وەهابیەتی تازە سەرۆک و بناغەدانەرەکانی کێن؟

لێرە باسی وەهابیەت ناکەم، تەنها لام گرنگە پێش خوێندنەوەی بابەتەکە بزانی لە وشەی “تازە” مەبەست دوای ١٩٠٢ بە دواوەیە.

نوسەر و سیخوڕی دەزگای زانیاری سەربارزی بەریتانی پێشوو، بەڕێز ئالیستەر کروک لەژێر ئەم ناونیشانەدا لە هەفینگتن پۆست ئەنوسێ :

وێنەی جۆن فیلبی
جۆن فیلبی ناسراو بە شێخ عەبدوڵا ئەندازیاری دەوڵەتی عەرەبستانی سعودی سەرچاوە: ویکیپیدیا

“بۆمبە تەوقیت کراوەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست: ئامانجی ڕاستەقینەی داعش جێگرتنەوەی خانەوادەی ئال سعودە وەک حاکمی عەرەبستان”.

پێشتر باسم کرد کە تەنها بازرگانی گەورەی ناوچەکە وەچەکانی ئیبن سعودن. لەوێدا پێچەوانەی زۆرێک من ئێران بەو دەوڵەتە نازانم کە ڕۆژاوا نیشانی دنیای ئەدات، بەڵێ هەیە و خاوەن چەندین هەزار ساڵ شارستانیەتن، بەڵام خۆ شەڕ لەگەڵ هەوا ناکرێت، گەر بتەوێ شەڕ بکەی ئەبێ دوژمنێکت هەبێ بەرگەی چوار ڕۆژ بگرێ تا قسەکەی بارۆن ڕۆتشیڵد بتوانی جێبەجێ بکەیت. بۆیە نوسەر گۆشە شیعیەکە باس ئەکات بەڵام ناچێتە پاڵ هەندی کە پێیان وایە ناوچەکە دووجەمسەری سەرەکی تەنها ئێران و سعودیەن و بڕایەوە. نوسەر مێژوویەکی جوان باس ئەکات، بۆخۆی سوودی تەواو لە نوسینەکەشی تەنها لەوەدایە. دەنا کە بێینە سەر تێگەشتنی تەواو لە باسەکەی خێرا بۆمان دەر ئەکەوێ کە چەن بۆی سەختە ئەو دژیەکیەی لە نوسینەکەیدا هەیە بیشارێتەوە.

دژیەکیەکە لەوەدایە لەلایەکەوە بەوە خۆت دەربازکەی کە کلیلی وەهابیەتی تازە کابرایەکی ڕۆژاوایە بەڵام موسوڵمان بوە، وە لەلایەکی ترەوە بەبەرچاومانەوە پێما بڵێی کە ڕۆژاوا ناتوانێ هیچ بکات و تەنها ئەبێ تەماشاکەر بێت. کاری من نیە بچم نامەی بۆ بنوسم و بڵێم بۆ وا ئەنوسی چونکە دڵنیام خۆی چاک ئەزانێ بۆ وا ئەنوسێت، بەڵام کاری منە کە هەم خۆم چاک لێی تێ بگەم هەم ئەوانەش کە چۆڕە متمانەیەکیان بە خوێندنەوەکانی منە لێرە شتێک فێر بن.

بۆیە ئەبێ لەوێوە دەست پێ بکەم کە نوسینی یەکەمم لەسەر کوڕانی سعود بوو بە کورتی تیایدا نوسیبووم کە بازرگانی/سیاسەت تەنها ئامانج تیایدا قازانجە و لە ناوچەکەی ئێمەشدا تەنها بازرگانێکی گەورە کوڕانی سعودن کە لەوان باشتر شەریک دەست ناکەوێت بۆ دەوڵەتە گەورەکانی دنیا کە داڕێژەری نەخشەی ناوچەکەن. وە لە ڕاستیدا نەوتی ناوچەکەشە ئەوانی بەم شێوەیە گەیاندۆتە لوتکەی وزە و تەکنۆلۆجیا. ئەو کاتەش کە یەکێ لە کوڕانی عەبدولعەزیز بڕیاری دا نەوت لە ئەمریکا ببرێت، بۆخۆی چیرۆکێکی ترە.

بەڵام مێژوو ئاوا باس ناکرێت، بۆیە هەڵی ئەگرم بۆ جێگای تر نەک بڵاگ. بەڵام سەیرترین قسەی لای من ئەوەیە کە ئەڵێ “لە ئێستادا ڕۆژاوا هیچی پێ ناکرێ ئەوەنەبێ دانیشێ و سەیر بکات”. ئەمە قسەی کەسێکە کە دواتر خۆی دێتە سەر ئەوەی باسی سیخوڕی “عەرەبچی” ناسراو بە شێخ عەبدوڵا، جۆن فیلبی کە کاتی خۆی پێرسی کۆکس لە عێراق کردویەتی بەسەرۆکی “مالیە” کە بۆخۆی باسێکی ترە. جەنابی ئالیستەر باسی ئەوە ئەکات کە چۆن جۆن فیلبی لەگەڵ عەبدولعەزیزی کوڕی سعود بە پێچەوانەی ئەقڵی بچوکی ئێمە، مەکیاڤیلیانە سوود لە وەهابیەت وەر ئەگرن و دەوڵەتی ئێستای سعودیەی پێ دروست ئەکەن بەو جۆرەی کە لە بابەتی پێشوودا ئاماژەی پێ کراوە. هەڵبەت جەنابی وا نافەرموێ، ئەو ئەڵێ گوایە شێخ عەبدوڵا فیلبی باوەڕی بە وەهابیەت هێناوە و لەگەڵ ئال سعود خەریکی لەناوبردنی موسوڵمانانی ترن وە ئێستاش داعش گوایە ئاوێنەیەک نیشانی خەڵکی سعودی ئەدات.

جەنابی ئالیستەر چۆن باسی فیلبی ئەکات؟ ئاوا “پارادۆکسانە، ئەفسەرێکی بەریتانی بوو کە یارمەتی ئەوەیدا جینی وڵاتە تازەکە دانێت. ئەو ئەفسەرە بەریتانیەش هاری سەنت جۆن فیلبی بوو…..ئەو بوو بە ئامۆژگاری نزیکی عەبدولعەزیز، دوای ئەوەی دەستی لەکار کێشایەوە وەک ئەفسەری بەریتانی، وە تا مردنی ئەندامێکی بناغەیی ‘مەجلسی حوکم’ بوو. ئەو وەک لۆرانسی عەرەب، ئەویش ‘عەرەبچی’ بوو. وە ئەو چووبوە سەر دینی وەهابی ئیسلامی وە ناسرابوو بە شێخ عەبدوڵا”

ئەمەیە گەمە و گاڵتەجاڕی بە ئەقڵی ئێمەمانان کە لە فەیسبووک بڵاوی بکەینەوە و خۆمان دڵخۆش بکەین کە ئای، وەڵا شێخ عەبدوڵا و لۆرانسی عەرەب بەڕاستی لە بەرەکەتی ئیمپراتۆریەت بێزار بوون و ببون بە وەهابی و بناغەدانەری بەزمەکەن. کێش ئەم قسانەمان بۆ بکات؟ خۆی پێشتر ئەفسەری دەزگای زانیاری سەربارزی بەریتانیا بووە و کورتەی قسەکانیشی ئەویەە کە ڕۆژاوای داماو ناتوانێ هیچ  بکات. وەک بڵێی جەنابی کەناڵی تەلەفزیۆنی نەبێ تەماشای بکات کە ڕۆژانە هەم چەک ئەخەنە خوارەوە بۆ داعش هەم چەک ئەدەن بە پەکەکە لە کاتێکدا هەموی 15 ساڵ لەمەوپێش خۆیان ئاپۆیان تەسلیم بە تورکیا کرد.

بۆیە وەڵامی پرسیارەکە ئەبێ ئاوابێت، هەرچەن بە نوسین و دوان وەڵامی تەواو وەرناگیرێت:

بناغەدانەرەکانی پیاوانی ڕۆژاوایی وەک شێخ عەبدوڵان. ئەی سەرکردەکانیان کێن؟ ئەمەیان ئەبێ بڵێین خەڵکانێکی خۆبەشارەزا و زیرەکزانی وەک مەلا کرێکار و زەرقاوی و هەروەها بنەماڵەی لێزانی وەک ئالی سعودن. چونکە وا بۆ 100 ساڵ ئەچێ ڕۆژاواییەکان نەچوونەتە یەکێ لەم وڵاتانەی نەخشەیان بۆ کێشاوە بەزۆر کەسێکی لێ دابنێن. وەک لە ڕیفراندۆمەکەی پێرسی کۆکسدا دەر ئەکەوێ، ئەوان هەمیشە ڕای خەڵکەکەیان وەرگرتوە و بە خەڵکی وەک سیسی مورسیان لەناو بردوە.

باشترە لێرە کۆتایی پێ بهێنم. تەنها ماوە بڵێم، دانیشین و لەعنەت ببەخشینەوە بە خەڵکانی وەک ئالیستەر یان شێخ عەبدوڵا، بەڕاستی بێ مانایە. چونکە سەرکردەکان هەمیشە لەخۆمان بوون و کورد وتەنی “دار کرمی لەخۆی نەبێ نارزێ” جا بۆخۆی وشەی “خۆی” لەوێدا فەلسەفیە و نابێ بچمە ناوی، بەڵام نامەوێ مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی لە مرۆڤی ڕۆژئاوایی جیا بکەمەوە تەنها ئەوەنەبێ هەموو مرۆڤێک دڵسۆزی بۆ دەوروبەرەکەی خۆی زیاترە تا دوورتر.

بەڵام ئەگەر ئەتەوێ بزانی شێخ عەبدوڵا چۆن وەک جەنابی ئالیستەر مێژوو ئەشێوێنێ، سەردانی ئەم جۆرە پیاوانە بکە کە هیچ نەبێ لە چاوپێکەوتنێکدا دان بەوەدا ئەنێ کە بۆ ئەو نیە بڵێ “بەهاری عەرەبی” چاک بوو یان خراپ.

سەرنجێک بنوسە

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  گۆڕین )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  گۆڕین )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  گۆڕین )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  گۆڕین )

Connecting to %s