکردنەوە ژیریەکاندا هەیە (IQ) زیاتر بایەخ ئەدا بە هەر یەکێ لەو سێیە. لای بێرتراند ڕەسڵ باوەڕ’یش بەشێکە لە ئەقڵ، بەڵام ئەقڵ یەکسان نیە بە باوەڕ.

خۆ ئەگەر بمانەوێ زیاتر فێر بین ئەکرێ کۆرسێکیشی لەسەر بخوێنین. تا ئێرە بەسە.

2 thoughts on “ئەقڵ چیە؟

سەرنجێک بنوسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  گۆڕین )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  گۆڕین )

Connecting to %s